Uygur Turklerinin Dini Inanislari Religious Beliefs of the Uyghur Turks

  • Published on
    16-Jul-2015

  • View
    309

  • Download
    1

Embed Size (px)

Transcript

T.C. ANKARA NVERSTES SOSYAL BLMLER ENSTTS FELSEFE VE DN BLMLER (DNLER TARH) ANABLM DALI

UYGUR TRKLERNN DN NANILARI

YKSEK LSANS TEZ

Bumairimu Abudukelim

Danman: Prof. Dr. Mustafa ERDEM

ANKARA 2006

NSZ

Her milletin kendine zg tarih ve kltrel deerleri vardr. Bir milleti bakalarndan farkl klan da, sahip olduu bu deerleridir. Dnyann en kkl ve byk milletlerinden olan Trkler, tarih ve kltrel deerlerini, rf, adet ve geleneklerini, din inanlarn dnden bugne byk bir itina ile tamlardr. Tama esnasnda byk tehlikeler ile karlamlar ve bedeller demilerdir. Trklerin en eski boylarndan biri olan Uygurlar, VIII.yzyln ortalarnda

kurmu olduklar Uygur Devleti ile dnya sahnesinde boy gstermitir. Dier Trk boylarnda olduu gibi, Uygurlarn da teden beri tek tanr inanna dayal Geleneksel Trk dini inanlarna sahip olduu ve ortak kltr deerlerinin bu temel esasnda ekillendii bilinmitir. Uygurlar, daha sonra blgedeki dier Trk boylaryla birleerek tarihte lk Mslman Trk Devletini kurmulardr. Uygurlarn tarihten beri yaamakta olduu anavatan Dou Trkistan, gnmzde in snrlar iinde incan Uygur zerk Blgesi diye adlandrlmaktadr. Uzak tarih gemie sahip olan Uygurlar, Trk Dnyasndan uzun yllar kopuk halde yaamas ve d dnyaya kapal kalm olmasna ramen, kendi din ve mill kltrlerini korumu, mill kimliini gnmze kadar muhafaza edebilmitir. Uygurlarn Din nanlar konulu bu tezde, Uygurlarn din inanlar hakknda bir serveni gzler nne sermeye allmtr. Drt blmden oluan bu tezin giri ksmnda, Uygurlar hakkndaki genel bilgiler ve Uygurlarn tarihi, yaadklar corafya ksaca tantld. Birinci blmde, Uygurlarn slmdan nceki inanlar, yani Geleneksel Trk inanlar, Zerdtlik, Budizm, Manihaizm, Nestur Hristiyanlk gibi dinlere yer verildi. Bin seneye yakn zamandr slm ile i ie yaayan Uygurlarn durumu, ikinci blmde ele alnd. nc blmde, in idaresi altna girdikten sonra, Uygurlara ynelik uygulanan inin din politikalar, inde hkmet tarafndan yaynlanan eserlerde olduu gibi aynen ortaya konuldu. Ayrca, Uygur blgesindeki misyonerlik faaliyetlerine de deinildi. Drdnc blmde, gnmzde Uygurlar arasnda yaygn olan halk inanlarndan ksaca bahsedildi.

ii

Aratrmann, gnmzde in snrlar iinde yaamakta olan Uygurlarn din inanlarnn tannmasna katk salayacan umuyorum. Bu konunun seilmesinde ve belirli aamaya getirilmesinde byk emek harcayan deerli danman hocam Prof. Dr. Mustafa ERDEMe gnlden tekkr etmeyi bir bor bilirim. Bumeryem Abdulkerim Ankara-2006

iii

NDEKLERNSZ...ii KISALTMALAR...... ..viii GR...1 A. Konunun Seimi ve Snrlar.1 B. Metot ve Kaynaklar...2 C. Uygur Ad Hakkndaki Grler...... 3 D. Uygurlarn Kkeni.5 E. Uygurlarn Tarihi ve Yaadklar Corafya.......8 F. Uygurlarn Trk Dnyasndaki Yeri.19

I. BLMUYGURLARIN SLMYETTEN NCEK NANILARI.21 A. GELENEKSEL TRK DN NANILARI22 a. Gk-Tanr nanc...22 b. Yer-Su nan....24 c. Da nan.....25 d. Aa ve Orman nan..26 e. Su (Pnar, Irmak, Gl) ve Ate nan..27 f. Atalara Sayg nan..28 g. Totem nan.29 h. Kam (aman) nan.32 i. lmle lgili nan ve Trenler (Cenaze Trenleri).35 B. ZERDTLK39 C. BUDZM......41 D. MANHAZM..48 E. NESTUR HIRSTYANLIK......54

II. BLM UYGURLARIN SLMA GR...58

iv

A.

TRKLERN SLMYETE GR.58 DUYURULMASI..63

B. SLMYETLE LGL HABERLERN UYGUR BLGESNDE C. SULTAN SATUK BURA HAN VE UYGURLARIN SLMYET KABUL........65 a. Kagar Halknn Mslman Olmas .....66 b. 200 bin adrl Trkn Mslman Olmas.. ....67 c. Udun (Hoten) Halknn Mslman Olmas ..67 D. MOOLLAR VE DOU AATAY HANI TULUK TIMURUN MSLMAN OLMASI.......68 a. Kua Halknn Mslman Olmas.....72 b. Turfan Halknn Mslman Olmas .....72 c. Kumul Halknn Mslman Olmas .....73 E. HOCALAR ...........73 F. UYGURLARIN SLM ANLAYILARI.,............79

III. BLM UYGURLARIN N HAKMYETNE GR..81A. NN UYGURLARA YNELK UYGULADIKLARI DN POLTKALAR...81 a. ing Hanedan Dnemindeki Din Politikalar...81 b. Milliyeti in Cumhuriyeti Dnemindeki Din Politikalar....84 c. Komnist in Dnemi Din Politikalar .87 ca) 1950den Sonraki Din Politikalar87 cb) Gnmzde Komnist Partinin Din Anlay.89 cc) Din Adamlarnn Liyakati.90 B. UYGUR BLGESNDEK HIRSTYAN MSYONERL....91

a. 1892-1936 Yllarndaki Misyonerler...........91 b.1980l Yllardan Gnmze Kadar Misyonerler....94 IV. BLM UYGURLARIN HALK NANILARI.97

v

A. TABATLA LGL HALK NANILARI..97 a. Gk Cisimleriyle lgili nanlar..97 b. Atalar Ruhuna Sayg...98 c. Ate ve Ocakla lgili nanlar.....98 d. Yer-Dala lgili nanlar....98 e. Suyla lgili nanlar....99 f. Aa-Ormanla lgili nanlar.100 g. Tala lgili nanlar...100 h. Kularla lgili nanlar..................101 ha) Krlang.101 hb) Blbl ile Krmz Gl ..101 hc) Kakkuk ile Zeynep.102 B. OLAGANST VARLIKLARLA LGL HALK NANILARI.102 a. Avak A ve aratku Seli...102 b. Ot Kr ve Cinkelik....103 c. Perihunluk.....103 d. Kavu, Yanduru ve Tuzlanduru.104 C. TRENLERLE LGL HALK NANILARI..105 a. Doum ve Doum Sonras le lgili nanlar....105 aa) Hamile Kalmakla lgili nanlar.....105 ab) Hamilelik Dnemi Adetleri105 ac) Doumla lgili Adetler106 ad) Doumdan Sonraki Adetler....106 b. Ad Koymayla lgili Uygulama Ve nanlar.....106 c. Evlilikle lgili Uygulama ve nanlar108 d. lmle lgili Uygulama ve nanlar..110 da) Cenaze.110 db) Nezir ira Gelenei..111 dc) At.112 e. Mevsim Trenleri.......112 ea) Avclk Treni....113 eb) Nevruz Bayram.....113 ec) Gl Suruh Bayram (iek Bayram).....114 ed) Karlk Oyunu.....115 ee) Ordam Treni.........116

vi

D. UURLU SAYILAR NANII...116

SONU......118 KAYNAKA....123 EKLER...........1301.Uygur Blgesinin Haritas.....130 2. slmiyet Dneminde Okullarda Okutulan Ders Kitaplar Listesi...130 3. Fotoraflar133 1. Mezarlkta Dua Etmekte Olan Kadnlar133 2. Kagar Heytgah Cmisi..134 3. Kagarl Mahmudun Mezar..134 4. Yusuf Has Hacip Mezar.135 5. Satuk Bura Han Mezar....135 6. Arslan Han Mezar.136 7. Buda Kulesi...136

vii

KISALTMALAR:Ankara niversitesi

A.

a.e. a.g.e. a.g.m. Bkz. c. ev KP H. Hz. MC M. M.. M.S. l: T: t.y/t.s vb. vs. yy.

Ayni eser Ad geen eser Ad geen makale Baknz Cilt eviren in Komnist Partisi Hicri Hazreti sve Misyon Cemiyeti Miladi Milattan nce Milattan sonra lm Tahta oturan zaman Basm Tarihi Yok ve benzerleri vesaire yzyl

viii

ix

GR

A. KONUNUN SEM VE SINIRLARI

Uygurlarn din inan ve uygulamalarn ele alan bu aratrma, her eyden nce bir Dinler Tarihi almasdr. Konu itibariyle bu aratrma, genelde Trklerin zelde Uygurlarn din ve dnya anlayn ele almaktadr. "Uygur Trklerinin Din nanlar" isimli bu aratrmamzn temel amac, eski Trk boylarndan biri olan Uygurlarn slmiyet'ten nceki dinler ve slm'la olan ilikilerini tespit etmektir. Geni bir corafyada yaamakta olan Trk topluluklar olduka zengin bir kltre sahiptir. Bu kltrn incelenmesi, Trk kltrnn btn boyutlarnn ortaya konulmasn, daha da nemlisi mahiyeti hakknda fazla bilgi bulunmayan geleneksel Trk din inanlarnn yaps hakknda bilgi sahibi olunmasn salayacaktr. Bu bakmdan, Trk kltrnn temel unsurlarndan biri olan Trk din inan ve uygulamalarnn kkeninin, niteliinin ve zelliklerinin aydnlatlmas iin Uygurlarn din inan ve uygulamalarnn renilmesi nem tamaktadr. Trk dnyasndan uzun yllar kopuk halde yaam ve d dnyaya kapal kalm Uygur Trkleri, imdi in snrlar iinde zerk bir blge olan kendi topraklar zerinde yaamaktadr. Uygur Trkleri tarihte bir ok dine inanmlardr. Bu tezde Uygurlarn tarih boyunca inandklar Gk Tanr inanc, Mecuslik, (Nestur) Hristiyanlk, Budizm, amanizm, Manihaizm ve slmiyet inanc yansra, inin din politikalar, Uygur blgesinde faaliyette bulunan Hristyan misyonerlii konular ve Uygurlarn halk inanlar tarih seyri iinde ele alnacaktr. Uygurlarn tm dini inanlarnn incelenmesi, bugne kadar Trkiye'de Dinler Tarihi alannda allmam bir konu olduundan dolay, almann snrlarnn olduka geni tutulmas zorunluluunu dourmaktadr. Bu da, kaynaklara ulamadaki sknt, zaman darl ve her bir konuya yeterince eilememe gibi skntlar n plana karmaktadr.

1

Bu olumsuzluklar dikkate alarak, ilk nce Uygurlar ksaca tantlacak ve hemen sonra Uygurlarn slmiyet'ten nce inandklar Gk Tanr, Mecuslik, Budizm, (Nestur) Hristiyanlk ve Manihaizm gibi inanlarndan bahsedilecek. Sonra Uygurlarn slmiyet'i kabulne yer verilecek. Daha sonra in idaresi altnda deiik dnemlerde uygulanan din politikalar ve gnmzde kar karya kaldklar Hristiyan misyonerlii faaliyetlerinden bahsedilecektir. En son Uygurlar halk inanlarna yer verilecektir.

B. METOT VE KAYNAKLAR

Bu aratrmann tarihsel olduu kadar sosyolojik boyutlarnn da olduu bir gerektir. Konunun ok ynl olmas, tek yntemin kullanlmamasn gerektirmektedir. Bu hususlar gz nne alnarak nem srasna gre fenomonoloji, tarihsel karlatrma ve nitelendirici (descriptive) metodu kullanlacaktr. Bu yaklam sayesinde konu btnsel olarak grlebilecektir. Konu Uygurlarn Din nanlar olunca, doal olan ilk mracaat edilecek kaynaklar Uygurlarn tarihi, zellikle din tarihi ile ilgili olan kaynaklar olacaktr. Trklerin eski inanlar ile ilgili kaynaklarn yan sra in'de var olan tarih eserler de ilk el kaynaklar oluturacaktr. Ayrca XIX.yzyllardan beri Uygur blgesini ziyaret eden Hristiyan misyonerlerin yazm olduu hatralar da bize nemli malzeme olacaktr. Aratrmann her drt blmnde birinci el ve orijinal nitelikli kaynaklara bavurmaya gayret edilecektir. Aratrmada bavurulan kaynaklar arasnda temel kabul edilenler seilmeye allacaktr. Bu kaynaklar arasnda Uygurlarn genel olarak yaam tarzn, kltrn, zellikle geleneksel din inanlarn inceleyen Uygur aratrmaclardan Abdukerim Rahman, Rahile Davud, Esed Sleyman, Abdkr Mumemmed Emin, Abdurehim Hebibullah ve Trk aratrmaclardan Harun Gngr, Gnay Tmer, Abdurahman Kk, Durmu Ark, Hikmet Tanyo gibi aratrmaclarn eserleri yan sra Uygurca sreli yaynlarda kan makaleler birinci blmde yer alacaktr. Ayrca, Kagarl Mahmudun Divan- Lgatit-Trkten de baz yararl bilgiler elde edinecektir. Aratrmann ikinci blm iin Uygurlarn sm'la karlat ilk dnem

2

hakknda orijinal bilgiler veren Mustafa Erdem, Zekeriya Kitap, Nesimi Yazc, Hac Nur Hac, Chen Guo Guang, Molla Musa Sayram, Li Jin Xin gibi tarih aratrmaclarnn eserleri yannda Seyfettin Aziz, Ebul-Hasan en-Nedev, Mehmet Saray gibi tarih yazarlarnn verdii nemli bilgilere bavurulacaktr. nc blm iin Uygurlarn in daresi altndaki din hayatlar zel olarak incelenen ve slm'a (zellikle Uygurlarn dinine) ynelik uygulanan in politikalarn ortaya koyan deerli ariv belgelerine dayal olarak hazrlanm olan makalelerden, zellikle Li Jinxinin eserinden yararlanlacaktr. Burada ayrca Uygur blgesine giden Hristiyan misyonerlerin verdii nemli bilgilere de yer verilecektir. Drdnc blmde Uygurlar arasnda yaanmakta olan halk inanlarna da temas edilecektir. Aratrmada yararlanlacak kaynaklarn ounluu Uygurca ve ince

eserlerdir. Bunun yan sra konuyla ilgili Trke ve ngilizce eserler de yer almaktadr.

C. UYGUR ADI HAKKINDAK GRLER

Uygur ad Trke kaynaklarda, ilk defa 716 ylndaki olaylar srasnda, Orhon yaztlarnda Uygur lteberi'nin ismi vastasyla zikredilmitir. Bu srada Uygurlar, Gk Trk hkimiyetini tanmak istemeyerek Gk Trk lkesinin dousuna, muhtemelen de in snrlarna doru kam olduklar sanlmaktadr.1 in kaynaklarnda Uygur ad Hui-hu, Hui-he, Wei-hu, Wei-wu gibi eitli ekillerde yazlmtr. Bundan baka, 1283 Numaral Pelliot yazmalar iinde, 787843 yllar arasnda Tibet'e giden be Uygur elisinin raporlar mnasebetiyle, Uygur ad Tibete Ho-yo-hor eklinde yazlmtr. Btn bu deiik yazllar Uygur adn ifade etmektedir.2 Uygur adnn anlam ve etimolojisi hakknda eitli grler vardr. Uygur'un manasnn "ahin gibi hzla hcum eden, orman halk", "ukur" anlamlarnda olduu sylenmitir. Gy. Nmeth'e gre Uygur ad, uy- "uymak, takip etmek" fiilinden

1

Erkin Emet, Dou Trkistan Uygur Azlar (Ankara niversitesi Sosyal Bilimler Enstirs, Baslmam Doktora Tezi), Ankara-2004, s.3. 2 Seyfettin Azizi, Satuk Bura Han, Ocak Yaynlar, Ankara-1998, s. 9.

3

tremitir. Ebulgazi Bahadr Han da Uygurlarn adn "uymak, yapmak" 3 fiiline dayandrr. Kgarl Mahmud'un kitabnda ise, "kendi kendine yeter" manasnda kullanld4 anlatlmaktadr. Kelimenin genellikle Uy+gur eklinde gelitii, "akraba, mttefik" anlamnda olduu, On Uygur adnn da "On Mttefik" 5 anlamna geldii yolunda aklamalar da bulunulmutur. in kaynaklar, Uygurlarn Gk Trkler gibi Hunlarn neslinden olduu yolundaki haberlerde hemfikirdirler ve Gk Trkler gibi onlarn da kurttan trediklerini sylerler. Fakat bunun yan sra Uygurlarn aatan trediklerine dair efsaneler de vardr.6 Uygurlara ait en eski kaytlarn M..176 ve M.S.43 yllarnda Issk Kl civarlarndaki kalntlarda bulunduu sylenmektedir.7 in'deki Trk Tabga Hanedan srasnda Uygurlar Gao Che adyla anlmlardr. Daha sonra da, 5. yzyln ikinci yarsndan sonra, Tlslerin bir kabilesi olarak gemektedirler. Bununla beraber slm corafyaclar, TokuzOuzlarla Uygurlar e tutmulardr. Elimizde bulunan Karabalgasun yaztnn ince yazlar yznde Uygurlarn dokuz aileden meydana gelmi olduklar zikredilmitir,8 fakat bu "dokuz aile"nin ad tek tek saylmamtr. in kaynaklarnn yardmyla Uygurlar meydana getiren dokuz aileyi u ekilde belirtebiliriz: 1) Ye-lo-ko (Yaglakar), 2) Hu-to-ko (Uturkar), 3) Tolo-wu/Hou (Krebir), 4) Mo-Ko-si-k'i (Bakaskr), 5) A-vu-ti (Ebireg), 6) Ko-sa (Kasar), 7) Hu-Wu-su, 8) Ye-wu-ku (Yagmurkar), 9) Hi-Ye-Vu (Aymur/Eymr). Bunlarn liderlii ise Yaglakar ailesinin elinde bulunuyordu. Uygur adnn siyas bir addan ziyade, kabile ve blge ad olarak kullanld yolunda grler de vardr. Gk Trk lehesinde yazlan kitabelerden ve in kaynaklarndan rendiimize gre, Uygurlarn tarih sahnesine ktklar ilk yurdun, Selenge nehrinin dou ksmlar olduu anlalmaktadr.9

3 4

Abdurehim Habibullah, Uygur Etnografyas, incan Halk Neriyat, Urumi -2000, s. 57. Kgarl Mahmud, Divan Lgatit-Trk Tercmesi, ev. B. Atalay , C.1, 2. Bask, Ankara-1985, ss.111-112. 5 Abdurehim Habibullah, Uygur Etnografyas, s. 57. 6 Abdurehim Habibullah, a.g.e., s. 64. 7 Emel Esin, slmiyet'ten nceki Trk Kltr Tarihi ve slm'a Giri (Trk Kltr El Kitab), stanbul-1978, s.14. 8 Erkin Emet, Dou Trkistan Uygur Azlar, s.5. 9 Seyfettin Azizi, Satuk Bura Han, s. 10.

4

Aratrmac Hac Nur Hac Eski Uygurlar ve Karahanllar adl kitabnda yle yazmtr: "Uygur aslnda bir milletin ad deildir. Uygurlarn en nceki etnik kkeninin geliim sreci, Uygur adnn zuhura gelip ortaya kma nedeni, Uygurlarn teekkl etme tarih geliim sreci gibi vs.lere bakldnda, Uygurlar, birka airet ittifakndan tekil olan bir kuvvetli gtr. M.S.1250 ylnda Horasanl Tarihi Cveyni (l:1258) tarafndan yazlan Tarih Cahankuay adl kitapta, Iran tarihisi Raiddin Fezlullah Binni Ebulhayri Hamdullah (l:1318) tarafndan kaleme alnan Cmi't-Tevrih adndaki eserde ve Ebulgazi Muhammed Bahadrhan tarafndan yazlan ecere- Trk adl eserlerde anlatlan Uygurlarn ortaya kma tarihi hakkndaki bilgileri zetlersek, Uygur kelimesinin "birleen, abuk birleen, rgtlenen, ittifak olan" gibi anlamlar vardr.10

D. UYGURLARIN KKEN

Uygurlarn kkeni hakknda tarihiler, dilciler, gnmzdeki arkeologlar ve etnograflar yaptklar almalar neticesinde bir ok grler ilerisrmtr. Bunlar zetlersek sonuta aadaki iki trl gr hakimdir: Birinci Gr: 19.yzylda yaam olan nl Uygur tarihi alim Molla Musa Sayram (1836-1917) Tarih Hamdi adl kitabnda Uygurlarn kkeni hakknda nemli bilgiler vermitir. Bu kitapta anlatldna gre, Uygurlarn kkeni Hz.Nuh'un olu Yafes'e dayanmaktadr. Hz.Nuh'un olu Yafes, Yafes'in olu Trk, Trk'n olu Ebila Han, onun olu Zip Batu...