viewNj fakt i till del dhe nga korespodenca midis Jakomonit dhe ianos, ku Mkmbsi i Mbretit n Shqipri i raporton shefit t tij se: Ekziston nj prshtypje mjaft e prhapur, se autoritetet greke mendojn ta ln amrin. . ...

  • Published on
    15-Apr-2018

  • View
    237

  • Download
    14

Transcript

shtja ame gjat Lufts s Dyt Botrore Lorenc Agalliu

KAPITULLI PAR

KONFLIKTI ITALO-GREK DHE SHTJA AME

1.1. Shqipria e Madhe n fokus t politiks fashiste, prill 1939-maj 1940.

Pr Italin, shtja shqiptare ka qn nj problem i hershm dhe ai lidhet pikrisht me interesat italiane n rajonin e Ballkanit dhe m gjer. N prag t Lufts s Dyt Botrore, shtja e shqiptarve q banonin n trojet e lna jasht shtetit shqiptar, si dhe ajo ame n veanti, morn prmasa t tjera, e kjo fal interesave t diplomacis italiane pr rajonin. Tashm n planet e diplomacis italiane, shtja e shqiptarve q ndodheshin n Jugosllavi dhe Greqi u vu n rend t dits. Faktort fashist italian n Tiran, me n krye mkmbsin e mbretit Francesko Jakomonin, q n fillim t vitit 1939 adoptuan ide t reja mbi nacionalizmin shqiptar. Idet e importuara prej Italis fashiste mbi irredentizmin patriotik shqiptar, u prdorn prej italianve si maja e heshts s presioneve ndaj shteteve fqinj t Shqipris. Pikrisht pr kt qllim, nga Ministria e Punve t Jashtme t Italis u ngrit nj zyr e posame, e cila do t merrej me shtjen e irredentizmit t shqiptarve.[footnoteRef:2] [2: Galeazzo Ciano, Ditari 1937-1943; Shqipria, (Tiran, Albinform, 1994), 50. Shnimi sht br n datn, 17 qershor 1939.]

Duke shfrytzuar dshirn e shqiptarve pr t qen nn nj shtet t vetm, Jakomoni njoftonte ministrin e jashtm italian iano se, pala shqiptare kishte koh q i krkonte ndihm Italis fashiste pr t realizuar kt qllim.[footnoteRef:3] N njoftimin e tij t dats 21 mars 1939, nj dit pas biseds me mbretin Zog, Jakomoni njoftonte se; Zogu, duke par me admirim at ka bri Gjermania me ekosllovakin, u shpreh se erdhi koha t realizojm dhe ne shqiptart ndrrn ton, t pushtojm Kosovn.[footnoteRef:4] Madje sipas Jakomonit, Zogu ishte treguar i gatshm q me ushtrin e tij t ndihmonte trupat italiane n rast t nj sulmi kundr Jugosllavis.[footnoteRef:5] [3: DDI, Serie 8 Vol.XI, dok.364. Njoftim i Jakomonit pr Ministrin e Jashtm iano rreth biseds s tij me mbretin Zog.] [4: Po aty. ] [5: Po aty. ]

Nse n bisedn e tij me Jakomonin, mbreti Zog i kishte prmendur atij shtjen e popullsis shqiptare n Jugosllavi, ai pr asnj moment nuk kishte menduar pr nj ndrhyrje ushtarake qoft dhe prkrah nj fuqie t madhe Evropiane pr t sulmuar Greqin. Zogu pr asnj moment nuk kishte menduar seriozisht pr t mbshtetur Italin n nj sulm ndaj Greqis, me qllim bashkimin e tokave t banuara nga shqiptart. Lidhur me kt qndrim t Zogut, autori B.J. Fischer argumenton se, Zogu pr nj mori arsyesh nuk kishte ndjekur kurr nj politik irredentiste ndaj vendeve fqinje.[footnoteRef:6] [6: Bernd J. Fischer, Shqipria gjat Lufts, 1939-1945, (Tiran, abej, 1999), 107.]

Nga hulumtimet tona t kryera kryesisht n arkivat shqiptar, n asnj korespodenc zyrtare t kohs dhe n ndonj dokument arkivor nuk gjendet asnj informacion lidhur me rivendikimet shqiptare pr shtjen e shqiptarve t amris gjat gjith mbretrimit t mbretit Zog. Nj gj e till pohohet nga vet prfaqsuesi grek n Londr Simopulos, i cili n at periudh kishte refuzuar ianon dhe shpjegimet e tij lidhur gjoja me planin e Ahmet Zogut pr t sulmuar Jugosllavin dhe se Shqipria n kt siprmarrje do t krkonte mbshtetjen e trupave italiane.[footnoteRef:7] [7: Bernd J. Fischer, Mbreti Zog dhe prpjekja e tij pr stabilitet n Shqipri, (Tiran, abej, 2004), 302.]

Me pushtimin e Shqipris nga Italia fashiste n 7 prill 1939, mori fund dhe ekzistenca e shtetit t pavarur shqiptar. N kuadr t bashkimit t dy kurorave, qeveria italiane suprimoi Ministrin e Punve t Jashtme t Shqipris dhe tashm funksionin e saj dhe mbrojtjen e t drejtave t qytetarve shqiptar jasht trojeve do ta kryente Ministria e Jashtme italiane. Pr Italin fashiste dhe nacionalistt shqiptar, situata n rajon ndryshoi q n kohn kur Italia, me bujari pranoi krkesn e Shqipris pr bashkimin e kurorave me Perandorin e lavdishme romake. Pas ktij gjesti, Italia siguroi t gjith t drejtat juridike e politike pr t marr n dor zgjidhjen e shtjes kombtare shqiptare. Me bashkimin e dy kurorave, Italia siguroi t drejtn jo vetm t ruante integritetin territorial t Shqipris, por edhe t siguronte respektimin e t drejtave t minoritetit shqiptar n Jugosllavi e Greqi. N kt mnyr, Italia mori n dor fatin e popullsis shqiptare t amris, q ndodhej brenda territorit t shtetit grek.[footnoteRef:8] [8: Gazeta Tomori, Tiran, dat, 13 gusht 1940.]

Sipas pikpamjes fashiste, kjo politik e jashtme e Italis n favor t shqiptarve duhej tu bhej e ditur vendeve t tilla si Jugosllavia e Greqia, vende ku gjendeshin pjes t konsiderueshme t minoritetit shqiptar. Pas nj viti e gjysm eksperience t bashkimit italo-shqiptar,- shkruante n artikullin e saj gazeta fashiste Tomori,- shum figura t politiks ballkanase ende nuk e kan marr seriozisht kt bashkim dhe se, tashm mori fund njher e prgjithmon shtypja e minoritetit shqiptar deri n mnyr ekstreme.[footnoteRef:9] M shum se sa nj thirrje drejtuar shteteve fqinj t Shqipris, kjo deklarat kuptohet qart se ishte nj thirrje drejtuar Metaksait, me t cilin qeveria e Roms dhe vet Due tashm kishin nj llogari t hapur. [9: Po aty. ]

Shum shpejt q pas pushtimit t Shqipris, vet italiant filluan ti hedhin benzin zjarrit irredentist shqiptar, tashm t ndezur. Pasi e pan se dshtuan n prpjekjet e tyre pr t br pr vete shqiptart, duke vn n zbatim projekte t zhvillimit ekonomik e social n Shqipri, italiant menduan se, duke i prkrahur shqiptart n rrugn irredentiste, do t kishin mirkuptimin dhe mbshtetjen e tyre. N kt mnyr, fatet italiane pr pushtimin e mtejshm t Ballkanit prputheshin me dshirn e shqiptarve pr t bashkuar trojet e lna jasht shtetit shqiptar nga Konferenca e Londrs.

Fashistt italian n Rom dhe Tiran nisn nj fushat propaganduese t shfrenuar, qllimi i s cils ishte mbajtja lart e shpirtit irredentist t shqiptarve. Duke trumbetuar me t madhe iden pr krijimin e nj Shqiprie t Madhe, gjat fjals s mbajtur n 13 prill 1939, drejtuar shtabit t Ministris s Punve t Jashtme shqiptare, iano ndr t tjera kishte prmendur faktin se, Italia dshiron zmadhimin e kufijve t Shqipris dhe se Italia fashiste do ta ndihmonte at pr realizimin e ksaj aspirate kombtare.[footnoteRef:10] Po kt muaj, n datn 16 prill Pierro Badolio vizitoi Shqiprin pr t verifikuar nga afr situatn politike e sociale pas pushtimit italian. N raportin e prgatitur pr Ministrin Jashtme italiane, prvese vuri n dukje rndsin strategjike q kishte patur pushtimi i Shqipris pr ekspansionin italian n Ballkan dhe Mesdhe, zyrtari i lart italian evidentonte qart problemin e irredentizmit t shqiptarve q jetonin jasht kufijve shtetror.[footnoteRef:11] [10: Fischer, Shqipria gjat Lufts.., 108.] [11: Donato Martui, Le terre albanesi irredente; La iamuria tra irredentismo Albanese e propaganda fascista. Universiteti Salentos, Revista Plaver, Vol.3. (2014), 147.]

Rreth ksaj propagande dhe shqetsimit t ngritur n vendet fqinje, ministri i jashtm shqiptar Xhemil Dino n nj takim q pati nga mesi i muajit prill me ambasadorin amerikan n Tiran Grant, i shpjegoi ktij t fundit se, me kto veprime Italia synonte t knaqte shqiptart e shqetsuar pr fatin e vllezrve jasht kufijve t Shqipris.[footnoteRef:12] Sipas fashistve italian, Shqipria e Madhe duhej t bhej apogjeu i irredentizmit t shqiptarve e njkohsisht nj instrument n dorn e tyre pr t krijuar rendin e ri, i cili do t fillonte pikrisht nga Shqipria. Ky rend i ri mendohej t ndrtohej mbi principet nacionaliste n Ballkan dhe synonte t prfshinte prve shqiptarve dhe kroatt n Jugosllavi e vlleht n Greqin veriore.[footnoteRef:13] Sipas italianve Shqipria e Madhe do t prfshinte t gjitha ato territore q kufizoheshin me Shqiprin dhe ku popullsia e ktyre territoreve n shumic ishte me origjin shqiptare. Prvese nj dominim italian, Shqipria e Madhe do t shrbente dhe si nj barrier kundr nj ekspansioni t mundshm gjerman n Ballkan dhe Mesdhe.[footnoteRef:14] [12: Ilir Ikonomi, Faik Konica, Jeta n Uashington, (Tiran, Onufri, 2011), 216. Raport i ministrit amerikan n Shqipri pr Sekretarin e Shtetit, Tiran, 20 prill 1939.] [13: Luca Micheleta, Il sostegno alla Grande Albania: il caso del Kosovo, in LOccupazione italiano della Jugoslavia 1941-1943. (Firenze, Le Lettere, 2009), 260.] [14: Martui, Le terre albanesi irredente; La iamuria tra irredentismo.., 148.]

Italia kishte studjuar gjith mundsit e bashkimit t trojeve t Kosovs dhe amris me shtetit shqiptar. Kto prpjekje diplomatike t Italis kishin shqetsuar mjaft shtetet fqinje t Shqipris, Greqin dhe Jugosllavin, t cilat nxituan ti krkonin garanci Italis. Pr nxitjen e shqiptarve t Kosovs, iano kishte afruar t bashkpunonte ish ministrin shqiptar n Beograd Tahir Shtylla, t cilin krkonte ta shfrytzonte pr aftsit dhe njohurit e tij mbi kt shtje.[footnoteRef:15] iano bisedoi me Shtylln nj dit m par se ministri i jashtm italian t takonte diplomatin serb, Markovi. Gjat takimit, t cilin iano e kishte krkuar pr tu informuar rreth gjendjes s shqiptarve n Kosov, Shtylla i kishte treguar ministrit italian se, n Jugosllavi gjendeshin mbi 850.000 shqiptar t gatshm pr t mbshtetur do inisiativ t italianve pr t bashkuar Kosovn me Shqiprin. Nj informacion i till e kishte br ianon entuziast pr forcn fizike q prfaqsonin shqiptart e Kosovs.[footnoteRef:16] Dhe si pr t ndar t njjtin opinion me bashkbiseduesin e tij shqiptar, iano po at dit kishte shnuar n ditarin e tij se, Shqiptart jan t terrorizuar nga serbt. Sot nuk duhet krijuar prshtypja se ky problem ka trhequr vmendjen ton. Prkundrazi, duhen kloroformizuar jugosllavt dhe n vazhdim duhet adoptuar nj politik e gjall interesash pr Kosovn.[footnoteRef:17] [15: Ciano, Ditari.., 50. Shnimi sht br n datn, 17 qershor 1939.] [16: Fischer, Shqipria gjat Lufts.., 107.] [17: DDI, Serie 8, Vol.XI, dok.593. Shnimi n ditarin e ianos sht br n dat 22 prill 1939.]

N rrjedhn e ktyre ngjarjeve, gjat biseds s ianos me ministrin e jashtm jugosllav Gjincar Markovi, t zhvilluar n Venecia n 22 dhe 23 prill 1939, ministri i jashtm italian e siguronte homologun serb se, Italia nuk kishte kurrfar interesi pr popullsin shqiptare q ndodhet jasht trojeve t Shqipris.[footnoteRef:18] Dhe po at dit iano, duke iu referuar Shqipris s Madhe, do t shnonte n ditarin e tij se; Ja vlen t mbahet gjall nj problem irredentist n Ballkan, i cili do t polarizoj vmendjen e shqiptarve e t prfaqsoj nj thik pas shpine pr Jugosllavin.[footnoteRef:19] [18: Po aty. ] [19: Po aty. ]

Paralelisht me sigurin q iu jepej Greqis dhe Jugosllavis, Musolini ishte i prpir nga ideja pr t nxitur ndjenjat irredentiste t shqiptarve n kto vende, si dhe t kroatve n Jugosllavi. Lidhur me nxitjen e shqiptarve t Kosovs pr t krkuar shkputjen e tyre dhe bashkimin me Shqiprin, iano do t shnonte n datn 26 maj t vitit 1939 se, Mendoj t organizoj m mir shqiptart e Kosovs, q mund t prfaqsojn nj thik n shpinn e Beogradit.[footnoteRef:20] [20: Ciano, Ditari.., 48. Shnimi sht br n datn 26 maj 1939.]

Pr t patur nj panoram sa m t qart t situats n t ciln gjendeshin shqiptart n Kosov dhe amri, iano thirri n Rom n fillim t qershorit 1939, Jakomonin dhe Zenone Beninin. Prve zyrtarve italian n takimin e dats 2 qershor t pranishm ishin dhe dy nacionalist shqiptar, Nebil Dino dhe Tahir Shtylla.[footnoteRef:21] Nebil Dino ishte thirrur n Rom pr t raportuar mbi gjendjen e minoritetit am n Greqi, ndrsa Shtylla do t informonte rreth situats s shqiptarve n Kosov. [21: Luca Micheletta, La resa dei conti; Il Kosovo, lItalia e la dissoluzione della Jugoslavia 1939-1941, (Rom, Edizioni Nuova Cultura, 2008), 56.]

Kto lvizje t diplomacis italiane shkaktuan reagime te shtetet ballkanike dhe m gjer. Pr t qetsuar situatn, e cila rrezikonte t dilte jasht kontrollit, m 10 qershor 1939, gjat nj fjalimi t mbajtur n Pallatin Venecia, Musolini premtoi se Italia dhe ai nuk dshironin t trhiqnin n luft popuj t tjer kufitar me Italin, si nga deti ashtu dhe nga toka. Zvicra, Jugosllavia, Turqia dhe Greqia,- deklaronte Musolini,- le t ken besim n kto fjalt e mia, nse do ti vertetoj koha, plotsisht.[footnoteRef:22] T njjtn garanci shefi i diplomacis italiane iano, i kishte dhn homologut t tij britanik, teksa i deklaronte nj dit pas pushtimit t Shqipris se; Dy vendet fqinj me Shqiprin, si Jugosllavia ashtu dhe Greqia mund t rrin fare t qeta pasi Italia nuk ka ndrmend as tani e as n t ardhmen ti krcnoj.[footnoteRef:23] [22: Francesko Jakomoni, Politika e Italis n Shqipri, (Tiran, 55, 2005).., 234.] [23: DDI, Serie 8, Vol.XI, dok.598. Njoftim i ambasadorit italian n Londr Crola pr ianon, lidhur me bisedn q kishte patur me ministrin e jashtm britanik Halifax. Londr 8 prill 1939.]

Prsa u prket marrdhnieve me Greqin, gjat epoks fashiste t Metaksait, fryma e mirkuptimit dhe e bashkpunimit midis Greqis dhe Italis u rrit n nivelet m t larta. Me servilizm, Metaksai n emr t popullit grek do ta monte lart figurn e Musolinit, duke e cilsuar Duen si mbrojts t paqes n bot, e ndrsa premtonte se edhe ai vet, ashtu si Duja, do t kontribuonte n prmirsimin e paqes dhe pr forcimin e marrdhnieve midis dy vendeve.[footnoteRef:24] Madje, nprmjet ambasadorit italian n Athin, Metaksai i kishte krkuar Musolinit, q n emr t ksaj paqeje, t dy vendet t merrnin vendimin pr mobilizimin e trupave greke e italiane q ndodheshin n kufirin midis Greqis dhe Shqipris.[footnoteRef:25] [24: DDI, Seria 8, vol. XI, 1935-1939, dok. nr. 521, fq.610. ] [25: Po aty., Seria 9, vol. II, 1939-1943, dok. nr.534. Raport i Grazzit pr ianon, Athin, 22 dhjetor 1939. ]

M i dukshm, afrimiteti midis dy shteteve me orientim t qart fashist, u vu re kur Greqia pranoi kushtet e Italis pr ndalimin e aktiviteteve politike t Ahmet Zogut, t larguar nga Shqipria pas pushtimit italian t 7 prillit t vitit 1939. Kt fakt e pranon vet i drguari italian me pun n Athin, Emanuele Grazzi (Graci), i cili i knaqur nga reagimi i qeveris greke ndaj mbretit t shqiptarve, pranon se, qndrimi i Athins sht jo vetm korrekt, por edhe miqsor.[footnoteRef:26] [26: Emanuele Grazzi, Il Principio della fine, Limpresa di Grecia, (Rom, 1945), 45.]

Por miqsia midis dy vendeve fashiste shum shpejt do t prishej. Metaksai filloi t nuhaste synimet ekspansioniste t Italis kundr interesave greke, dhe pr kt ai protestoi pran ambasadorit italian n Athin Grazzit n maj t vitit 1939, lidhur me shtimin dhe forcimin e trupave ushtarake italiane n kufirin shqiptaro-grek.[footnoteRef:27] Shqetsimi tij mori nj prgjigje miqsore nga Italia, e cila u justifikua me arsyetimin se, kto trupa ishin vendosur n kufirin jugor t Shqipris vetm pr arsye operacionale dhe skishin t bnin aspak me krcnimet ndaj nj vendi mik e fashist si ishte Greqia.[footnoteRef:28] [27: DDI, Seria 8, Vol.XI, dok.652, fq.756. Telegram i ministrit italian n Athin Emanuele Grazzi pr ianon, dat 6 maj 1939.] [28: Po aty., dok.669, fq.778, Telegram i Ministrit t Jashtm italian iano pr Emanuele Grazzi, dat 8 maj 1939.]

Pa kurrfar takti dhe e shprehur n mnyr t shfrenuar, shpesh her propaganda italiane mbi shtjet kombtare shqiptare rrezikonte t dilte jasht kornizave t parshikuara nga diplomacia e saj. Nn vijn politike fashiste, mareshalli italian Badolio gjat nj takimi n Shqipri n gjysmn e dyt t muajit qershor 1939, kishte folur para njerzve dhe u kishte premtuar pr zgjerimin e kufijve t Shqipris.[footnoteRef:29] Po at muaj, gjat nj fjalimi t mbajtur n qytetin e Kors, Ministri Arsimit n qeverin italiane Xhuzepe Botai, duke br nj paralelizm midis Shqipris me Piemontin, theksonte se, nn mbrojtjen e Italis fashiste, Shqipria brenda nj harku kohor prej dy apo tre vjetve duhet t zgjeroj kufijt e saj etnik.[footnoteRef:30] [29: PRO/FO, 371/23715 R5416/1335/90, Njoftim i A. Ryan pr Foreign Ofie, Durrs, 24 qershor 1939.] [30: Fischer, Shqipria gjat lufts.., 108.]

Pavarsisht shqetsimit t vendeve ballkanike n drejtim t politiks dhe synimeve t Italis fashiste n rajon, zyrtart e lart fashist n Rom vazhdonin t nxisnin shqiptart n rrugn e shtjes kombtare. Duke iu referuar problemit t shqiptarve jasht trojeve t shtetit shqiptar, n qershor t vitit 1939, iano do t shnonte n ditarin e tij se; Duja e konsideron shtjen e irredentizmit si kandil n fund t korridorit, i cili n t ardhmen duhet t shklqej pr t mbajtur lart shpirtin kombtar t shqiptarve.[footnoteRef:31] Po at dit, duke vazhduar m tej lidhur me ekspozimin e synimeve fashiste n Shqipri dhe rajon, ministri i jashtm italian shnonte se, Duja dhe un kemi ngritur problemin e irredentizmit t Kosovs dhe amris.[footnoteRef:32] [31: Ciano, Ditari.., 50. Shnimi sht br n datn 3 qershor 1939.] [32: Po aty. ]

Ashtu si deklaronte ministri i jashtm italian, planet pr nxitjen e shqiptarve drejt rrugs s irredentizmit po ecnin prpara. Q n muajin korrik t vitit 1939, iano i krkoi Ernest Koliqit, ministr i Arsimit n qeverin shqiptare q t prgatiste nj program t mirfillt, me qllim orientimin e irridentizmit dhe futjen e tij n rrugn e duhur. Pr realizimin e ktij projekti, iano urdhroi ngritjen e nj zyre t posame nn varsin e drejtprdrejt t ministrit Koliqi. E cila do t merrej n veanti me shtjet e shqiptarve jasht trojeve.[footnoteRef:33] Sipas planit t hartuar nga iano, pikat kryesore n t cilat do t mbshtetej strategjia e prpunimit t propagands irredentiste kishin t bnin me zhvillimin e saj n tri faza. N fazn e par vmendje e veant do ti kushtohej prhapjes s propagands nacionaliste n vendet ku gjendeshin minoritete shqiptare, kryesisht n Greqi, Jugosllavi, Rumani, Bullgari, Turqi, Egjypt, SHBA, etj. [33: Micheletta, La resa dei conti: Il Kosovo, L Italia e la dissoluzione,34.]

Faza e dyt kishte t bnte me grumbullimin, botimin dhe shprndarjen e librave dhe materialeve me prmbajtje etnike kryesisht te shqiptart e fes muslimane q ndodheshin n Kosov dhe amri. Faza e tret, sipas orientimeve t ianos, kishte t bnte me krijimin e etave t armatosura me shqiptar, t cilt n rast trazirash do t mbteteshin dhe nga milicia italiane. Pr realizimin me sukses t ktij projekti iano kmbngulte n nj propagand intensive, ku theksi do t vihej mbi kulturn dhe fen, propagand n t ciln t theksohej rritja e mirqnies s popullit shqiptar nn mbretrimin italian, si dhe krijimin i nj organizate t fsheht ushtarake, e cila do t ishte e gatshme n momentin kur do t shprthente kriza jugosllave.[footnoteRef:34] [34: Fischer ,Shqipria gjat lufts.., 108.]

Gjithashtu projekti synonte ngritjen dhe organizimin e qendrave propagandistike n ato shtete evropiane, ku emigracioni shqiptar ishte i fuqishm, e nga ku nprmjet tyre do t mund t deprtohej n Kosov dhe amri. Sipas ktij projekti, synohej q nprmjet qendrave propagandistike q do t ngriheshin n kto shtete, t mund t deprtonte me an t propagands irredentiste n Kosov dhe amri. Sipas hartuesve t ktij projekti, pr zhvillimin e propagands krkohej nj mbshtetje e madhe financiare, e cila kapte shifrn rreth 1 milion franga shqiptare n vit, para kto q do t suvensionoheshin nga buxheti i qeveris italiane pr zyrn e posame n Tiran.[footnoteRef:35] [35: Micheletta, La resa dei conti: Il Kosovo,34-35.]

Sipas llogaritjeve t bra nga zyrtart fashist, rreth 500 000 franga shqiptare nga shuma e caktuar, duhet t konvertoheshin n valut pr tu prdorur m pas nn prgjegjsin direkte t Ernest Koliqit, duke u shprndar ndr propagandist shqiptar dhe italian n Greqi dhe Jugosllavi.[footnoteRef:36] [36: Po aty. ]

Jakomoni e kishte bindur ianon se, dshira m e madhe e shqiptarve ishte q, nj dit ata t shihnin t bashkuar pikrisht Kosovn me Shqiprin dhe se sipas tij, pr momentin amria qndronte n plan t dyt.[footnoteRef:37] Edhe pr qeverin kuislinge shqiptare, shtja e amris dhe e shqiptarve n Greqi kishte m pak prparsi se ajo e shqiptarve n Kosov. N kt mnyr, energjit diplomatike duheshin harxhuar pr zgjidhjen afatgjate t ksaj shtjeje. Si rrjedhoj e ksaj politike, Jakomoni u kishte sugjeruar eprorve t tij n Rom se, krkesat e shqiptarve ishin veanrisht ato q kishin pr objekt shtjen e Kosovs dhe jo amrin.[footnoteRef:38] [37: Jakomoni, Politika e Italis, 233.] [38: Po aty. ]

Por pr Italin problemi i shqiptarve t Kosovs mbetej gjithnj nj problem paksa i vshtir, pr shkak t marrdhnieve t saj m Jugosllavin si dhe t interesave t drejtprdrejta gjermane n kt rajon. Kshtu q pr Italin fashiste, e vetmja mundsi fitimprurse n aspektin politik ishte shtja e shqiptarve t amris q gjendeshin n shtetin grek. N kt mnyr t gjitha energjit dhe burimet e diplomacis s jashtme italiane u investuan n zgjidhjen e shtjes s shqiptarve am n Greqi. Edhe iano kmbngulte se, marrdhniet tepr miqsore q kishte pr momentin Italia me Jugosllavin, nuk lejonin realizimin e nj projekti t till dhe n kt mnyr shqiptart duhej q h pr h, ti kufizonin krkesat e tyre n drejtim t amris.[footnoteRef:39] [39: Po aty. ]

Propaganda u b mjeti kryesor pr shprndarjen e ideve irredentiste t shqiptarve pr bashkimin e amris me Shqiprin. Nprmjet propagands n form t fsheht apo t hapur, Italia i referohej s vrtets historike t hidhur t shqiptarve, t cilt prej gabimeve t diplomacis evropiane kishin humbur gati gjysmn e territorit. Jakomoni e trajtonte shtjen e amris, si nj ndreqje gabimesh nga ana e Italis n favor t shqiptarve, gabime kto t bra q nga Konferenca e Ambasadorve n Londr.[footnoteRef:40] Fashistt italian i bnin analogji t gjat mkateve t grekve ndaj shqiptarve, duke filluar q nga Kongresi i Berlinit, Konferenca e Ambasadorve n Londr, Traktati i Lozans. [40: Puto, Lufta italo-greke,42.]

Duke analizuar prpjekjet e shqiptarve pr bashkimin me Shqiprin, iano shprehet se, Prpjekjet greke pr t shkombtarizuar kt popullsi (ame) jan ndeshur gjithnj me vullnetin e saj pr tu bashkuar me mmdheun.[footnoteRef:41] Me an t ksaj propagande, italiant synonin t zgjonin tek shqiptart ndjenjn kombtare pr t vepruar tani q po u jepej rasti me ndihmn e nj fuqie t madhe si ishte Italia. Duke realizuar kt aspirat kombtare t shqiptarve, fashistt italian kishin si qllim t nxisnin shqiptart q t bnin sakrifica t mdha n emr t irredentizmit, duke iu bashkuar ushtris pushtuese italiane. [41: DDI, Seria 9, Vol. V. dok.nr.429, fq.411.]

Drejtuesit italian t partis fashiste n Tiran i prshkallzuan q n mundsin e par problemet q lidheshin me shtjen e minoriteteve shqiptare n Jugosllavi dhe Greqi. Ambicioze n arritjen e synimeve t reja strategjike, problemin e shtjes ame, Italia e inkuadroi thell n diplomacin e saj. Gradualisht nj problem q deri tani kishte qn vetm shtje ndrmjet Shqipris dhe Greqis, n saj t kontributit t diplomacis italiane po merrte prmasa ndrkombtare. Gjat bisedave t shpeshta me personalitete t ndryshm t politiks shqiptare, iano u kishte br premtime t mdha atyre, duke i bindur se, Italia do t realizonte dshirn e shqiptarve pr bashkimin e Kosovs dhe amris me Shqiprin.

Qllimi i ianos ishte angazhimi i drejtprdrejt i shqiptarve n shtjen irredentiste, e po ashtu t krijonte iden n arenn ndrkombtare se, shtja e bashkimit t Shqipris me trojet jasht atdheut ishte nj krkes e natyrshme e vet shqiptarve drejtuar Italis. Pr nj periudh kohe, manovrat e diplomacis italiane rezultuan t suksesshme dhe ato arritn t siguronin nj far mbshtetje te shqiptart, e kryesisht te eksponent t lart fashist n Tiran. N fjaln e mirseardhjes s ministrit t jashtm italian n gusht 1939, Prefekti i Tirans u shpreh se, dshira e tij dhe e gjith shqiptarve ishte krijimi i nj Shqiprie m t madhe prmes ndihms s perandoris fashiste.[footnoteRef:42] [42: Fischer, Shqipria gjat Lufts, 108-109.]

N 11 gusht 1939, pa humbur koh Musolini urdhroi q t informohej rregullisht mbi situatn n amri dhe gjendjen e popullsis shqiptare atje. N lidhje me kt iano shnonte n ditarin e tij se, Musolini flet prsri pr shtjen greke e krkon t dij hollsi mbi amrin. Ka prgatitur nj far Stefani (Armando Stefani, student, shnimi yn) pr t nxitur problemin.[footnoteRef:43] Studenti i ri, me nxitjen e agjentve italian botoi n muajin tetor 1939, nj artikull mjaft t ashpr n gazetn Fashizmi. N kt artikull dnohej ashpr politika e ndjekur deri tani e Greqis dhe Jugosllavis ndaj shqiptarve. Nprmjet ktij shkrimi, autori ngrinte lart rolin e Italis fashiste n mbshtetjen e krkesave irredentiste t shqiptarve t cilt krkonin bashkimin e krahinave t Kosovs dhe amris.[footnoteRef:44] [43: Ciano, Ditari.., 61-62. Shnimi sht br n datn, 11 gusht 1939.] [44: PRO/FO, 371/23715 R6625/1335/90, Durrs, Gamble, 20 gusht 1939, Cituar sipas Fischer, Shqipria gjat lufts, 109.]

Shtete fqinj t Shqipris u ndien t krcnuara nga lajmet n gazet dhe protestuan ashpr te drejtori i prgjithshm italian i propagands dhe turizmit, i cili mohoi t kishte prgjegjsi, duke premtuar n t njjtn koh se, autori i ktij artikulli tani e tutje do t ishte n mbikqyrje t plot.[footnoteRef:45] Pothuajse t gjitha vizitat e ministrit t jashtm italian iano n Shqipri pas pushtimit, shoqroheshin me manifestime spontane t popullsis shqiptare t organizuara prej propagandistve italian. Pjesmarrsit n mitingje, mes tyre dhe agjent italian t fashizmit, mbanin n duar parrulla dhe harta t cilat tregonin Shqiprin e Madhe, t projektuar nga italiant, si dhe thrrisnin t entuziazmuar Rroft Kosova e Rroft amria.[footnoteRef:46] [45: Fischer, Shqipria gjat lufts.., 109.] [46: Ciano, Ditari.., 60.]

N pranvern e vitit 1940, propaganda italiane pr mbshtetjen e shtjes s shqiptarve am n Greqi u b dhe m e dendur. Sipas autorit B. Fischer, kto referenca t herpashershme ndaj shqiptarve jasht kufinjve, u intesifikuan sidomos kur Musolini nisi t piqte mendimin rreth ndrmarrjes s veprimeve t mtejshme ushtarake n Ballkan.[footnoteRef:47] Megjithat politika italiane q nga mesi i marsit 1940, e deri n ditn e sulmit kundr Greqis ishte e dyzuar midis krkesave t nacionalistve shqiptar pr aneksimi e amris dhe ndjekjen e nj kursi t moderuar poltitik pr t trajtuar krkesat e pakics shqiptare n Greqi n kuadrin e marrdhnieve dypalshe me shtetin grek. N nj promemorje t Jakomonit drguar ianos, n 16 mars 1940, Mkmbsi i mbretit n Tiran i trhiqte vmendjen eprorit t tij se, Italia duhet t tregonte m tepr prkujdesje ndaj pakics muslimane shqiptare n Epir.[footnoteRef:48] [47: Fischer, Shqipria gjat lufts..,109.] [48: ASMAE. Nnsekretariati i Shtetit pr shtjen Shqiptare (SSAA) b, 80b.80. Promemorie e Jakomonit pr ianon, 16 mars 1940.]

Prpjekjet e ianos pr nxitjen e irredentizmit shqiptar, krahas synimeve strategjike n rajon, kishin pr qllim justifikimin e pushtimit t Shqipris, si dhe shmangien e nj reagimi t mundshm t brendshm nga ana e shqiptarve kundr trupave italiane. N mesin e muajit maj, iano kreu nj tjetr vizit n Shqipri, qllimi i s cils ishte trsisht propagandistike dhe n shrbim t shtjes s irredentizmit t shqiptarve. Vizita e tij e prgatitur dit m par u prqndrua n shpalosjen e banderolave dhe fotove t shumta q tregonin krkesat e shqiptarve drejtuar Italis fashiste pr bashkimin e trojeve shqiptare.

Vet iano nuk kishte asnj kundrshtim rreth politiks pr prkrahjen e krkesave t nacionalistve shqiptar pr bashkimin e amris me Shqiprin. Madje ai ishte nj nga nxitsit kryesor t irredentizmit shqiptar. Po kt muaj, iano do t shnonte n ditarin e tij se, shqiptart jan hedhur n rrugn e ndrhyrjes; duan Kosovn dhe amrin. Pr ne sht e leht t rritim popullaritetin ton, duke u br eksponent t nacionalizmit shqiptar.[footnoteRef:49] [49: Ciano, Ditari.., 60.]

Pavarsisht propagands s madhe t fashistve italian pr bashkimin e t gjith shqiptarve nn nj shtet t vetm, gjat ksaj periudhe nuk u hartua ndonj projekt konkret, si nga qeveria kuislinge shqiptare ashtu dhe nga fashistt italian lidhur me kufijt e Shqipris s Madhe. T gjitha kto prpjekje deri para fillimit t konfliktit t armatosur italo-grek mbetn n kuadr t propagands dhe q kishin si synim trheqjen e shqiptarve n luft kundr shteteve fqinj, Greqis dhe Jugosllavis. Vetm pas pushtimit t Greqis nga forcat ushtarake t Boshtit, Italia fashiste n kuadr t premtimeve q iu kishte br shqiptarve si dhe pr t zgjeruar territoret e pushtuara prej saj, hartoi plane konkrete pr zgjerimin e kufijve t Shqipris, kufij t cilt prfshinin t gjith ato territore t lna jasht shtetit shqiptar nga vendimet e marra n Konferencn e Ambasadorve n Londr dhe Paris.

1.2. Propaganda italiane pr nxitjen e irredentizmit n amri, Shqipri, e

diaspor.

N vitet 1939-1940, Akademia e Roms dhe institucionet shqiptare u prqndruan n grumbullimin dhe publikimin e t dhnave historike, t cilat hidhnin drit mbi ngjarjet rreth shqiptarve n amri dhe Kosov.[footnoteRef:50] Pr t argumentuar qndrimin fashist, autor t ndryshm italian t vn n shrbim t synimeve ekspansioniste n Ballkan, filluan mbledhjet e fakteve historike pr amrin dhe shqiptart e ln jasht trojeve nga Konferenca e Ambasadorve. Faktet t cilat prfshinin periudhat historike q nga lashtsia, prpiqeshin t argumentonin se, amria dhe Epiri kishin qn krahina t banuara prej shekujsh nga shqiptart. Studiues italian t epoks fashiste prgatitn nj material t gjer historik, ku n fokus t tyre ishin shtjet e shqiptarve jasht trojeve, n Kosov dhe amri.[footnoteRef:51] Materialet e shumta historike q u mblodhn do t bheshin menjher publike pas rnies s Greqis dhe Jugosllavis dhe me arritjen e triumfit italo-gjerman n gjith Evropn. Vllimi i par i botimit, i cili i kushtohej shtjes s Kosovs u botua n vitin 1942, ndrsa ai pr amrin nuk u arrit t botohej asnjher pr shkak t disfats q n ditt e para t sulmit italian ndaj Greqis.[footnoteRef:52] [50: AQSH, F.200,(Instituti i Studimeve Shqiptare) V.1940, D.34, fl.50-51.] [51: Revista Thyamis, Botim i Institutit t Studimeve pr amrin, Nr.5. (Tiran, tetor, 2013).] [52: Po aty. ]

Pas konsolidimit t pushtimit italian n Shqipri, fushata antigreke u b dhe m e fuqishme. Gjat pranvers s vitit 1940, propaganda italiane pr mbrojtjen e t drejtave t shqiptarve am n Greqi filloi t intesifikohej s teprmi. Mkmbsi italian n Tiran Jakomoni, n mars 1940 njoftonte ministrin e tij t jashtm se, shqiptart e fes ortodokse n Greqi ishin asimiluar dhe se elementi musliman ishte dobsuar aq shum sa q n qendrat e Janins dhe Prevezs, do gjurm e shqiptarve po zhdukej.[footnoteRef:53] N promemorjen e tij, Jakomoni kshillonte, q pr zgjidhjen e ksaj situate n favor t pakics shqiptare n Greqi, politika italiane duhet t ndrmerte nj sr nismash me qllim rritjen e propagands dhe t presionit ndaj qeveris greke pr eleminimin e pasojave n kurriz t muslimanve shqiptar n Epir. [53: ASMAE, Nnsekretariati i Shtetit pr shtjen Shqiptare (SSAA) b, 80. Promemorie Jakomonit pr ianon, 16 mars 1940.]

Sipas Jakomonit, me efikasitet do t ishte ngritja e nj konsullate n Janin, e cila duhej t drejtohej nga nj konsull italian dhe nj shqiptar. Prfaqsuesi shqiptar n kt konsullat do t bnte t mundur mbajtjen e kontakteve n mnyr t veant me muftinjt am, si nj mjet i mundshm ndrmjetsimi pr propagand t efektshme n masn e amve irredent.[footnoteRef:54] Krahas ksaj, Jakomoni sugjeronte se, qeveria italiane duhej t shtonte negociatat e saj me Greqin pr tu dhn mundsin shqiptarve t arsimoheshin n shkollat shqipe. Jakomoni e prfundonte kt raportim, duke theksuar domosdoshmrin e ksaj politike, pasi sipas tij,- vetm n kt mnyr, ne mund t mbajm ndonj shenj jete tonn qoft dhe modeste n masn e amve, nse nuk dshirojm t braktisim do mundsi pr t ardhmen e veprimeve irredentiste.[footnoteRef:55] Pra, sipas Jakomonit, programi irredentist n amri duhej t mbshtetej n kto dy pika kryesore; hapja e nj konsullate n Janin dhe mbshtetja e qeveris italiane ndaj krkesave t shqiptarve n amri pr eljen e shkollave shqipe ku do t msohej gjuha shqipe. [54: Luca Micheletta, La questione di Ciamuria e lattacco italiano alla Grecia del 28 ottobre 1940. N Clio, viti XL, nr.3, korrik-shtator, (2004), 476-477.] [55: Micheletta, La questione di Ciamuri.., 476-477.]

N kuadr t programit pr nxitjen e irredentizmit n amri n radht e shqiptarve atje, qeveria fashiste n Rom nisi menjher nga puna pr krijimin e nj konsullate n Janin, e cila do t merrej me zgjidhjen e shtjeve t pakics shqiptare n krahinn e amris. Pr arritjen e negociatave me Greqin lidhur me shtjen e shkollave shqipe pr shqiptart n amri, qeveria italiane ia besoi kt detyr t ngarkuarit me pun n Athin, Emanuele Grazzit. Ambasadori italian, i cili pasi kishte analizuar shtjen e shkollave shqipe n amri dhe fshtarat e saj, e konsideronte t mjaftueshme ekzistencn e shkollave shqiptare n 6 fshatra t amris.[footnoteRef:56] Sipas Grazzit, intensifikimi i veprs fashiste nuk do t mungonte t ngjallte shqetsime t mdha dhe se pr t realizuar qllimet e tyre, italiant duhej t ecnin shkall - shkall dhe me shum kujdes, pasi qeveria greke ishte tepr e ndjeshme ndaj pakics shqiptare n amri.[footnoteRef:57] [56: ASMAE, Nnsekretariati i Shtetit pr shtjen Shqiptare (SSAA) b, 13, Raport i Grazzit drejtuar Ministris s Punve t Jashtme, 19 qershor 1940.] [57: Po aty. ]

Nga fundi i majit t vitit 1940, porosit e ianos pr intesifikimin e propagands irredentiste n radht e shqiptarve n amri u shtuan. T nxitur nga agjentt italian, nj grup amsh hartuan nj peticion drejtuar komandantit t trupave ushtarake italiane n Sarand, nga i cili krkonin q t ndrhynte pr mbrojtjen e jetve, pronave dhe t drejtave t mohuara nga autoritetet vendore greke.[footnoteRef:58] Nj tjetr peticion iu drgua ianos, me krkesn pr aneksimin nga ana e Shqipris t krahins s banuar prej shqiptarve. Porosi e veant pr ngritjen shpirtrore t shqiptarve dhe nxitjen e tyre kundr autoriteteve greke iu dha konsujve italian n Janin dhe Korfuz, t cilt ndr t tjera u porositn t qndronin n gadishmri deri n mbrritjen e astit t duhur.[footnoteRef:59] [58: AYE, 1940, A/4/9, 11, nr..pr. 12930, Nnministria e Siguris Publike pr Ministrin e Jashtme. Cituar sipas Eleftheria Manda, amt musliman t Epirit 1923-2000, Botimi shqip, (Tiran, Toena, 2015), 122-123.] [59: AYE, 1940, A/4/9, 11, nr..pr. 27319, Administrata e Prgjithshme e Epirit pr Ministrin e Jashtme, Janin 10.9.1940. Cituar sipas E. Manda, amt musliman t Epirit., 122-123.]

Paralelisht me prhapjen e propagands fashiste, bazuar mbi shtjen kombtare shqiptare pr bashkimin e amris me Shqiprin, italiant u prpoqn q t nxisnin disa element nacionalist am, me qllim q t siguronin mbshtetjen e shqiptarve n amri. N qershor t vitit 1940, fashistt italian udhzuan Azis amin dhe Masar Dinon q t rregjistronin vullnetar am t cilt dshironin t merrnin pjes n ushtrin italiane.[footnoteRef:60] Kjo nism e italianve dhe e nj pjese t amve nacionalist pr afrimin e shqiptarve t amris nuk rezultoi fare pa sukses. T gjendur nn trysnin e prhershme t administrats dhe xhandarmris greke, si dhe t nxitur nga propaganda fashiste q bhej n emr t bashkimit t amris me Shqiprin, nj pjes e amve nacionalist iu bashkuan ksaj inisiative. [60: AQSH, F.152, V.1940, D.99, fl.1-4.]

Nisur nga zhvillimet n Shqipri edhe n amri, kontaktet e shum nacionalistve am me idet fashiste kishin filluar t shtoheshin. Duke prfituar nga gjendja diskriminuese q ndiqte politika greke ndaj popullsis shqiptare ame n Greqi, italiant i llogarisnin amt si nj element mbshtets n veprimet e tyre ushtarake. Pr kt qllim italiant kishin hartuar dhe listat me shqiptart am, banues n t dyja ant e kufirit, tek t cilt ata mendonin se do t gjenin prkrahjen e tyre. N kt list shum emrore, sipas italianve, bnin pjes kryesisht antar t familjeve t mdha ame, t cilat ishin goditur rnd nga reformat ekonomike dhe ligji agrar n Greqi, familje me tradita t vjetra t krahins, si dhe kryetar t 20 qendrave kryesore t amris.[footnoteRef:61] [61: AQSH, F.161, V.1940, D.1202, fl.59.]

Krahas veprimtaris diversive n radht e shqiptarve t amris, qeveria italiane n Rom ndrmori nj inisiativ pr t mbledhur t dhna historike dhe argumente n dobi t shtjes came, si dhe materiale t tjera t cilat do t prligjnin interesin italian n rajon. Pikrisht pr kt qllim, n fund t qershorit, nnsekretari italian i shtetit Zenone Benini, i krkonte legats italiane n Athin q t prgatiste nj studim t mirfillt me t dhna historike, etnike, gjeografike dhe etnografike rreth minoritetit shqiptar n Greqi.[footnoteRef:62] Relacioni prfundimtar i ngarkua Oreste Grazzianit (Gracianit), i cili ishte sekretar i dyt i legats italiane n Athin. Studimi u titullua Minoriteti shqiptar n Greqi, pikrisht ashtu si ishte krkuar nga Ministria e Jashtme italiane. Pavarsisht qllimit pr t cilin ishte hartuar ky studim, t dhnat e tij ishin t pakontestueshme dhe pasqyronin qart politikn e ndjekur deri tani nga qeveria greke kundrejt minoritetit am n Greqi. [62: ASMAE, SSAA, b.13. Scammacca pr Grazzin, 28 qershor 1940, letra 71/17105/1782.]

N studim thuhej se, deri n rnien e amris nn sundimin grek popullsia shqiptare n amri prbnte shumicn, ndrsa pas vitit 1912 e deri n kohn q ishte hartuar ky studim numri i shqiptarve n kt krahin kishte rn n mnyr drastike.[footnoteRef:63] N raportin prfundimtar t hartuar nga Grazziani thuhej se, kto 27 vjet t dominimit grek n amri, pr shkak t prfshirjes s popullsis muslimane n procesin e shkmbimit (Traktati i Lozans), numri i shqiptarve n amri ishte paksuar ndjeshm. Duke iu referuar politiks shtypse greke ndaj shkombtarizimit t amris, Grazziani theksonte se, amria pr Greqin prbnte nj rndsi t veant, si nga aspekti gjeografik e strategjik i saj, ashtu dhe pr helenizmin e nacionalizmin grek.[footnoteRef:64] [63: Po aty, b.80, Grazzi pr Beninin, 6 gusht 1940, letra 7205, bashkngjitur dhe relacioni prfundimtar i Oreste Grazzianit.] [64: Po aty. ]

N vazhdim t porosive t dhna, agjentt italian dhe informatort e tyre n Greqi e amri, filluan mbledhjen e t dhnave pr njerz t artit, politiks, biznesit dhe kdo q kishte shfaqur sadopak ndjenja italofile apo q kishte lshuar sinjale bashkpunimi me Italin fashiste. T dhnat n shrbim t sektorit t lufts prfshinin informacione pr t gjith sektort ky t ekonomis dhe politiks greke dhe t dhna q kishin t bnin kryesisht me krahinn e amris. Nprmjet agjentve t tyre n amri dhe n brendsi t kufirit me Shqiprin, italiant kishin arritur t siguronin informacione lidhur me strukturat organizative t qeverisjes lokale n amri dhe m gjer. Informacionet prmblidhnin t dhna rreth numrit t shkollave dhe nxnsve q i frekuentonin ato, t dhna mbi numrin e bankave q vepronin n kt krahin si dhe t kapitalit q ato zotronin.[footnoteRef:65] Informacionet e grumbulluara jepnin detaje mbi numrin e banorve musliman dhe ortodoks t qyteteve kryesore t amris, mbi numrin e institucioneve fetare dhe drejtuesit e tyre.[footnoteRef:66] [65: AQSH, F.161, V.1940, D.1202, fl.57.] [66: Po aty. ]

Zhvillimi i vrullshm i politiks evropiane si dhe aksionet e njpasnjshme t Hitlerit n Evrop e detyruan Musolinin q t linte mnjan politikn e but dhe t ndrpriste negociatat me Greqin pr zgjidhjen e shtjeve q shqetsonin t dy vendet. Mbi bazn e ktyre zhvillimeve n arenn ndrkombtare, si dhe t raporteve prfundimtar q kishin ardhur n adres t Minsitris s Jashtme italiane mbi gjendjen e shqiptarve n amri, iano n fund t korrikut 1940, udhzonte vartsit e tij n Shqipri se, pr shkak t gjendjes aktuale, tashm nevojitet nj zgjidhje m radikale prsa i prket problemit t shqiptarve n amri.[footnoteRef:67] [67: ASMAE, Nnsekretariati i Shtetit pr shtjen Shqiptare (SSAA) b, 13. Kujtes e ianos pr pakicat shqiptare n amri, 29 korrik 1940.]

N kuadr t mbledhjes s informatave, t cilat do t viheshin n shrbim t Italis pr zgjidhjen e shtjes s shqiptarve n Greqi, Kryekonsulli shqiptar n Korfuz njoftonte ministrin e punve t jashtme t Shqipris Xhemil Dinon se, sipas t dhnave t grumbulluara, kuptojm se n amri vazhdon lvizja patriotike nga ana e vllezrve tan amr pr nj bashkim me Atdhen.[footnoteRef:68] [68: AQSH, F.149, V.1939, D.I-95, fl.1.]

N informacionet e tij drejtuar ianos, ambasadori italian n Athin, Emanuele Grazzi konfirmonte se: shtja e amris nuk ka qn e trilluar prej Italis. Ajo ekziston q prej vitit 1912. Disa her kam patur rastin,- shpjegon Grazzi,- ti kujtoj ministrit grek Mavrudis pr situatn e shqiptarve n at provinc, pr vshtirsit e ngritura pr kalimin e kufirit dhe ushtrimin e lir t t drejts s prons, pr pengesat n kontaktet midis shqiptarve pr kalimin e kufirit.[footnoteRef:69] [69: DDI, Seria 9, Vol.V, dok.409, f.392.]

Eksportimi i ideve fashiste n amri u b prej antarve t familjeve t mdha dhe t pasura t zons. Familja Dino ishte nj ndr to q prkrahu pa ndonj hezitim idet irredentiste dhe nacionaliste t shqiptarve t amris, duke par njkohsisht te Italia shptimtaren e madhe t shqiptarve. Veprimtaria irredentiste e vllezrve Dino n dobi t shtjes ame i ka fillimet e veta q n vitet 30.

N dokumentet diplomatike italiane dhe n korespodencn e gjer midis Jakomonit me ministrin e jashtm italian iano, pasqyrohet gjith veprimtaria e familjes Dino n kuadr t zgjidhjes s shtjes ame. Nebil dhe Nuri Dino t dy nacionalist dhe njkohsisht dy prej figurave qndrore t partis fashiste n Shqipri, prej kohsh ishin vn n shqrbim t italianve. Nebil Dino, prfaqsues n Kshillin e Eprm t partis fashiste, disa her me radh kishte kaluar kufirin grek me qllim vendosjen e kontakteve me njerz t bsueshm dhe rekrutimin e njerzve, t cilt besonin n zgjidhjen e shtjes shqiptare me ndihmn e Italis.[footnoteRef:70] Nebili njihej si nj nga personat m me influenc n t gjith krahinn e amris e madje deri n Athin. Pr aktivizimin maksimal t Nebil Dinos n shtjen e amris dhe n rekrutimin e njerzve t besuar, Jakomoni i kishte propozuar ianos q, Dino t merrte nj post n ambasadn italiane n Athin, duke u vn nn varsin direkte t Gracit. Madje, Jakomoni kishte menduar q prve detyrave shtetrore, Nebil Dino do t merrej me shtjen e pronave t shqiptarve n Greqi, si dhe me ekzekutimin e porosive private t tij dhe ianos n kuadr t prgatitjes s terrenit pr ndrhyrjen ushtarake n amri. [70: Po aty, dok.nr.509, 493.]

Propozimi i Jakomonit pr ta br Nebil Dinon pjes t stafit t ambasads italiane n Athin u hodh posht nga iano me arsyetimin se, kjo shtje nuk duhej kurrsesi t ngatrronte ambasadn italiane n Greqi dhe se do veprimtari duhej t bhej n mnyr sa m t fsheht.[footnoteRef:71] Refuzimit t ianos pr aktivitetin e Nebil Dinos pran ambasads italiane n Athin, duket se i shtohet dhe kundrshtimi kategorik i vet ambasadorit Grazzi, i cili refuzonte q veprimtaria e N. Dinos t kishte lidhje t drejtprdrejta me t. [71: Jakomoni, Politika e Italis.., 254-255.]

Duke e konsideruar N.Dinon si nj njeri me cilsi t larta politike, Jakomoni besonte se ky do t ishte n gjendje t siguronte nj prkrahje t madhe si t shqiptarve ashtu dhe t disa prej politikanve grek me influenc n Athin. Sipas Jakomonit, veprimtaria vetjake e Dinos, t cilin ai e quante mik dhe njeri tepr t sinqert, mund ta lehtsonte aktivitetin politik italian n zonn e amris, duke i siguruar shqiptart am pr kthimin n gjirin e atdheut. Gjithashtu Jakomoni shpresonte se, aftsit gjeniale t Nebil Dinos do t bindnin dhe nj pjes t madhe t opinionit vendas grek q t krkonte nga Athina zyrtare mundsin e marrjes n konsiderat pr bisedime midis Italis dhe Greqis dhe zgjidhjen e shtjeve n rrug miqsore.[footnoteRef:72] [72: Po aty. 255.]

Planet e Jakomonit rreth prdorimit t figurs s N.Dinos ishin m tepr nj inisiativ personale e tij, t cilat synonin marrjen e amris n mnyr diplomatike. Sipas Jakomonit, veprimtaria e Dinos n gjirin e shqiptarve t Greqis do t lehtsonte s teprmi punn e italianve, duke i siguruar shqiptart e amris pr kthimin e e tyre n gjirin e atdheut. Hierarku i lart fashist kishte bindjen se N. Dino preferonte m tepr prdorimin e diplomacis se sa at t forcs ushtarake ndaj Greqis.[footnoteRef:73] [73: Po aty. 243.]

Veprimtaria e Dinos paraqiste nj pritshmri t lart pr italiant, aq sa, ata me fanatizm t madh prisnin prej tij jo vetm sigurimin e prkrahjes nga ana shqiptarve, por dhe bindjen e nj pjese t klass politike greke dhe t qytetarve t saj pr ti krkuar Athins zyrtare krijimin e nj mjedisi bashkpunimi me Italin. Nebil Dino e kishte br t besonte Jakomonin dhe si rrjedhoj dhe eprort e tij n Rom se, grekt nuk kishin marr asnj mas pr ti br ball ndonj sulmi t mundshm ushtarak nga ana e Italis. Duke ditur se Jakomoni plqente ti merrte informacionet pa u verifikuar nse ishin t vrteta apo jo, Nebil Dino raportonte nga Athina se: populli grek i pret zhvillimet e ardhshme me indiferentizm dhe se nuk duket i gatshm t luftoj.[footnoteRef:74] Madje Nebil Dino i kishte treguar Jakomonit se: grekt kishin filluar t ndiheshin xheloz pr fatin e mir t shqiptarve, t cilt q n 7 prill i ishin bashkuar Perandoris s Roms.[footnoteRef:75] [74: Cervi, Storia della Guerra, di Grecia.., 74.] [75: Jakomoni, Politika e Italis.., 255.]

Nj tjetr figur e nacionalizmit shqiptar n amri ishte Nuri Dino. Ashtu si dhe Nebili, Nuri Dino gzonte simpatin e italianve, t cilt i kishin besuar atij zhvillimin e propagands irredentiste dhe prhapjen e ideve fashiste n radht e popullsis ame n Greqi. N vazhdimsi t lajmeve t prditshme q vinin nga amria, N. Dino e informonte Jakomonin se, edhe nj pjes e mir e popullsis ortodokse n fshatrat e amris e duan pjesrisht e shumica krejtsisht Shqiprin dhe se jan gati pr nj bashkim t tyre me shtetin shqiptar.[footnoteRef:76] [76: AQSH, F.161. V.1940, D.1202, fl.35. N kt material informues jepen shifra mbi numrin e banorve t qyteteve kryesore t amris, ndjenjat e tyre kombtare si dhe t dhna pr element t veant te t cilt fashistt italian mund t mbshteteshin gjat sulmit kundr Greqis. ]

Fashistt italian shpresonin q me an t propagands irredentiste t mund t siguronin m s shumti mbshtetjen e klerit fetar musliman t amris. Pr ti paraprir nj situate t till, Jakomoni kishte ngritur nj nj rrjet t tr agjentsh, t cilt ishin udhzuar t siguronin informacione t nevojshme lidhur me gjendjen e klerit musliman n amri, mbi gjendjen e tyre ekonomike, arsimore e sociale.[footnoteRef:77] [77: Po aty. ]

Nga informacionet periodike q prcilleshin nga informatort italian e shqiptar nga amria, jepej numri i xhamive, teqeve dhe numri i banorve musliman te t cilt italiant shpresonin t gjenin mbshtetje pas pushtimit t Greqis. Nga informacionet q siguroheshin rezultonte se, n Gumenic, nga 150 shtpi, 14 prej tyre ishin ortodokse. Myftiu Halit Efendiu, gjykohej nga raportet si nj njeri pa kultur dhe ndonj formim t veant, por q kishte bindje t thella patriotike se, ishte pro bashkimit t amris me Shqiprin dhe pro ndrhyrjes italiane n Greqi.[footnoteRef:78] Sipas t njjtit informacion, Myftiu Mehmet Kasimi vlersohej si nj njeri me kultur mesatare, i ndershm dhe me ndjenja patriotike, tek i cili mund t gjeje mbshtetje.[footnoteRef:79] [78: Po aty. ] [79: Po aty. ]

Nj pjes e konsiderueshme e informacioneve q vinin nga amria jepnin nj panoram t ekzagjeruar mbi mbshtetjen dhe simpatin q popullsia ame kishte pr Italin fashiste. Jakomoni edhe pse kishte dyshimet e veta rreth shifrave q vinin nga informatort, ai prsri i drgonte t paprpunuar t dhnat drejt eprorve t tij n Rom. N jo pak informacione t shqyrtuara nga Jakomoni gjenden shnime poo sicuro, pak t sigurta, t cilat as ai vet nuk i besonte, por q situata e krkonte t ishin t mirqena. N nj raport drguar Mkmbsis n Tiran mbi gjendjen e popullsis shqiptare t amris nn sundimin grek, thuhet se, Muslimant e amris, duke par kt lvizje, jan ndezur n nj grad t till q t prballojn do mundim deri ditn e lirimit.[footnoteRef:80] [80: Po aty. ]

N zbatim t porosive t dhna, n Shqipri nisi intesifikimi i nj propagande t shfrenuar. Me an t parave q paguheshin prej agjentve italian, kudo n Shqipri shprtheu nj propagand e shfrenuar n prkrahje t shtjes kombtare shqiptare dhe t aspiratave t shqiptarve n Kosov dhe amri pr bashkimin me shtetin shqiptar. N disa qytete shqiptare, me nxitjen e agjentve italian filluan t zhvilloheshin mitingje, ku folsit propagandist italian dhe shqiptart kuisling, i referoheshin faktit se tashm me ndihmn e Italis, bashkimi i trojeve shqiptare me trungun mm ishte i pashmangshm.

Prefektt dhe kryetart e bashkive kryesore t qyteteve t Shqipris, ku n pjesn m t madhe t tyre ishin antar t Partis Fashiste, t entuziazmuar njoftonin se, n qytetet q ata drejtonin, shpesh prballeshin me protestues t cilt grumbulloheshin n mbrojtje t shtjes ame dhe n ndjekje t propagands italiane antigreke.[footnoteRef:81] [81: Po aty, D.1-172, fl.12. ]

Nj lajmrim i Prefekturs s Elbasanit drguar Kryeministris n Tiran, n muajin korrik 1940, njoftonte se; N Peqin mse 500 vet t impresionuar prej vuajtjeve t bashkpatriotve am si dhe nga mizorit e barbarizmat greke ndaj ksaj popullsie, jan grumbulluar n qendr t qytetit, duke krkuar arm pr t qn pjes e ushtris s lavdishme italiane.[footnoteRef:82] [82: Po aty. ]

N letrn e paris s qytetit t Peqinit, drejtuar qeveris shqiptare dhe Mkmbsit t Perandorit italian n Tiran, thuhej se; Tue qen t impresionuar pr vuajtjet e parreshtuna q po psojn dita dits vllezrit tan n amri nga barbarizmat greke, ndajm shpirtrisht dhimbjen ma t madhe dhe si rezultat i ksaj gjendjeje t pa tolerueshme krijuar prej fqinjs ton t Jugut, faqim dshirn e vullnetin ton t plot tue krkue nga Qeveria mbretnore, arm pr tu rreshtuar si pararoj s bashku me ushtrin e Italis fashiste n shptim t vllezrve tan fatkeq dhe n lirimin e asaj pjese shqiptare q pr hir t Konferencs s Londrs rnkon nn thundrn greke q prej 27 vjetsh.[footnoteRef:83] [83: Po aty. ]

Pothuajse i njjti tekst ishte shkruar dhe nga protestuesit e Gramshit, t cilt n peticionin e dats 29 korrik 1940, drejtuar Qeveris shqiptare shpreheshin se: Tuj pa lajmet e shtypit kombtar dhe atij t huaj mbi sjelljet barbare greke ndaj vllezrve am, ndajm shpirtrisht dhimbjen ma t madhe dhe si rezultat i ksaj gjendjeje t pa tolerueshme krijuar prej fqinjs ton t Jugut, faqim dshirn e vullnetin ton t plot tue krkue nga Qeveria mbretnore, arm pr tu rreshtuar si pararoj s bashku me ushtrin e Italis fashiste{ .}. Tash pr ne shqiptart erdhi asti i volitshm pr t na u plotsuar aspiratat kombtare.[footnoteRef:84] [84: Po aty. ]

Drejtoria e Policis s Kors njoftonte Ministrin e Brendshme n Tiran dhe Lugotenencn se, ajo ndihej mjaft e shqetsuar nga protestat e prditshme t studentve dhe puntorve, t cilt mbushnin rrugt e qytetit pr t protestuar n emr t shtjes kombtare dhe t bashkimit t amris dhe Kosovs me Shqiprin.[footnoteRef:85] N njoftimin e ksaj drejtorie pr Ministrin e Brendshme n Tiran thuhej se: Protestuesit mbanin n dor flamuj shqiptar dhe italian, e duke marshuar n rrugt e qytetit i bnin thirrje Perandorit italian dhe Dues q t mbshtesnin me do kusht krkesat irredentiste t shqiptarve pr bashkimin e krahinave t lna jasht trungut mm.[footnoteRef:86] Madje, kjo drejtori pr t vendosur rendin dhe qetsin publike kishte marr masa ekstreme deri n arrestimin e disa personave. Nga ana e saj, qeveria e Tirans iu prgjigj menjher shqetsimit t ngritur nga Drejtoria e Policis s Kors dhe e qyteteve t tjera, duke njoftuar se, kto protesta do t lejoheshin deri n at pik sa ato t mos prbnin ndonj shqetsim pr prishjen e rendit dhe qetsis publike.[footnoteRef:87] [85: Po aty, F.152. V.1940. D.45, fl.2.] [86: Po aty. fl.6.] [87: Po aty. fl.6.]

Manifestime t ngjashme n emr t shtjes kombtare dhe mbshtetjes s vllezrve am n Greqi u mbajtn pothuajse n t gjitha qytetet kryesore t Shqipris, n Shkodr, Tiran, Durrs. N manifestimin e mbajtur prpara Bashkis s qytetit t Durrsit, npunsit Hysen Myshketa dhe Vasil Ziu, i bnin thirrje qeveris s Italis dhe asaj shqiptare q t mbshtesnin rivendikimet shqiptare pr bashkimin e trojeve nn nj shtet t vetm.[footnoteRef:88] [88: Po aty. fl.9.]

Pr t kuptuar sa m qart rolin q kishin agjentt fashist italian n prgatitjen e ktyre protestave, t cilat bheshin gjoja n mbrojtje t s drejts t shqiptarve am n Greqi, mjafton t krahasojm tekstet e dokumenteve dhe korespodencn zyrtare t kryer n at periudh midis autoriteteve vendore shqiptare dhe atyre fashiste italiane, ku vihet re i njjti tekst dhe e njjta prmbajtje. Pothuajse n t gjitha shkresat zyrtare drejtuar autoriteteve italiane n Shqipri ngrihej lart ushtria e lavdishme italiane dhe prkrahja q duhej ti jepnin shqiptart Italis fashiste n luftn kundr Greqis pr lirimin nga zgjedha greke t popullsis muslimane ame.

Pavarsisht roli ky n prgatitjen e fushats antigreke, Jakomoni n kujtimet e tij mohon t ket pasur dijeni pr ngjarjet n kufirin greko-shqiptar dhe pr synimet e vrteta fashiste ndaj Greqis. Por, nga faktet historike dhe ngjarjet e ndodhura, rezulton se ai sht nj nga prgjegjsit kryesor t krijimit t situatave dhe provokacioneve n kufirin greko-shqiptar n prag t lufts. N t vrtet gjith kt fars pr fillimin e konfliktit t armatosur dhe gjetjen e pretekseve pr luft, as vet Musolini nuk e besonte, ndrsa shprehet se; Asnj nuk do ta besoj kt fatalitet, por pr nj justifikim metafizik, mund t themi se ishte i nevojshm pr t arritur n nj konkluzion.[footnoteRef:89] Kjo rezulton mse e vrtet, pasi u pa se menjher pas pushtimit t Greqis nga trupat e Boshtit, amria jo vetm q nuk iu bashkua Shqipris, por ajo mbeti nn administrimin ushtarak t pushtimit. [89: Gazeta LUnita, Rom, dat, 18 tetor 1953.]

Jasht planit propagandistik italian skishte se si t qndronte dhe shtypi profashist shqiptar. Gazeta Tomori u b zri i ndrgjegjes s shqiptarve, nprmjet s cils, si italiant dhe elementi profashist shqiptar i bnin thirrje rritjes s ndjenjs dhe ndrgjegjjes kombtare t shqiptarve. Duke iu kujtuar shqiptarve se, tashm Shqipria nn tuteln e Italis nuk ishte m e dobt dhe se shtetet fqinj duhet ti bnin mir llogarit me t, ky organ i qeveris fashiste nxiste shqiptart pr t rishikuar t drejtat e tyre t mohuara nga historia.[footnoteRef:90] Shpesh her, gazeta Tomori n Tiran fliste me gjuhn e ministrit t jashtm italian dhe t gjith hierarkis fashiste n Rom. Gazeta Tomori u b tribuna e nacionalistve shqiptar nga ku krkoheshin t drejtat e shqiptarve dhe shpaloseshin shtje q i takonin Shqipris me fqinjin e saj jugor, Greqin. [90: Gazeta Tomori, Tiran, dat, 20 gusht 1940.]

N rreshtat e ksaj gazete t dats 13 gusht 1940, n nj artikull t Xhovani Ansaldo, thuhej se; Kombi shqiptar gjat shekullit t XIX, ka qn m i sakrifikuari n krahasim me kombet e tjera t Ballkanit, duke e fituar m von Pavarsin. Tokat shqiptare gjithnj jan konsideruar si plak pr t knaqur orekset e shteteve t mdha t Europs dhe t Jugosllavis e Greqis.[footnoteRef:91] Sulmin dhe propagandn n favor t rivendikimeve t trojeve shqiptare, kjo gazet i vazhdoi pothuajse deri n prag t fillimit t sulmit italian ndaj Greqis. N faqet e para t ksaj gazete, do dit botoheshin artikuj dhe thirrje t zyrtarve t lart shqiptar dhe italian, t cilt n mnyr solemne u bnin thirrje shqiptarve, si jasht dhe brenda vendit t bashkoheshin me Italin, n dobi t shtjes shqiptare.[footnoteRef:92] [91: Tomori, dat, 13 gusht 1940.] [92: Po aty, dat, 23 mars 1940. N kryeartikullin e saj me titull, Italia perandorake feston prvjetorin e rilindjes s saj, autori M.Kruja i bn jehon shpress q sjell pr shqiptart bashkimi me Italin fashiste.]

I frymzuar nga lajmet q merrte prej t drguarit t tij n Greqi, Jakomoni n datn datn 28 gusht 1940, i nisi ministrit t tij t jashtm nj promemorie t gjat, n t ciln ndr t tjera thuhej se; Kam shqyrtuar me kshilltarin e lart fashist Nebil Dinon, i sapokthyer nga Athina, mundsin q miq t tij me ndikim n Greqi, t marrin n konsiderat gjat bisedash t ngushta, t ardhmen e Italis n pellgun mesdhetar si dhe marrdhniet e ardhshme t Greqis me Italin.[footnoteRef:93] [93: Jakomoni, Gjysma ime shqiptare.., 232.]

Jakomoni mendonte se Dinot dhe nacionalistt shqiptar n trsi, ishin padyshim t prirur q ta shihnin me optimizm mundsin e lvizjes s popullsis muslimane ame n Greqi, e gjitha kjo n dobi t bashkimit t amris me Shqiprin. Sipas tij, nacionalistt shqiptar mendonin se, gjetja e nj zgjedhje paqsore pr problemin e amris, do t bnte t mundur nj bashkpunim t ngusht diplomatik midis Greqis dhe Italis.[footnoteRef:94] Por pr kushtet n t cilat ndodhej Evropa, e cila ziente para fillimit t konfliktit t madh botror, shpresa se bashkimi i amris me Shqiprin mund t vinte edhe nprmjet prmirsimit t marrdhnieve diplomatike midis Greqis dhe Italis ishte i gabuar. Po aq i gabuar ishte dhe mendimi se, qllimi i Italis pr t sulmuar Greqin ishte pr shkak t vuajtjeve t shqiptarve am nn regjimin e Metaksait. Studiuesit shqiptar t cilt m s shumti kan trajtuar shtjen e irredentizmit shqiptar gjat pushtimit italian jan t ndar prsa i prket rolit q kishte familja Dino n shtjen shqiptare gjat ktyre viteve. Disa nga studiuesit tan, e etiketojn verpimtarin e familjes Dino si nj veprimtari patriotike dhe nacionaliste n dobi t shtjes shqiptare. [94: Po aty, 235.]

Studiuesi Lisen Bashkurti sht i mendimit se, prpjekjet e familjes Dino gjat epoks fashiste kishin si kryefjal amrin dhe se, sipas pikpamjes s tyre, epoka e re fashiste, si dhe marrdhniet e mira t Metaksait me Musolinin do t mundsonin nj kalim t but t krahins s amris nn autoritetin e shtetit shqiptar.[footnoteRef:95] Faktet historike vertetojn se, veprimtaria e vllezrve Dino dhe e nacionalistve t tjer am gjat pushtimit italian ishte nj veprimtari e gjer me tendenca nacionaliste. Dinot, ashtu si dhe nj pjes e mir e shqiptarve kishin besuar se, n t vrtet synimi i Italis fashiste ishte vetm marrja e amris dhe bashkimi i saj me Shqiprin. Ndoshta pr kt qllim ata menduan ta prkrahin pa kushte politikn italiane q bhej n emr t bashkimit t trojeve shqiptare. [95: Lisen Bashkurti, amria n rrugn e zgjidhjes, (Tiran, Geer, 2012), 404.]

Pavarsisht propagands fashiste q bhej nga individ t caktuar am n emr t bashkimit kombtar, n amri gjat ksaj periudhe pati dhe shum element t cilt jo vetm q nuk e prkrahnin kt inisiativ t vllezrve Dino, por q e kundrshtuan hapur nj veprim t till. Persona me influenc n amri si, Musa Demi n Filat, Mahmut Male dhe Hizr Ademi n Grikohor, Isuf Izeti, Bido Taho n Varfanj, Abedin Xhemali n Gumenic e shum t tjer iu kundrvun hapur propagands fashiste q bhej n radht e popullsis ame.[footnoteRef:96] Kundrshtit e popullsis muslimane ame ndaj veprimeve t familjes Dino e n veanti t eksponentit fashist Xhemil Dino i konfirmon dhe diplomati italian Carlo Umilta, i cili n kujtimet e tij shkruan se; Disa shqiptar n Prevez, vendlindja e familjes Dino, feudal t vjetr t zons n kohn e Turqis, m kan thn se ata, gjithashtu shqiptar e musliman, nuk kishin asnj mri vetjake me Xhemil Dinon{.} t cilin as q e njihnin fare. Po nse ai do t guxonte t shfaqej n Prevez, ku ishte shtpia e Dinove, apo dhe n rrethina t tjera, po ata shqiptar nuk do ta prisnin me qejf.[footnoteRef:97] [96: Hajredin Isufi, Musa Demi dhe qndresa ame 1800-1947, (Tiran, Dudaj, 2002), 221.] [97: Carlo Umilta, Jugosllavia dhe Shqipria, Kujtime t nj diplomati, (Milano, Garzanti, 1947), 131-132.]

Politika italiane pr prhapjen e ideve irredentiste n Epir, synonte q krahas shqiptarve t bnte pr vete edhe popullsin ortodokse vllahe q jetonte kryesisht n zonat e Pindit. Duke siguruar dhe prkrahjen e Rumanis, Italia fashiste synonte t nxiste revoltat e ksaj popullsie kundr regjimit t Metaksait. Duke iu referuar fjalve t ianos, gazeta fashiste Tomori, shkruante n faqet e saj t dats 29 shtator 1940, se; Vlleht e Epirit kan dshmuar gjithnj q vullnetarisht t lidhen me Shqiprin, e t rrojn me vllezrit e tyre shqiptar brenda kufirit politik.[footnoteRef:98] Duke pretenduar se vullneti i popullsis vllehe pr shkputjen nga Greqia dhe bashkimin e saj me shtetin shqiptar mbshtetej dhe nga qeveria rumune, propaganda fashiste deklaronte se, vet qeveria e Rumanis e sheh me simpati krijimin e shtetit shqiptar, duke prfshir n t krahinat q ndodhen midis Janins, Mecovs, Grebenes dhe Malit Gramoz, me nj popullsi q kap shifrn e 80 000 banorve, e t prbr nga 36 fshatra gjithsej.[footnoteRef:99] [98: Gazeta Tomori, nr. 198, Tiran, 29 shtator 1940.] [99: Po aty. ]

Funksionart e lart fashist n Tiran si dhe nj pjes e antarve t qeveris kuislinge shqiptare, nn dirigjimin e agjentve italian theksonin nevojn e madhe q kishte Shqipria pr prkrahjen e Italis fashiste n realizimin e shtjes s bashkimit kombtar. N njoftimet e shpeshta drejtuar eprorve t tij n Rom, Jakomoni theksonte se: Antart e qeveris dhe funksionar t lart t partis fashiste, po japin nj ndihmes t madhe n kt drejtim.[footnoteRef:100] T dhnat e Jakomonit bazoheshin m tepr n informacionet e paverifikuara t cilat vinin nga disa eksponent am, q m hert kishin shprehur hapur pikpamjet e tyre n mbshtetje t nj aksioni ushtarak italian kundr Greqis. Nj ndr kta persona ishte dhe kshilltari i Jakomonit, Xhemil Dino, i cili n informacionet drejtuar Mkmbsis n Tiran i raportonte se; N rast veprimi kundr Greqis, ne amt q banojm n Shqipri jemi t gatshm t marrim urdhra pr tu bashkuar me vllezrit tan t shqetsuar t amris dhe krkojm arm pr ti shrbyer kauzs s perandoris son.[footnoteRef:101] [100: DDI, Seria 9, vol.5, dok.642, fq.621. Njoftim i Jakomonit pr Z. Beninin, Tiran, 25 shtator 1940.] [101: ASMAE, SSAA, b.78, Informacion i Xhemil Dinos drguar Jakomonit, 2 qershor 1940.]

Krahas propagands pr prhapjen e ideve irredentiste n amri e Shqipri, diplomacia italiane nj rndsi t veant i kushtoi ides pr prhapjen e flakve nacionaliste n radht e emigracionit shqiptar n shtetet evropiane dhe kryesisht n Amerik. Duke marr n konsiderat se, nj pjes e mir e elits shqiptare t cilt gzonin nj prkrahje t madhe ndodheshin jasht vendit, kryesisht q pas pushtimit italian, diplomacia italiane shtoi prpjekjet n gjetjen e elementve t duhur pr prhapjen e ideve irredentiste n radht e emigracionit shqiptar. Pr nj periudh kohe, shtja e prhapjes s ideve irredentiste n diasporn shqiptare dhe n veanti n komunitetin shqiptar q jetonte n Amerik u b detyr parsore e politiks s jashtme italiane. Prdorimi dhe prhapja e ideve irredentiste n ambjentet e diaspors shqiptare, sipas Italis fashiste do t ndihmonte n mbshtetjen e bindjeve fashiste nga shqiptart.

N fillim, prpjekjet e diplomacis italiane pr t br pr vete figura t shquara t diaspors shqiptare u fokusuan te njerzit m me influenc dhe kryesisht te ata persona q kishin qn kundrshtar t regjimit t mparshm zogist. Pr t arritur te kto figura t shquara t diaspors shqiptare, italiant prdorn metodat e shtrngimit, bindjes dhe t pagess. Pr shkak t mbshtetjes s madhe q gzonte Zogu tek shqiptart e Britanis s Madhe, propaganda italiane e pati shum t vshtir t deprtonte midis tyre. Kshtu q i vetmi objektiv i italianve mbetej hedhja e ideve irredentiste tek shqiptart e Ameriks, t cilt prbnin dhe numrin m t madh t shqiptarve n diaspor.

Faik Konica ishte nj prej figurave kryesore t disaspors shqiptare jo vetm n Amerik, por edhe m gjer. Konica s bashku me Mehdi Frashrin konsideroheshin nga italiant si persona me kultur t thell e t vendosur, e q njiheshin pr shpirtin e tyre rivendikues n dobi t shtjes shqiptare.[footnoteRef:102] Lidhur me angazhimin e figurave t shquara t publike shqiptare n shtjen kundr Greqis, Jakomoni njoftonte plot entuziazm ministrin e jashtm iano se: Edhe ata personalitete publike q deri tani kan ndenjur t veuar dhe n qetsi jan deklaruar t gatshm t bashkpunojn pr nj Shqipri t Madhe fashiste.[footnoteRef:103] Madje Jakomoni propozonte eprorve t tij n Rom q t gjendej nj mnyr q Faik Konica t vizitonte Romn dhe ktu t kishte mundsi t njihej m nga afr me projektet e Italis pr shtjen shqiptare dhe veanrisht pr amrin.[footnoteRef:104] Jakomoni, e kishte mbshtetur q n fillim iden e afrimit t Konics, duke e cilsuar at si nj figur e shquar t lvizjes shqiptare dhe me ndikim t madh n kolonin e shqiptarve t Ameriks. Pr Jakomonin, gadishmria e Konics pr t prkrahur regjimin e ri q ishte vendosur n Shqipri, ishte prova e gjall e vullnetit italian pr t bashkuar nn nj shtet t vetm t gjith shqiptart.[footnoteRef:105] [102: DDI, seria 9, vol.5, dok.483, 468, Promemorie e Jakomonit pr ministrin e jashtm iano, dat 24 gusht 1940.] [103: Po aty. ] [104: AQSH, F.161, V.1940, D.75, fl.3,4.] [105: Jakomoni, Politika e Italis.., 251.]

N cilsin e ambasadorit shqiptar n SHBA, Konica e kishte kundrshtuar dhe denoncuar tek autoritetet m t larta amerikane vendosjen e pushtimit italian n Shqipri. Si do njeri edhe Konica kishte pikat e dobta, t cilat italiant me an t agjentve t tyre nuk vonuan ti gjenin. Pr shkak t aktivitetit t tij t dendur n dobi t shtjes shqiptare si dhe t lnies n harres nga qeveria shqiptare e Ahmet Zogut, Konica kishte grumbulluar borxhe t mdha financiare. Duke qn n dijeni t ksaj gjendjeje t Konics, italiant u treguan t gatshm q n kmbim t mbshtetjes s tij, t paguanin gjith detyrimet e prapambetura t Legats shqiptare n SHBA. Pr ti paraprir faktit se Konica mund t gjente mbshtetje n grupe t tjera kundrshtare t Italis (italiant besonin se Zogu mund t pagonte detyrimet e Konics, shnimi yn), Jakomoni dhe nnsekretari i shtetit pr Shqiprin n Rom Zenone Benini, u treguan t gatshm pr ti paguar atij gjith detyrimet, q kapnin vlern e rreth 7000 dollarve amerikan.[footnoteRef:106] Si shprblim pr shrbimet e tij, italiant kishin menduar q Konica t hynte n kontakte me zyrn e Nnsekretarit t Shtetit n Rom pr shtjet shqiptare [106: AQSH, F.161, V.1940, D.75, fl.16.]

Prej vitesh, si nj prej diplomatve m t shquar shqiptar, Faik Konica e kishte patur n vmendjen dhe n axhendn e tij politike shtjen ame. Konica kishte lindur n nj zon kufitare midis Greqis dhe Shqipris, e m shum se ai kusht tjetr mund ta kuptonte dramn e thell q po kalonte popullsia shqiptare nn regjimin grek. Konflikti historik i Shqipris me fqinjt sllav dhe grek dhe ideja se tashm kishte ardhur koha pr zgjidhjen prfundimtare t shtjes shqiptare filloi ta josh Konicn. Duke argumentuar rezultatin pozitiv q mund t arrihej nn tuteln italiane lidhur me shtjen e shqiptarve n Greqi, Konica do t shprehej se: Fakti i thjesht sht se Italia ka ktu nj argument t mir dhe t fort, sepse interesi i saj qlloi t prputhet m nj akt drejtsie ndaj Shqipris, q duhej t ishte br me koh.[footnoteRef:107] M shum se sa mbshtetja financiare, ideja e prhapjes dhe prkrahjes s shtjes ame e kishte nxitur dhe Konicn t mbante nj qndrim aprovues ndaj ksja shtje. Shpresat e Faik Konics pr bashkimin e trojeve shqiptare nn Italin fashiste ishin t mdha, por nj veprim i till nuk e bnte at kurrsesi fashist. Sipas Prof. Fatmira Rama, Konica do ta trajtonte shtjen kombtare t shqiptarve n Kosov dhe amri si nj e t pandar.[footnoteRef:108] [107: Ilir Ikonomi, Faik Konica, Jeta n Uashington, (Tiran, Onufri, 269.] [108: Fatmira Rama, Konica n kulturn shqiptare n vitet 1925-1939, n Studime Albanologjike, Universitetit Tirans, (Tiran, 1996), 10.]

Ashtu si kishin shpresuar q n fillim italiant, Konica filloi nj fushat propagandistike n mbrojtje t shtjes s shqiptarve am n Greqi. N kuadr t fushats antigreke, Konica, i mbshtetur financiarisht prej italianve, prshpejtoi punn pr prmbylljen e nj eseje historike, e cila n qendr t saj kishte konfliktin italo-grek. Q n hyrje t ksaj eseje, Konica argumentonte tezn e tij se, Epiri pr shekuj me radh ka qn banuar nga shqiptart.[footnoteRef:109] Ligjrimi nacionalist i Faik Konics i kishte bazat n zgjidhjen e shtjes shqiptare si dhe n padrejtsit e bra nga qeverit greke ndaj minoritetit shqiptar am n Greqi. Sipas Prof. A. Putos, ky ligjerim nn okupacionin italian ka si prmbajtje t dors s par irredentizmin, kthimin e trojeve t shkputura nn shtetin am.[footnoteRef:110] [109: Ikonomi, Faik Konica,265.] [110: Puto, Lufta italo-greke, 194.]

Tezat e tij antigreke lidhur me keqtrajtimet shekullore t shqiptarve n Greqi dhe ato n mbrojtje t shtjes shqiptare, Konica ua prcolli dhe disa prej agjencive kryesore t lajmeve amerikane.[footnoteRef:111] Duke dal nga kuadri i propagands italiane, Konica argumentonte pr publikun amerikan dhe m gjer se, faktet e tij historike jan t bazuara n kronikat e historianve t njohur dhe jo t ndrtuara rishtazi mbi bazn e propagands italiane.[footnoteRef:112] Madje Konica u prpoq q esen e tij mbi shqiptart e Greqis dhe vuajtjet e tyre shekullore nn shtetin grek tua bnte me dije dhe Senatit amerikan, shtypit dhe disa prej universiteteve m t njohura n vend.[footnoteRef:113] Konica e ndoqi me vmendje t madhe shtjen ame dhe politikn q ndiqte diplomacia italiane pr t prfaqsuar krkesat e shqiptarve pr bashkimin kombtar. [111: AQSH, F.161, V.1940, D.75. fl.18.] [112: Ikonomi, Faik Konica.., 265.] [113: AQSH, F.161, V.1940, D.75. fl.18.]

Duke pasur gjithnj n fokus t shkrimeve dhe t deklaratave t tij shtjen kombtare shqiptare, Konica nuk hezitonte pr asnj ast t dshmonte karakterin shqiptar t krahins s amris.[footnoteRef:114] Duke iu referuar amris, Konica argumentonte se, rezistenca e popullsis shqiptare n amri, u mbijetoi vrasjeve t organizuara, mashtrimeve dhe plakitjeve. Emri i saj (amris),- shprehej Konica, -kto koht e fundit sht prmendur shpesh n shtypin amerikan. Ajo sht amria, t ciln grekt e kan shtrembruar n Tzamuria, pasi kjo vjen prej paaftsis s alfabetit t tyre pr t riprodhuar tingujt e gjuhs shqipe dhe t disa gjuhve t tjera.[footnoteRef:115] Po sipas tij, deri n vititn 1913, popullsia e amris ishte 96 prqind shqiptar, por tashm pr shkak t dhuns s autoriteteve greke, ky prpjestim sht zvogluar.[footnoteRef:116] [114: Rama, Konica n kulturn shqiptare, 10.] [115: Faik Konica, Shqipria: Kopshti shkmbor i Evrops Juglindore, (Tiran, Shtpia Botuese 55, 2010), 171.] [116: Konica. Shqipria: Kopshti shkmbor..,171.]

Megjith thirrjet e Konics pr t prkrahur Italin n zgjidhjen e padrejtsive t bra ndaj shqiptarve t amris, jo t gjith shqiptart e diaspors prqafuan idet e Konicn pr tiu bashkuar shtjes shqiptare t prkrahur nga italiant. Shqiptart nacionalist, kryesisht ata jasht atdheut kishin t njjtat qllime me italiant pr ribashkimin e amris me Shqiprin, por ata nuk ishin t nj mendje me rrugt q mund t ndiqeshin pr arritjen e saj. Kundrshtit e para lidhur me mbshtetjen q Konica u jepte ideve pr mbshtetjen e Italis ndaj sulmit kundr Greqis erdhn nga shum shqiptar t diaspors n disa shtete t Evrops. N nj letr drejtuar nacionalistit Dervish Duma n Londr, i cili ishte kundr ksaj vije politike, Konica i shkruante se: M lejoni tju kujtoj se far do q i ka br Italia Shqipris, ka qn e nj natyre politike, ajo q Greqia i ka br Shqipris ka qn m tepr se dika politike, nj agresion kundr shtpive dhe nderit t familjeve.[footnoteRef:117] [117: Ikonomi, Faik Konica, 276-277. Korespodenc e F.Konics me Dervish Dumn dhe Anton Logoreci.]

Shqiptart e Britanis s Madhe, ishin pr nj zgjidhje t shtjes shqiptare pa prkrahjen e italianve, pasi italiant shiheshin vetm si pushtues dhe kishin shkelur sovranitetin e vendit. Shqiptart n emigracion n Britani prej kohsh kishin qn t shqetsuar lidhur me propagandn fashiste t italianve, t cilt duke i br jehon problemit am, krkonin prkrahjen e shqiptarve n luft kundr Greqis. Ky reagim i shqiptarve t diaspors n Britanin e Madhe vinte dhe si pasoj e ndikimit q kishte atje mbreti Zog, i cili pas largimit nga Shqipria si pasoj e pushtimit italian ishte vendosur n Londr.

Vet mbreti Zog, i cili me pushtimin e Shqipris nga Italia fashiste kishte zbritur nga froni mbretror, n nj intervist t dhn pr gazetarin britanik S.E. Man po n muajin gusht t vitit 1940, nuk e konsideronte shtjen ame nj arsye aq t rndsishme, sa ta rendiste Shqiprin n krah t Italis n luft kundr Greqis. Tani pr tani,- nnvizonte mbreti Zog n intervistn e tij,- m shum rndsi se sa zgjerimi i territorit t Shqipris ka rikthimi dhe ruajtja e pavarsis s shtetit shqiptar t nprkmbur nga italiant.[footnoteRef:118] Pra si shihet, qndrimet e Mbretit Zog ishin n nj vij me shoqatat patriotike t emigrantve shqiptar, t cilt ishin n kundrshtim me politikn e ndjekur deri tani nga Italia fashiste pr t prkrahur interesat kombtare t shqiptarve si brenda dhe jasht vendit. Duke arsyetuar se, kjo politik e Italis kishte si qllim parsor vetm sigurimin e prkrahjes s shqiptarve n luftn kundr Greqis dhe vendeve t tjera fqinje, shqiptart e diaspors s pari krkonin njohjen e shtetit t pavarur shqiptar n kufijt e 1913 dhe m pas rishikimin e shtjes s bashkimit kombtar. [118: Intervist e Mbretit Zog dhn gazetarit S.E.Mann n dat 23 gusht 1940. F.O 371/24866. ]

Shoqria shqiptare amria qendr n SHBA, n gusht t vitit 1940, botoi n gazetn londineze Times nj artikull n form rezolute, n t cilin kundrshtohej hapur dhe qart politika italiane e ndjekur deri tani n Shqipri dhe synimet e saj ndaj amris. Gjithashtu po n faqet e ktij shtypi, Shoqata Shqiptare amria shprehte hapur ndjenjat e saj antiitaliane, duke kundrshtuar prfshirjen e shtjes ame n axhendn e politiks s jashtme italiane dhe prdorimin e saj si pretekst pr luft. Duke u mbshtetur n parimin e vetvendosjes s kombeve, kjo rezolut dnonte ashpr propagandn italiane si t paskrupullt dhe me qllime t fshehta ndaj Shqipris dhe rajonit n trsi.[footnoteRef:119] Shqetsimi i italianve pr trajtimin q grekt u bnin shqiptarve, shihej prej ksaj shoqate si nj veprim aspak i sinqert. Sipas Shoqats amria, zgjidhja e drejt e problemit shqiptar nuk mund t zgjidhet as me kontrollin e Italis e as nga grekt, por vetm duke zbatuar parimet e vetvendosjes s kombeve t vegjl.[footnoteRef:120] [119: PRO/FO. 371/24868/R 7875/7875/90, Rezolut e Shoqris amria botuar n Gazetn britanike Times n dat 31 gusht 1940.] [120: Po aty. ]

Nj tjetr figur e shquar e shqiptarve t diaspors ishte kreu i Kishs Autoqefale Shqiptare n Shtetet e Bashkuara t Ameriks, Imzot Fan Noli. Duke shfrytzuar miqsin e Konics me Nolin, italiant synonin afrimin e Imzot Nolit pr prkrahjen e politiks s tyre irredentiste. Pr italiant, sigurimi i prkrahjes s Nolit do t thoshte shum, pasi nj veprim i till do t afronte shum shqiptar q gjendeshin n Amerik. Pr tia arritur qllimit, Jakomoni i krkonte ambasads italiane n Uashington, q prmes Faikut apo dhe me mnyra t tjera (me an t shprblimit financiar, shnim i yn), t prpiqej t afronte Imzot Fan Nolin. Jakomoni krkonte prej autoriteteve italiane n Uashington q, t punonin sa m shum me F. Konicn me qllim q ai t bind t bashkpunoj Fan Nolin pr prhapjen drejt mjediseve amerikane dhe shqiptaro-amerikane t propagands italiane n fushatn e saj antigreke.[footnoteRef:121] [121: AQSH, F.161, V.1940, D.79, fl.20. Telegram i Jakomonit pr Nnsekretarin e shtetit pr Shqiprin n qeverin italiane n Rom, Tiran, dat 9 shtator 1940.]

Pr t deprtuar sa m mir n rrethin e shqiptarve t Ameriks, propaganda italiane synonte q t prhapte idet e saj me an t shtypit dhe t shoqrive shqiptare atje. Pr nj koh fare t shkurtr, me an t rryshfetit, por edhe me kontributin e Konics, italiant siguruan drejtimin e shoqris Vatra si dhe t gazets Dielli, e cila publikonte artikuj q ngrinin lart propagandn italiane lidhur me shtjen e shqiptarve jasht atdheut.[footnoteRef:122] Me kryeredaktor Peter Tykon, gazeta Dielli, nga shtatori i vitit 1940, filloi t publikonte shkrimet e Faikut, t cilat n sfond kishin konfliktin italo-grek dhe shtjen e shqiptarve n Greqi. Duke argumentuar karakterin shqiptar t Epirit, Konica do t shprehej se, Greqia ska aspak t drejt kur thot se ish vilajeti i Janins ska qen shqiptar; edhe atje ku ngjyra kombtare e vendit sht ndrruar, ndrrimi u b me kleka dhe me vrasje.[footnoteRef:123] [122: AQSH. F.161. V.1941, D.79, fl.6.] [123: Ikonomi, Faik Konica, f.269. Artikull i F. Konics shkruar n gazetn Dielli, dat 20 shtator 1940.]

Nj tjetr figur e shquar e nacionalizmit shqiptar ishte dhe Mithat Frashri. Si nj prej figurave t shquara t nacionalizmit shqiptar dhe nj njohs mjaft i mir i shtjes ame, ai e kundrshtoi n mnyr krejt t hapur propagandn e gjer fashiste, e cila bhej gjoja n dobi t shqiptarve n Greqi. Si nj njeri me vizion t gjer dhe realist ndaj afrimit t tragjedis pr popujt e Evrops, M. Frashri kundrshtonte politikat fashiste italiane t cilat synonin prdorimin e shqiptarve kundr Greqis. Si gjith njerzit e shquar t letrave shqipe dhe t shtjes kombtare shqiptare, M. Frashri e konsideronte nj gabim t madh kolonizimin e Shqipris nga Italia fashiste, pasi nj vend i vogl dhe i varfr si Shqipria nuk kishte se far ti ofronte nj fuqie si Italia.[footnoteRef:124] Duke kuptuar qart synimet e vrteta t Italis, nacionalistt e vrtet shqiptar e kishin parashikuar m par se, Shqipria nuk ishte gj tjetr vese nj ur kalimi pr fuqin e Boshtit pr n Ballkan dhe m pas n Afrikn e Veriut. [124: AQSH. F.35 (Midhat Frashri), V.1941, D.37, fl.29. Promemorie e Midhat Frashrit drguar Francesko Jakomonit me titull Mbi disa shtje q preokupojn marrdhniet italo-shqiptare.]

Pra, duket qart se italiant shpresonin shum se, kto metoda do t nxisnin shqiptart t prkrahnin Italin n prmbushjen e projekteve t saj n Ballkan. Qllimi i vetm i Italis dhe i propagands s saj gjoja n mbshtetje t irredentizmit t shqiptarve ishte pjesmarrja e gjer e shqiptarve n ushtrin italiane dhe prdorimi i tyre n konfliktin kundr Greqis. Edhe pse italiant u prpoqn me t gjitha mnyrat q ta realizonin kt, ata nuk ia arritn qllimit, pr faktin se italiant shiheshin prej shqiptarve vetm si pushtues dhe jo si shptimtar t shtjes shqiptare. Megjith prpjekjet e vazhdueshme, monologu i diplomacis italiane rreth shtjeve nacionale t shqiptarve jasht kufijve politik t shtetit shqiptar gjithnj binte n vesh t shurdhr.

Dshtimet e njpasnjshme t diplomacis italiane pr t br pr vete figura t shquara patriotike shqiptare, kryesisht element nacionalist t diaspors shqiptare, tregojn fare qart se shqiptart jo vetm q nuk e kaprdin leht pushtimin e Shqipris, por njkohsisht ata kundrshtonin n mnyr t hapur qllimet e fshehta italiane pr t prdorur shqiptart kundr shteteve fqinje. Prpjekja e italianve pr zotrimin e elementit shqiptar dhe prhapjen e ideve irredentiste n radht e shqiptarve t diaspors qe e kot. Tashm shqiptart i kishin kuptuar qllimet e vrteta t italianve. Nj fakt t till e pohon dhe ministri italian n Athin Emanuele Graci i cili n nj raport drguar Ministris s Jashtme italiane n Rom theksonte faktin se: amt nuk dshironin t luftonin kundr Greqis.[footnoteRef:125] Shqiptart dhe veanrisht amt n Greqi, t cilt tashm edhe pse jetonin n kushte jo t barabarta me grekt, ishin pr nj bashkjetes paqsore dhe fqinjsi t mir me popullin grek. [125: Sami Repishti, Hyrje n problemin e amris, (Tiran, UET, 2014). 60.]

1.3. shtja ame si pretekst dhe vrasja e Daut Hoxhs.

Pothuajse gjat gjith intervalit t lufts s brendshme q kumtoi me ardhjen n pushtet t fashistve n Itali, vshtir se gjejm ndonj fragment konflikti me vendet e tjera t rajonit. N ndryshim nga nazistt gjerman, t cilt kishin nj program t qart si n politikn e brendshme ashtu dhe n at t jashtme, fashistt italian e ndrtuan programin e tyre mbi zhvillimet spontane t politiks s jashtme dhe interesave t astit. Qndrimi i italianve n Greqi gjat vitit 1923, n tentativn pr t mbajtur Korfuzin nuk kishte qn i gjat. Pas pushtimit t pasukseshm t Korfuzit n vitin 1923 dhe deri n vitin 1939, Italia ishte krejtsisht e dhn pas pushtimit t Greqis. Prgjat ktij intervali kohor, Italia n t njjtn koh mendonte dhe coptimin e Jugosllavis dhe gjat gjith ksaj kohe ajo u mundua t anashkalonte acarimet e mdha me Greqin. Pr Musolinin, tashm kishte ardhur koha q nderi i Italis t vihej n vend. Nj fakt t till e pohon dhe iano n ditarin e tij, n t cilin shnon se: Duja mediton nj gjest force kundr Greqis, sepse q nga viti 1923 ka nj llogari t pa shlyer, e grekt gnjejn veten nse mendojn se ai e ka fshir nga karta.[footnoteRef:126] [126: Ciano, Ditari..,61. shnim i dats 10 gusht 1939.]

Sukseset e njpasnjshme t aleatit t madh t Boshtit Hitlerit, i cili po nnshtronte me radh shtetet e Evrops qndrore e errsuan trsisht llogjikn e Musolinit. Pr t qen i denj si aleat prkrah Hitlerit, Musolini hodhi vshtrimin drejt vendeve t Ballkanit. Nuhatja e ianos dhe intuita e tij nuk gabuan teksa kishte kuptuar qart se Musolini, ashtu si dhe ai vet, kishte nj etje t madhe pr lavdi. Kt fakt ai e shfrytzoi m s miri duke e bindur Duen se, tashm kishte ardhur koha q tradita e pakt italiane n fushn ushtarake si dhe dshtimet e njpasnjshme n arenn ndrkombtare mund t errsoheshin duke pushtuar nj vend t vogl si Shqipria.[footnoteRef:127] Ministri i Jashtm italian theksonte se: N Shqipri, e cila aq shpesh n histori na ka prkitur, ne krkojm t gjejm rrugn ton t natyrshme drejt shtrirjes pr n Ballkan.[footnoteRef:128] Madje kt fakt iano ia kishte br t ditur si ambasadorit gjerman n Rom ashtu dhe kryeministrit hungarez t cilt e kishin vizituar at n zyrn e tij.[footnoteRef:129] [127: Fischer, Shqipria gjat Lufts.., 36.] [128: Maria Fishel Lavine, Count Ciano: Foreign Affairs and Policy Determination in Fashist Italy, Janar 1939-Korrik 1940, (Dizertacion Doktorature n Universitetin e Vanderbilit 1977), 17.] [129: Fischer, Shqipria gjat Lufts.., 61.]

Pushtimi i Shqipris nga Italia fashiste ishte hapi i par i shprthimit t konfliktit n Ballkan si dhe trampolina pr t vazhduar ekspansionin drejt vendeve t tjera t gadishullit e pr t zotruar krejt Mesdheun. N kuadr t ekspansionit n Ballkan, ministri i propagands s qeveris fashiste Dino Alfieri, pohonte qart synimet italiane, duke u shprehur se; Ne synojm t rindrtojm Perandorin Romake dhe pr kt Shqipria, prbn nj ur t vrtet pr t arritur synimet tona.[footnoteRef:130] Pr Italin pushtimi i Greqis dhe zotrimi i Mesdheut prvese kishte nj rndsi t madhe strategjike pr fatet e lufts, do t mnjanonte dhe prezencn britanike n rajon. [130: Archivio Centrale di Stato, (ACS), (Rom) Agenzia Stefani, fasc.12.]

N fillim t vitit 1940, Musolini ende nuk e kishte vendosur se kur do ta sulmonte Greqin. M 3 janar, Xhuzepe Botai, duke iu referuar vizits s tij t pak kohve m par n Athin, theksonte gjat biseds me Duen se, ai ishte kthyer tepr i knaqur nga kryeqyteti helen dhe se aty ai kishte gjetur nj ambjent miqsor. Un,- shnon Botai n ditarin e tij,- do t jem mjaft cinik n qoft se u them atyre (grekve) t rrin mjaft t qet, sepse rruga ime nuk do t kaloj kurr prmes toks s tyre.[footnoteRef:131] Por duke mos qen i sigurt pr vendimet e eprorit t tij fashist, n disa rreshta m posht, Botai do t shnonte n ditar se, t paktn un mendoj kshtu.[footnoteRef:132] [131: Giuseppe Bottai, Diario 1935-1944, (Itali, Rizoli, 2001).172.] [132: Po aty. ]

Hipokrizia fashiste ndaj vendeve t tjera duket mjaft qart n rreshtat e shnuara prej hierarkut fashist Bottai, i cili pak muaj m pas ndryshon kurs n mendimet e tij politike kundrejt Greqis dhe popullit grek. N ditarin e tij n datn 25 maj 1940, Botai shnonte bisedn q kishte patur me ministrin e jashtm iano rreth kursit t ri t politiks fashiste italiane n Ballkan dhe Mesdhe. Sipas tij, pr Italin, pr momentin parsore ishte nj protektorat mbi Kroacin, pushtimi me forc i Dalmacis, nj protektorat mbi Greqin, zgjerimi i mbretris shqiptare n kufijt e saj etnik, -shkurt, i gjith Adriatiku.[footnoteRef:133] Lidhur me synimet italiane pr zotrimin e Mesdheut, Bottai shnonte se, n Mesdheun jugor: Kretn, Afrikn e Veriut, protektorat mbi Egjiptin, Tunizin, Algjerin, Marokun dhe m n fund Korsika.[footnoteRef:134] Ideja pr rikthimin e ishujve grek n autenticitetin roman u b nj fobi n mendjen e italianve, sa q dhe rnojat antike e toponimet greke, tashm konsideroheshin romake.[footnoteRef:135] [133: Po aty. ] [134: Po aty. ] [135: Gazeta LUnita, 18 tetor 1953. N artikullin e ksaj gazete me titull Provoktarort e lufts, autori Roberto Bataglia rendit De Vechin (guvernator i ishujve Dodekanez), Jakomonin (Mkmbsi i Mbretit n Shqipri), ianon (Ministri i Punve t Jashtme t Italis) dhe Musolinin si katr nxitsit kryesor t konfliktit me Greqin.]

Por aksioni kundr Greqis nuk mund t mendohej kaq leht. Pavarsisht faktit se Greqia gjat viteve 40 konsiderohej nga t gjith si vendi n kriz, ky vend prej katr vite qeverisej nga Metaksa, nj diktator ballkanik me tipare fashiste. I frymzuar nga faqet e librit t Hitlerit, Metaksa q me ardhjen n pushtet kishte hedhur hapat e para t vendosjes s nj diktature fashiste n Greqi. Duke ndjekur rrugn e Rajhut t Tret gjerman, Metaksai synonte t predikonte Qytetrimin e Tret Helenik, me pretendimin pr ngritur nga rrnojat e saj t historis vlerat pagane t Greqis s Lasht dhe ato t Perandoris Bizantine.[footnoteRef:136] Lidhur me tiparet fashiste t Metaksas, ambasadori italian n Athin, Graci do t deklaronte se, nse ka nj burr n t tr Greqin, i cili ka ndjenja t forta pr Italin, ai sht vetm nj, Johanis Metaksa.[footnoteRef:137] [136: Clogg, Histori e Prmbledhur e Greqis..,119.] [137: Emanuelle Grazzi, Il principio della fine, (Rom, 1945), 27.]

Metaksai kishte instaluar n Greqi nj shtet policor, ku liria e shtypit, lirit politike ishin kufizuar s teprmi. Shum vepra letrare, prve Platonit, arti, muzika, teatrot ishin censuruar. N gjendje akoma dhe m t vshtir ishte vendosur popullsia shqiptare ame n Greqi, e cila prej vitesh kishte humbur t drejtn e prons, t gjuhs dhe liris. Metaksai kishte nj kultur gjermane, pasi ai kishte kryer studimet ushtarake n Gjermani, por n politikn e jashtme ai kishte prirje anglofile. Nga ana tjetr, mbreti Jorgo II, i kishte ln dor t lir Metaksait pr t qeverisur Greqin, ndrsa n politikn e jashtme, ai e kishte orientuar vendin drejt Anglis, pasi n Londr ai kishte kaluar periudhn e ekzilit.

Italia edhe mund t ishte prpjekur ta bnte pr vete Metaksain, i cili po ashtu kishte prirje t theksuara fashiste, por Musolini nuk krkonte aleat tjetr pr Boshtin, ai krkonte kundrshtar t leht dhe jo t denj pr t. Pr m shum, vet Musolini kishte nj etje pr tu br i njohur si predikues i prpjekjeve, i agresionit dhe i pushtetit, m tepr se pr t qndruar si princ i paqes n bot. Duja kishte ndjekur me vmendje grushtin e shtetit n Greqi dhe ardhjen e Metaksait n krye t qeveris. Diktatori grek q n fillim, kishte dhn shenjat e para t orientimit fashist t politikave t brendshme t tij n Greqi. Por, kur pr Musolinin po bhej gjithnj e m e qart se diktatori grek nuk kishte ndrmend t ndryshonte kursin e politiks s jashtme greke, duke besuar gjithnj te Britania e Madhe, ather ai e shnoi Greqin si interes italian.[footnoteRef:138] Shum prej ishujve grek si, Kreta, Korfuzi, Mudros, etj,- raportonte prfaqsuesi diplomatik italian n Athin,- jan tashm n dispozicion t anijeve britanike, duke qen kshtu nj siguri m shum pr ruajtjen e ujrave detar t Greqis.[footnoteRef:139] Nj veprim i till i Athins nuk kishte se si t mos i bnte prshtypje Italis, e cila e shihte kt akt si nj penges serioze pr t realizuar synimet e saj pr zotrimin e Mesdheut dhe kalimin pr n kontinentin afrikan. Disa her diktatori fashist i kishte br thirrje kryeministrit grek q t hiqte dor nga mburoja angleze, por veprimet e tij kishin rn n vesh t shurdht.[footnoteRef:140] [138: Jerezy W. Borejsza, Greece and the Balkan Policy of Fascist Italy, 1936-1940, 55. in Journal of Hellenic Diaspora.] [139: DDI, Serie 8, Vol.XI, dok.596. Njoftim i Grazzit pr ianon, Athin 24 prill 1939.] [140: Ciano, Ditari..,61.]

Ndrkoh q pr ianon shtja greke kishte karakter personal. Nuk sht krejt e rastsishme shprehja e ianos, drejtuar Grazzit t cilit i thot se; Ti thuash Metaksait se, n rast se nuk m jep knaqsin n rastin e Miniers s Lokrias, do ti marr Korfuzin.[footnoteRef:141] Historiani B.J. Fischer arrin n konkluzionin se, shtja e pushtimit t Greqis ishte br nj shtje personale pr ianon aq sa planin makbethjan pr vrasjen e Mbretit Zog, ai e kishte menduar dhe pr kryeministrin grek.[footnoteRef:142] [141: LUnita, dat 18 tetor 1953. ] [142: Fischer, Shqipria gjat Lufts.., 111.]

Edhe pse italiant ishin krejtsisht t bindur se me pak presion diplomatik do t mund tua shkpusnin fare leht grekve amrin, prgatitjet ushtarake n kufirin shqiptaro-grek q pas pushtimit t Shqipris filluan t intesifikoheshin. Lidhur me nj sulm t mundshm t Italis ndaj vendit t tij, Metaksai nuk i kishte besuar as paralajmrimit t ministrit britanik n Athin, kur diplomati anglez e kishte paralajmruar kryeministrin grek pr prgatitjet e Italis pr nj sulm eventual ndaj Greqis.

Ambasadori italian n Athin do t konfirmonte nj lajm t till teksa i raportonte ianos se; Nga informacionet e sigurta q kam, ministri britanik n Athin kt mngjes hert u takua me Metaksain, t cilit i ka rekomanduar t prgatitet pr nj sulm t mundshm nga ana e Italis. Metaksai iu prgjigj se nuk i besonte kto dhe se ai vet as q kishte ndrmend t prballonte ushtarakisht nj sulm t till.[footnoteRef:143] N t njjtn linj me kryeministrin e tij ishte dhe ministri i jashtm i qeveris greke Mavrudis, i cili u mundua t siguroj ambasadorin italian n Athin Graci, duke i shprehur atij gadishmrin se Greqia do t mund t ruante sa m shum neutralitetin e saj n raport me shtetet e tjera.[footnoteRef:144] Dhe si pr t provuar besnikrin ndaj shteteve t Boshtit, Greqia mbeti jasht Paktit Turko-Britanik, pr aq koh sa vendi nuk rrezikohej nga ndonj sulm i mundshm nga fuqit e Boshtit.[footnoteRef:145] [143: DDI, Serie 9, Vol.VIII, dok.484, Grazzi pr ianon.] [144: DDI, dok.718. Raport i Grazzit pr ministrin e jashtm iano. Athin 17 maj 1939.] [145: Po aty. ]

Pas nj momenti hezitimi dhe bindjeje se, Italia si nj vend mik dhe fashist nuk do ta sulmonte kurr Greqin, Metaksa vendosi t marr masat e duhura pr ti br ball nj sulmi t mundshm ushtarak. Shtimi forcave italiane prrreth kufirit greko-shqiptar oi n marrjen e masave ushtarake t qeveris greke ndaj rrezikut q i kanosej. Lidhur me masat e ndrmara nga Greqia pr prforcimin e kufirit verior me Shqiprin, Prefektura e Gjirokastrs njoftonte n muajin qershor 1940, se; N Prevez ka zbarkuar nj divizion me ushtar grek, n Janin 4 batalione, nj n Gumenic, nj n Kakavij dhe nj n Filat.[footnoteRef:146] N nj tjetr telegram t dats 10 qershor 1940, kjo prefektur njoftonte Ministrin e Brendshme n Tiran se; Qeveria e Athins ka formuar eta me qllim q n rast lufte, t ndrmarr inkursione n brendsi t territorit shqiptar.[footnoteRef:147] [146: AQSH, F.161, V.1940, D.691, fl.23.] [147: Po aty. fl.11.]

Paralelisht me masat e marra, qeveria greke rriti presionin ndaj popullsis civile shqiptare, e cila q n piknisje t problemit paragjykohej si bashkpuntore dhe tradhtare. Qeveria greke ndrmori mobilizimin e detyrueshm ushtarak t burrave am, proes ky q u ndrthur me masat e marra pr largimin nga shtpit e tyre t burrave t aft pr luft. Masat e marra nga qeveria greke, solln si rezultat reagime t forta te popullsia shqiptare, e cila e shprehu paknaqsin e saj n form dezertimi, mosbindje dhe her her me kalimin e saj n radht e ushtris italiane.[footnoteRef:148] [148: Maragritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 124-125.]

N Shqipri, plani pr nxitjen e irredentizmit t shqiptarve po shkonte ashtu si ishte parashikuar nga diplomacia italiane n Rom. N varsi t ecuris s ktyre planeve, Musolini dhe vartsit e tij, shum shpejt do t hartonin dhe strategjin e sulmit ushtarak ndaj Greqis. Pr Italin, Greqia paraqitej si rasti m i mir i mundshm pr t zbatuar strategjit ushtarake n kuadr t zhvillimit t Lufts s Dyt Botrore. Me urdhr t eprorve t tij n Rom, Jakomoni kishte marr t gjitha masat pr t krijuar kushtet e nevojshme pr fillimin e nj lufte t mundshme kundr Greqis. Jakomoni, vazhdimisht duhet t sajonte shtje pr t zgjidhur midis Greqis dhe Italis. Dhe ajo ekzistonte: ishte shtja ame dhe gjendja e popullsis shqiptare n kufijt e shtetit grek.

Prve t tjerash, iano kishte ngarkuar Jakomonin dhe gjeneral Praskn q t projektonin me urgjenc nj projektplan pr kufijt e rinj midis Shqipris dhe Greqis, e t hartonin shpejt strategjin e lufts. Nga padurimi pr t vepruar kundr Greqis iano e kishte vendosur vet kufirin, i cili shkonte deri n malet e Epirit dhe Jakomoni e Praska vetm sa e kishin konfirmuar at.[footnoteRef:149] Ndrkoh q n korrik t vitit 1940, Shtabit t Prgjithshm t Ushtris italiane i qe krkuar t studionte nj raport pr pushtimin e amris. Tashm nn trysnin italiane, amt dhe amria u vun n fokusin e t dy shteteve, Greqis dhe Italis, duke sjell argumente dhe kundrargumente si nj pretekst pr fillimin e nj konflikti t armatosur. [149: DDI, Seria 9, Vol.V, dok.442, dat 17 gusht 1940. Njoftim i Jakomonit pr ianon mbi ecurin e propagands italiane si dhe t punimeve ushtarake n kufirin greko-shqiptar.]

Megjith fuqizimin e reparteve ushtarake me trupa t reja prreth kufirit shqiptaro-grek, eksponent t veant t regjimit fashist n Rom, ishin t bindur se amria do t merrej fare leht. Nj fakt i till del dhe nga korespodenca midis Jakomonit dhe ianos, ku Mkmbsi i Mbretit n Shqipri i raporton shefit t tij se: Ekziston nj prshtypje mjaft e prhapur, se autoritetet greke mendojn ta ln amrin.[footnoteRef:150] [150: Mario Cervi, Storia della Guerra di Grecia, (Milano, 1965), 75.]

Koht e fundit, me hapjen e arkivave kryesisht ata britanik, rezulton se edhe n disa qarqe t larta t qeveris greke, kishte opinione t cilat mbshtesnin iden pr dhnien e amris Italis me qllim shmangien e lufts. Sipas autorit italian Gianluca Andre (Xhanluka Andre), shefi i ushtris greke Aleksandr Papagos, ishte gati tua jepte italianve Epirin, para tetorit t vitit 1940.[footnoteRef:151] Madje sipas dokumenteve britanike t kohs, t njjtin qndrim deri para fillimit t lufts mbajtn si ministri i jashtm grek Mavrudis ashtu dhe ai i financave Apostolidis.[footnoteRef:152] [151: Gianluca Andre, La politica estera fascista durante la seconda Guerra mondiale, n LItalia fra tedesschi e alleati, (Edicione Renzo de Felice, Bolonga, 1973), 122-123.] [152: Po aty. 123.]

Pr ti br sa m t besueshme deklaratat e tij, Jakomoni raportonte nga Tirana se: N disa ambjente t Athins mendojn se, n rast t ndonj sulmi italian do t bhet nj far rezistence fillestare sa pr ti treguar bots se Greqia u prpoq ti rezistonte agresionit.[footnoteRef:153] Jakomoni e dinte fare mir se, si ianos dhe Musolinit, iu plqente t besonin se sulmi programuar ndaj Greqis, do t ishte dika e leht dhe se Greqia ishte e izoluar nga pikpamja ndrkombtare e kryesisht nga Anglia. N kt mnyr ai servirte vetm lajme pozitive nga Shqipria, ashtu si do t preferonin shefat e tij t dgjonin. [153: Cervi, Storia della Guerra.., 75.]

T bindur se shqiptart e amris do t ishin n ann e Italis gjat sulmit kundr Greqis, Shtabi i Prgjithshm i ushtris italiane kishte planifikuar q sulmi t kryhej n dy etapa. Si fillim sulmi do t synonte marrjen e amris dhe ishujve Jonian, t cilt shrbenin si baz pr strehimin e anijeve dhe t flots britanike. S dyti, menjher pas ktij suksesi, sulmi do t drejtohej drejt marrjes s kryeqyetit grek Athins dhe m pas me synim t gjith Greqi.[footnoteRef:154] Nj projekt t till e konfirmon dhe iano, i cili shnon n ditarin e tij se; N qoft se amria dhe Korfuzi do t jepen pa goditje force, nuk do t krkojm m tepr. Nse prkundrazi, do t bhet rezistenc, do ta shtyjm aksionin deri n fund.[footnoteRef:155] [154: DDI, Seria 9, Vol.V, dok.728, f.699-705. Takimi n Pallatin Venecia dat 15 tetor 1940 mbi hartimin e planit pr sulmin ndaj Greqis. N takim merrnin pjes Musolini, iano, Badolio, Jakomoni, Praska etj.] [155: Ditari Contit iano.., 62]

N t vrtet politika italiane nuk synonte nj zgjidhje paqsore t shtjes s popullsis shqiptare n krahinn e amris. Roma kishte ln t kuptohej se, n t vrtet fashistt nuk synonin arritjen e nj marrveshjeje me Greqin, e cila do t knaqte dshirat e shqiptarve n amri. Nga qndrimi dhe veprimet diplomatike e ushtarake t Italis del qart se, Roma e quante t nevojshme q t eleminonte rrezikun e krijimit t Greqis si baz ajrore e detare britanike ashtu dhe rrezikun tjetr q mbarte emrin e Hitlerit. Nj veprim i till nuk kishte t bnte aspak me prfshirjen e Shqipris n luft kundr Greqis e aq m tepr me prkrahjen e lvizjes irredentiste t shqiptarve t amris.

N kuadr t synimeve n rajon, krahas politiks dhe propagands s tyre, italiant zhvilluan dhe infrastrukturn rrugore t Shqipris. T gjitha investimet n prmirsimin e infrastrukturs n Shqipri u vu n dobi t shtjes greke dhe synimeve italiane n luftn kundr Greqis. Projektet italiane pr t sulmuar Greqin nga territori shqiptar konsistonin n ndrtimin e porteve pr zbarkimin e anijeve ushtarake dhe t rrugve q t onin drejt kufirit jugor t Shqipris. Pr realizimin e planeve t agresionit kundr Greqis, rndsi t veant mori ndrtimi i rrjetit rrugor n Shqiprin e Jugut, rrjet ky i cili t onte drejt Greqis.

N shrbim t synimeve pushtuese italiane u filluan nga puna pr thellimin dhe zgjerimin i portit t Durrsit, pr t br t mundur ankorimin dhe prpunimin e anijeve t tonazheve m t mdha, meqllimi furnizimin e ushtris italiane me armatim dhe pajisje t tjera ndihmse. iano, n kujtimet e tij lidhur me ecurin e planeve ushtarake me synim Greqin, shnonte se; Punt publike po fillojn t shkojn mir. Gjith programi i rrugve po orientohet drejt kufirit grek. Kjo sht urdhruar nga vet Duja q mediton gjithmon ti vrsulet mbi kurriz Greqis me rastin m t pare.[footnoteRef:156] [156: Ciano, Ditari.., 46. Shnimi sht br n datn 12 maj 1939.]

Grekt kishin krkuar garanci nga gjermant, t cilve u premtuan me an t ministrit t tyre t jashtm Mavrudis, se Greqia nuk shihte ndonj shkak pr t hyr n luft, prve rrezikut rus.[footnoteRef:157] Kjo politik e jashtme e Greqis nuk i plqente aspak Britanis s Madhe, e cila po shihte ti largohej nga orbita aleati i vetm i saj n Ballkan. Pr t ndaluar Greqin t hidhej n kraht e Bllokut, Britania e Madhe u mundua ta ndalonte Greqin t hynte n marrveshje t drejtprdrejt me Gjermanin dhe pr kt ndrhyrje vet ministri i jashtm italian iano protestoi ashpr.[footnoteRef:158] [157: DDI, Seria 9, Vol.V, dok.585. Raport i Grazzit pr ministrin e jashtm iano.] [158: Po aty, dok.307. Njoftim i ianos pr Grazzin, dat 29 nntor 1939.]

Grekt u munduan t shfrytzonin t gjitha mundsit q krijoheshin n politikn e jashtme pr t ruajtur raporte t mira me Italin. Pr tia arritur qllimit, politika greke u mundua t krijonte nj bllok shtetesh neutrale, madje ata u munduan t trheqin dhe vmendjen e Ankaras pr ta prdorur at si nj ndrmjetse t vendosjes s kontakteve me Italin fashiste.[footnoteRef:159] Qeveria greke ishte e gatshme t sakrifikonte marrdhniet me aleaten e vjetr t saj, Britanin e Madhe, vetm e vetm q ti qndronte koherent qndrimit neutral t saj ndaj Gjermanis hitleriane dhe Dues. [159: Po aty, dok.287, Grazzi pr ianon.]

N momentin kur sinjalet pr shprthimin e konfliktit italo-grek ishin m t qarta se kurr, n muajin qershor 1940, persona t armatosur vran patriotin me origjin ame Daut Hoxha. Daut Hoxha s bashku me vllahun Taqi Dhimandi q prej 20 vjetsh kishte qn n krkim nga policia dhe qeveria greke, e cila pr eleminimin e tyre kishte vn n dispozicion nj shum t majme dhrahmish. Daut Hoxha u vra n muajin qershor n Konispol pran shtpis s tij. Koka e ndar nga trupi, u shtit nga vrassit Ilia Foto dhe Pilo Koi n Paramithi dhe npr fshatrat e banuara prej shqiptarve n form presioni pr tu treguar atyre se i njjti fat i priste t gjith ata q ngrinin krye.[footnoteRef:160] [160: AQSH, F.152. V.1940. D.45, fl.24.]

Daut Hoxha njihej pr aktivitetin e tij patriotik n dobi t shtjes ame dhe prej shum vitesh, pr shkak t rrethanave politike ai e ushtronte kt aktivitet n brendsi t territorit t shtetit shqiptar. N kuadr t prgatitjes s etave me vullnetar shqiptar, t cilat mendoheshin t hynin n Greqi bashk me ushtrin italiane, D. Hoxha sipas njoftimeve t Drejtoris s Policis Tiran kishte prgatitur nj trup prej 100-150 vetsh, t cilt ishin t pajisur me arm dhe do ti bashkoheshin ushtris italiane pas nisjes s konfliktit t armatosur.[footnoteRef:161] [161: Po aty. fl. 18.]

shtja e vrasjes s Daut Hoxhs mori karakter zyrtar dhe diplomatik pr Italin. Qeveria italiane, e cila tashm kishte marr kopetencat e zgjidhjes dhe mbrojtjes s shtjes shqiptare, krkonte prej pals greke kapjen dhe ekstradimin e autorve. Duke mos e pranuar fajin e krimit t kryer, Greqia akuzoi shqiptart pr vrasjen e D. Hoxhs, duke e cilsuar kt akt si nj vrasje pr motive hakmarrje.[footnoteRef:162] [162: Manda, amt mysliman t Epirit.., 124.]

Agjencia zyrtare italiane Stefani, e trajtoi me shum vmendje kt rast, duke i br nj akuz zyrtare autoriteteve greke pr kt vrasje.[footnoteRef:163] N 14 gusht kjo agjenci publikoi nj deklarat t mbrritur disa dit m par nga Tirana mbi vrasjen e Daut Hoxhs. Sipas ksaj deklarate, Daut Hoxha ishte nj lufttar i vjetr i irredentizmit shqiptar n amri dhe se prej vitesh ai luftonte s bashku me bashkpatriott e tij pr t bashkuar amrin me trungun mm. Artikulli i plot i agjencis Stefani ishte ky; [163: Puto, Lufta italo-greke.., 46.]

Daut Hoxha, shqiptar irredentist i Shqipris, sht gjendur i vrar barbarisht n

territorin shqiptar. Trupi i tij q u gjend pa kok u morr n Greqi nga vrassit grek,

duke e dorzuar at tek autoritetet vendase, t cilt kishin vendosur dhe nj mim

pr vrasjen e tij. Lajmet tregojn se qllimisht koka e Daut Hoxhs u ua n

fshatrat shqiptar, duke u ekspozuar n publik me t vetmin qllim q t friksohej

dhe krcnohej popullsia irredente ame.

Daut Hoxha ishte nj lufttar i vjetr i irredentizmit shqiptar t amris. Pr

shum vite ai kishte kryer nj aktivitet t dendur patriotik n radht e

bashkkombasve t vet, pr t arritur bashkimin e amris me mmdheun.

I prndjekur nga autoritetet greke ai kishte gjetur strehim n Shqipri, ku shpesh i vinin

krcnime me vdekje. Sot autort grek e kan mbuluar me gjak jetn e tij patriotike,

por sakrifica e tij nuk do t shkoj dm, pasi krimi i kryer ka prekur shum thell

shqiptart e amris.

Ky nuk sht nj rast i izoluar i Greqis dhe i politiks s saj. Disa muaj m par

u gjend nj shqiptar tjetr i vrar, n trupin e t cilit u gjend nj shnim, ku

shkruhej se vdekja do t prek t gjith ata shqiptar q do t prpiqen t

shkpusin amrin nga dominimi grek, e ta bashkojn at me Shqiprin.

Kundr ksaj popullsie sot rndon m shum se kurr pesha e despotizmit grek, ku

shum am jan t detyruar t largohen pr n Shqipri, pr tu shptuar

persekutimeve t shumta.

Autoritetet greke, sipas dshmive t shumta t mbledhura nga dshmitar okular,

prhapin lajme se s shpejti italiant do t przhen nga Shqipria. Por amt

m shum se kurr din tu kthejn reston thashethemeve greke. Nse dashuria pr atdheun e tyre shqiptar mjafton t ngrej lart besimin n kt periudh t errt, ata do t shohin te Shqipria atdheun e tyre t arsyes dhe shpress.[footnoteRef:164] [164: Artikull i publikuar n Agjencin Stefani me titull, Irredentista Albanese della iamuria assassinato da emissari greci, in Relazioni Intrenacionali, 24 agosto 1940, anno VI, nr.34. 1292-1293.]

M shum se nj artikull gazete, e gjith kjo deklarat duket si nj thirrje drejtuar minoritetit shqiptar am n Greqi pr t prkrahur aksionin italian q po prgatitej n dyert e diplomacis s saj. E njjta thirrje me t njjtat tone u prdor dhe nj jav m von n rubrikn kushtuar zhvillimeve n Shqipri gjat muajit gusht t vitit 1940, n t ciln si argument kyesor ishte srish shtja e shqiptarve t amris.[footnoteRef:165] [165: Relazioni Intrenacionali, 31 agosto 1940, anno VI, nr.35]

Sipas diplomacis italiane, fakti q Greqia dmshprbleu vrassit e Daut Hoxhs prbnte nj akt fajsie nga ana e qeveris greke dhe kjo shtje duhej diskutuar n nivelet m t larta.[footnoteRef:166] Duke shfrytzuar kt rast, Italia u mundua t prfitonte sa m shum t ishte e mundur, pr t vazhduar iden e saj irredentiste ndaj shqiptarve dhe pr t ln t kuptohet se ajo ishte thellsisht e prekur dhe e interesuar pr zgjidhjen e ksaj shtje. Qeveria italiane, vrasjen e Hoxhs e cilsonte si nj krim t pastr me motive politike dhe etnike dhe se pr t ky nuk ishte nj rast i shkputur. [166: Puto, Lufta italo greke.., 49.]

Menjher pas incidentit n fjal, ambasadori italian n Athin Grazzi, me porosi t ianos mori nj takim me zyrtar t Ministris s Jashtme greke. Gjat takimit t tij me Mavrudis, Grazzi i transmetoi ministrit grek shqetsimin e qeveris italiane lidhur me incidentin n fjal si dhe me faktin se Greqia me kt veprim kishte cnuar rnd marrdhniet miqsore q kishte patur deri tani me Italin. N lidhje me shtjen e shqiptarve n amri, Grazzi i theksoi gjat takimit ministrit grek se, shtjen ame nuk e kemi shpikur ne, por ajo ekziston q prej vitit 1912. Tani t drejtat e popullit shqiptar i ndjek Italia.[footnoteRef:167] [167: DDI, Seria 9, Vol.5, dok. nr.409, fq.394. Njofrtim i Grazzit pr ianon, Athin, 13 gusht 1940.]

Nga ana e tij Mavrudis nuk e kishte prituar aspak mir tonin e lart t Agjencis italiane Stefani lidhur me vrasjen e irredentistit shqiptar Daut Hoxha. Sipas Mavrudis, para se kjo shtje t bhej publike pr mbar opinionin ndrkombtar, Italia duhet ta kishte diskutuar n rrug diplomatike me qeverin e tij greke. Gjithashtu gjat takimit me ambasadorin italian, Mavrudis e krcnoi at se, Greqia ishte e gatshme ti bnte ball do agresioni t jashtm dhe se ajo ishte n gjendje t siguronte integritetin territorial t saj.[footnoteRef:168] N lidhje me vrasjen e Daut Hoxhs, Mavrudis i kishte shprehur qndrimin e tij personal dhe at t qeveris s tij, se Daut Hoxha ishte nj bandit, i cili krkohej prej kohsh pr krimet e tij dhe jo nj lufttar nacionalist.[footnoteRef:169] [168: Po aty. ] [169: Po aty. ]

Edhe ministri i jashtm fashist iano, n letrn e gjat drguar prfaqsuesit t qeveris greke n Rom Politis, i rendit nj sr krimesh t ksaj qeverie kundr popullsis muslimane shqiptare n amri. N letrn e tij t drguar n muajin gusht 1940, menjher pas vrasjes s Daut Hoxhs, iano akuzon Greqin se, prej kohsh ajo ka diskriminuar shqiptart dhe kt e ka br n t gjitha fushat e jets. iano jo pa t drejt akuzonte qeverin fashiste greke se, diskriminimi i shqiptarve n favor tgrekve kishte prekur lirin themelore, t jets, t prons dhe t msimit t gjuhs shqipe. Sipas tij, qeveria greke qllimisht ka sponsorizuar n nivel lokal dhe m gjer, metoda t egra, duke larguar shqiptart nga qendrat kryesore t banimit me qllim lnien e tyre n errsir, varfri dhe larg qytetrimit. Duke marr n dor fatet e shqiptarve, iano i kujton ambasadorit grek n Rom Politis se, rajonet shqiptare t Greqis kan qn gjithmon t pretenduara nga ana e Shqipris si nj pjes integrale dhe e nevojshme pr unitetin e saj kombtar.[footnoteRef:170] [170: DDI, dok.429, fq.411-413, Gusht 1940. iano pr ministrin grek n Rom Politis.]

Nota verbale e ministrit t jashtm italian drejtuar qeveris greke, mbante ngjyrime t forta nacionaliste t lidhura kto me shtjen kombtare t shqiptarve n Greqi. Sipas qeveris italiane, vrasja e irredentistit shqiptar nuk sht nj episod i shkputur, ky akt pason nj seri faktesh t dhimbshme, t vna n dukje shum her, por t pa njohura publikisht, q jan kryer n dm t popullsis shqiptare.[footnoteRef:171] Duke vazhduar m tej me kartn e irredentizmit shqiptar, n komunikimin e tij pr homologun grek, iano theksonte se, gjendja e tanishme e shqiptarve n amri, sht nj shfaqje e hapur dhe e dhunshme, sa e lasht aq dhe kronike.[footnoteRef:172] [171: Jakomoni, La politica estera fascista.., 244-245.] [172: Po aty., 244.]

Greqia nuk ishte n gjendje ta prballonte presionin n rritje nga ana e Italis, e cila gradualisht po shtonte prpjekjet e saj pr ta vn Greqin prpara prgjegjsis ndrkombtare pr aktin e kryer. Diplomacia italiane duke prfituar dhe nga situata e rnduar, krkonte prej Greqis largimin e anijeve britanike nga bazat e saj detare. Pr kt akt, iano, i cili ishte mjeshtr i prapaskenave dhe intrigave, stisi disa t dhna sekrete t cilat ia serviri diplomatit grek n Rom. Sipas t dhnave q kishte siguruar iano nga dokumentet franceze, Greqia kishte vendosur q t gjith portet e saj do t viheshin n dispozicion t Britanis s Madhe. Pr kt veprim iano e krcnonte ambasadorin grek se, tashm kishte ardhur koha q Greqia t heq dor nga idet utopike t saj.[footnoteRef:173] [173: DDI, Seria 9, Vol.5, dok. nr.87, fq.29.]

Pothuajse n t njjtn val pr prhapjen e ideve irredentiste shqiptare, ishin si diplomacia italiane dhe propaganda e saj e shfrenuar n radio dhe gazetat e vendit fashist. Radioja dhe shtypi italian i bnin nj jehon t madhe vrasjes s Daut Hoxhs prej bandave greke. Duke i dhn ngjyrime t forta nacionaliste vrasjes s D. Hoxhs, folsi italian i radios EIAR, shprehej se; Sakrificat e tij nuk do t shkojn dm, vrasja e tij ka prekur thell gjith popullin shqiptar t amris.[footnoteRef:174] [174: Montaneli, ervi, LItalia.., 333.]

N t vrtet reprezaljet dhe vrasjet ndaj shqiptarve nga ana e grekve ishin t zakonshme n amri. Nj fakt t till e pohonte dhe amabasadori italian n shtetin helen Grazzi, i cili e konsideronte si nj vazhdim t vrasjeve t mparshme q ka br Greqia kundr pjesmarrjes shum aktive t amve n luftn pr lirimin kombtar t asaj krahine.[footnoteRef:175] Vetm dy muaj prpara fillimit t konfliktit italo-grek, qeveria fashiste greke burgosi n ishujt e Egjeut pothuajse t gjith meshkujt am t moshs 16 deri n 70 vje. Mbi 350 vet u masakruan nga thikat dhe bajonetat e andartve grek dhe po kaq vdiqn nga uria dhe torturat njerzore.[footnoteRef:176] [175: DDI, Serie 9, Vol.V, dok.409, f.392. Njoftimi i ambasadorit italian n Athin Grazzi pr ianon, dat 13 gusht 1940.] [176: Arkivi i Ministris s Punve t Jashtme t Republiks s Shqipris (m tej AMPJ), V.1944, D.42, (B VII-3). Nj kronik e politiks greke n amri.]

Terrori dhe genocidi grek i ushtruar ndaj popullsis shqiptare n Greqi, e kishte bazn n filozofin fashiste t diktaturs s Metaksait. N kulmin e fuqis s tij, kryeministrit grek Metaksa, do t deklaronte se; Ne duhet tua nnshtrojm orekset tona, pasionet tona dhe kultin e tepruar t unit ton, trsis s interesit kombtar.[footnoteRef:177] N vazhdn e spastrimit etnik t amris forcat qeveritare greke kishin parashikuar se, n rast t nj konflikti t mundshm ushtarak me fuqit e Boshtit, t largonin t gjitha grat dhe fmijt am t mbetur n amri.[footnoteRef:178] [177: Clogg, Historia e Prmbledhur e Greqis, 120.] [178: Historia e Popullit Shqiptar, Akademia e Shkencave t Shqipris, Vllimi IV, (Tiran, Toena, 2008), 151.]

Lidhur me incidentin e vrasjes s D. Hoxhs, me keqtrajtimin e shqiptarve n Greqi dhe me rivendikimet shqiptare pr bashkimin e trojeve t lna jasht kufirit politik t Shqipris, autori italian Xhovani Ansaldo n artikullin e tij t dats 13 gusht 1940, n faqet e gazets Tomori, shkruante se; Incidenti n fjal si ai q ndodhi n amri, jan rasti pr tu kujtuar t gjithve se nj ndryshim i shpejt i kufijve n Ballkan vetm sa do t rregullonte gabimet e bra n t shkuarn n dm t kombit shqiptar.[footnoteRef:179] Prve faktit se Italia fashiste krkonte arsye qoft dhe t vogla pr t sulmuar Greqin, shtja e minoritetit am e aq m tepr ajo e vrasjes s bariut shqiptar D. Hoxha, nuk ishin shtje q preokuponin realisht Italin. Ambasadori amerikan n Greqi, Mac Veagh, vetm pak dit pas vrasjes s D. Hoxhs n nj raport drguar qeveris amerikane do t shprehej se; Akuzat q lidhen me vrasjen e bariut shqiptar jan t pathemelta. Me shum gjasa, Italia nuk e shikon me simpati rishikimin e kufijve t Shqipris. amria sht vetm nj pretekst.[footnoteRef:180] [179: Tomori, 13 gusht, 1940.] [180: John Iatrides, Ambassador Mac Veagh Reports, Gree, 1933-1947, (New Yersey, 1980), 213, cituar sipas Mentor Nazarkos, Pesha e kohs n zgjidhjen e shtjes s pronsis n amri n procesin europianizues t Greqis dhe Shqipris, (Tiran, UET Press, 2014), 314.]

Si nj hierark tipik i regjimit fashist, Jakomoni pati meritn e madhe, duke e transformuar shtjen e vrasjes s Daut Hoxhs n nj shtje ndrkombtare midis Greqis dhe Italis. Letra ngushllimi drjetuar Jakomonit pr vrasjen e irredenistit am erdhn nga vende t ndryshme satelite fashiste. Letra ngushllimi erdhn nga shqiptart e Rumanis, t cilt ishin thellsisht t prekur nga kjo ngjarje.[footnoteRef:181] Vrasja n fjal dhe situata e krijuar prej saj u b objekt bisede midis ambasadorit grek n Berlin dhe ministrit t jashtm gjerman von Ribentrop. Qndrimi i Gjermanis n kt rast megjith versionin dhe justifikimet greke, nuk mund t ishte jasht kornizs s politiks s Boshtit, pasi Gjermania i njihte t gjith t drejtat Italis pr zotrimin e Mesdheut.[footnoteRef:182] [181: AQSH, F.161, V.1940, D.26, fl.1.] [182: DDI, Seria 9, Vol.5, dok.439, Njoftim i Grazzit pr ianon, dat, 17 gusht 1940.]

Pr t transformuar nj mik potencial n nj armik t mundshm, u ndrtuan lloj-lloj akuzash t rreme dhe t pa argumentuara politikisht. Provokimet nga ana e italianve pr t stimuluar nj konflikt t mundshm ushtarak me Greqin u shpeshtuan. Pa kaluar pak jav nga vrasja e D. Hoxhs, n 15 gusht t vitit 1940, gjat nj ceremonie festive n portin e Tinos nj silur goditi kryqzorin grek Helli, i cili u fundos n ujrat e detit Jon.[footnoteRef:183] Aksioni i parashikuar rezultoi plot sukses pr italiant. Tashm lufta po afrohej. Pretekstet pr fillimin e konfliktit t armatosur midis Italis dhe Greqis sa vinin e shtoheshin. Vrasja e Daut Hoxhs dhe incidenti i kryqzorit Helli, gjetn pasqyrim t gjat n shtypin fashist. Propaganda fashiste i lidhte kto dy incidente si, vepr t anglezve, t cilt donin t nxisnin luftn ndrmjet Italis dhe Greqis.[footnoteRef:184] [183: Njoftim i Agjensis s lajmeve greke Athena n datn 16 gusht 1940 mbi mbytjen e kryqzorit grek.] [184: AQSH, F.161, V.1940, D.1201. fl.11.]

Ndrkoh q n Tiran, gazeta Tomorri organ i partis fashiste, me porosi t Jakomonit vazhdonte fushatn antigreke lidhur me vrasjen e Daut Hoxhs. Kjo gazet me porosi dhe t ideatorve italian n ministrin e Propagands n Rom, botonte reagimet apo prshtypjet negative q kishte krijuar n Itali vrasja e irredentistit shqiptar t amris. N artikullin e ksaj gazete shkruhej se; Gazetat konfirmojn (fjala sht pr titujt e gazetave t publikuara n Itali dhe n vendet satelitare fashiste t nxitura prej agjenturs italiane,- shnimi yn) se vrasja n territorin shqiptar e irredentistit Daut Hoxha, pavarsisht egrsis s saj, u prit me maturi prej qeveris italiane.[footnoteRef:185] M tej n kt artikull nnvizohej fakti se, ky nuk ishte rasti i par dhe i vetm i keqtrajtimit t minoritetit shqiptar n Greqi, pasi incidente t tilla me shqiptart kishin ndodhur q m 1923, kur Italia kishte tentuar t pushtonte ishullin e Korfuzit.[footnoteRef:186] N fund t artikullit t tij, autori duke dashur t nxiste shqiptart dhe ti afronte ata sa m afr me qllimet e Italis, krcnonte se, kush prek Shqiprin ka prekur Italin dhe pr kt duhet ti bjn mir llogarit.[footnoteRef:187] [185: Tomori, 13 gusht 1940.] [186: Po aty. ] [187: Po aty. ]

Fushata intensive dhe e shfrenuar e gazets Tomori, shqetsoi dhe politikn italiane n Rom, e cila i dha porosi Tirans zyrtare q gazeta t paksonte momentalisht fushatn e mparshme dhe q brenda nj kohe t pacaktuar t mos flitej m pr shtjen e shqiptarve n Greqi.[footnoteRef:188] iano duke par entuziazmin dhe zellin e tepruar q po tregonte Jakomoni pr t qen n krye t propagands antigreke, u shqetsua s teprmi se ndoshta situata mund ti dilte jasht parashikimeve dhe planeve t hartuara n mendjen e tij. iano njoftonte Jakomonin n Gusht t vitit 1940 se: Shtypi shqiptar po ndjek n mnyr t gjall polemikn kundr Greqis. Tashm kjo do t kryhet n mnyr m oportune nga shtypi italian.[footnoteRef:189] Jakomoni kishte premtuar se do t ulte tonin propagandistik t gazets shqiptare, por njkohsisht ai duhet t mbante t ndezur shtjen e amris, sigurisht duke shmangur krizat me Greqin, deri n nj urdhr t dyt nga eprort e tij.[footnoteRef:190] [188: DDI, Seria 9, Vol.5, dok.469, f.454.] [189: Po aty. ] [190: Po aty. ]

Vrasja e irredentistit am D. Hoxha u b nga grek ndoshta dhe t nxitur nga agjentt italian, t cilt ishin t interesuar pr nxitjen e trazirave mes shqiptarve dhe grekve. Italiant duke shfrytzuar faktin se pr vrasjen e D. Hoxhs qeveria greke prej vitesh kishte vn n dispozicion nj shum t konsiderueshme t hollash, e shfrytzuan kt rast pr ta prdorur si pretekst pr fillimin e sulmit ndaj Greqis. Nj argument t till e mbshtet dhe autori italian Pierro Crociani, i cili shprehet se, vetm italiant ishin t interesuar pr vrasjen e tij.[footnoteRef:191] [191: Pierro Crociani, Gli albanesi nelle force armate italiane, (Rom, 2001), 97.]

N protestn e mbajtur n qytetin e Peruxhias n Itali, n datn 27 gusht 1940, studentt shqiptar t Universitetit t ktij qyteti, akuzonin agjentt italian pr kurdisjen e vrasjes s Daut Hoxhs.[footnoteRef:192] Prve ksaj, studentt shqiptar, duke dnuar politikn e deritanishme q kishte ndjekur Italia fashiste n Shqipri pr nxitjen e shtjes kombtare e n veanti asaj ame, deklaronin se, shqiptart nuk kan pse t masakrohen n nj luft, e cila nuk u prket aspak atyre.[footnoteRef:193] [192: AQSH, F.153, V.1940, D.45, fl.67. Njoftim i Kuesturs Kor, pr zyrn e SIM-it n Tiran lidhur me protestn e studentve shqiptar t Universitetit t Peruxhias n Itali, dat 27 gusht 1940.] [193: Po aty. ]

Ndrkoh q shtypi ra n heshtje, provokacionet italiane n kufirin greko-shqiptar sa vinin dhe shtoheshin. Me porosi t Musolinit dhe ianos, Jakomoni ishte urdhruar t nxiste trazira n krahinn e amris dhe t mbante ende ndezur pishtarin e propagands irredentiste. Nga Shqipria, Jakomoni njoftonte Ministrin e Jashtme italiane se; propaganda pr shtjen e shqiptarve n Greqi po merr prmasa t mdha.[footnoteRef:194] N shrbim t ksaj propagande, Jakomoni kishte prgatitur instalimin e nj stacioni radiofonik n qytetin e Gjirokastrs, e cila do t transmentonte programe n dy gjuh, shqip dhe greqisht. N nj rreze shprndarje valsh prej 250 kilometrash, qllimi i vetm i ksaj radioje ishte prhapja e propagands italiane dhe t ideve irredentiste ndr shqiptar dhe mbase dhe prkrahjen e ktij qllimi prej vet grekve, t paktn kshtu shpresonin italiant.[footnoteRef:195] [194: DDI, Seria 9, Vol.5. dok.442. Njoftim i Jakomonit pr ianon, dat, 17 gusht 1940. ] [195: Po aty. ]

Sipas Jakomonit, kjo radio nuk duhej t sulmonte drejtprdrejt politikn e qeveris greke, por vese t qortonte Greqin pr nnshtrimin e saj ndaj Britanis s Madhe. Bashkrisht me transmetimet n val radiofonike, Jakomoni kishte menduar q, po n kt zon t Shqipris s Jugut, t botohej nj gazet javore edhe kjo n dy gjuhsh, shqip dhe greqisht, e cila do t prdorej si mjet propagandues tek shqiptart e jugut dhe te popullsia grekofone.[footnoteRef:196] Me porosi t shefit t tij iano, Jakomoni informonte nga Shqipria se: shqiptart po tregohen t paprmbajtur dhe se qeveritart italian n Shqipri po hasin vshtirsi t mdha n ndalimin e tyre pr t mos kaluar kufirin dhe ta fillojn vet konfliktin.[footnoteRef:197] Krahas propagands, komandantt ushtarak italian u porositn q t organizonin ndonj sulm t befasishm ndaj postblloqeve ushtarake italiane dhe pr kt fajtor do t konsideroheshin padyshim grekt. Madje ishin porositur pushk dhe bomba t prodhimit francez, me qllim fshehjen e autorve t vrtet para opinionit ndrkombtar.[footnoteRef:198] [196: Po aty. ] [197: Fischer, Shqipria gjat Lufts.., 113.] [198: LUnita, dat, 18 tetor 1953.]

Edhe n qytetin e Gjirokastrs, aty ku ndihej m pran se kurr era e nj konflikti t mundshm midis Italis dhe Greqis, e ku propaganda italiane ishte m e fort, qytetar t ndryshm, kryesisht njerz t paguar nga agjentt italian manifestuan vetm disa or para se Italia ti shpallte zyrtarisht luft Greqis.[footnoteRef:199] T gjitha kto veprime e detyruan Jakomonin t raportonte n Rom se, rinia shqiptare, e cila gjithnj ka qen e durueshme, kt her sht e paprmbajtur dhe po shfaq shenja t hapura miratimi.[footnoteRef:200] Nn efektin e entuziazmit q kishte prfshir pothuajse t gjith hierarkt italian, t cilt ishin prfshir n shtjen e Greqis, Jakomoni raportonte se, jo vetm rinia shqiptare, por dhe gjith patriott e ushtria shqiptare po digjen nga dshira e madhe pr t liruar Epirin e Veriut njher e prgjithmon.[footnoteRef:201] N nj tjetr manifestim t mbajtur n qytetin e Elbasanit mbajtur n datn 29 shtator 1940, protestuesit mbanin n duar flamuj shqiptar dhe italian si dhe parrulla, t cilat bnin thirrje pr bashkimin e krahinave t amris dhe Kosovs me Shqiprin.[footnoteRef:202] [199: AQSH, F.153, V.1940, D.45, fl.11.] [200: DDI, Seria 9, Vol.5, Dok.Nr.442, f.424-426. Jakomoni pr ianon.] [201: Po aty. ] [202: AQSH, F.152, V.1940, D.45, fl.7.]

Musolini priste rastin e volitshm pr ti treguar Hitlerit, se ishte i denj si aleat i Boshtit, se edhe ai mund t arrinte fitore t bujshme dhe pr kt zgjodhi Greqin si nj objektiv t leht. Gjat takimit q pati m Hitlerin pak dit para sulmit ndaj Greqis n 11 tetor 1940, Musolini i kishte shprehur Fyhrerit gjerman vendosmrin e tij pr t sulmuar Greqin. Pr Greqin,- ishte shprehur Musolini,- do t l mnjan do ngurrim dhe do t veproj shum shpejt.[footnoteRef:203] [203: DDI, Seria 9, Vol.5, dok.nr.753, fq.720-722.]

Pr Italin ngjarjet n arenn ndrkombtare po rridhnin shum shpejt. Pr t nxitur situatn n Greqi, Musolini gjat nj takimi n Pallatin Venecia n 15 tetor 1940, porosiste Jakomonin q t prgatiste sa m par provokacione n kufi midis shqiptarve dhe grekve. Jakomoni i gatshm pr t kryer detyrn e tij me zell t tepruar, i premtonte Dues se do t mund t bnte dika n kufi, ndonj incident midis amve dhe grekve.[footnoteRef:204] N kt takim rezulton q t jen hartuar gjith detajet e sulmit italian kundr Greqis. I pyetur nga Due se si sht gjendja shpirtrore e popullsis greke, Jakomoni i prgjigjej se; ajo sht thellsisht depresive.[footnoteRef:205] Ndrsa pr gjendjen n Shqipri dhe t shqiptarve, Jakomoni i prgjigjej Musolinit se; aksioni pritet gjith ankth, vendi sht plot entuziazm dhe njerzit presin me padurim nisjen e aksionit ton.[footnoteRef:206] N t vrtet Jakomoni merrte shkas nga disa reagime spontane t shqiptarve dhe t nxitura nga parat e italianve, t cilt shtynin nj grusht personash t falenderonin Italin lidhur me prkrahjen q kjo po i bnte shtjes s bashkpatriotve n Greqi. [204: LUnita, dat 18 tetor 1953.] [205: DDI, Seria 9, vol.5, dok.728, fq.699-705. Procesverbal i mbledhjes s dats 15 tetor 1940 mbi prcaktimin e modaliteteve t sulmit kundr Greqis.] [206: Po aty. ]

N t vrtet shtja ame i shrbeu vetm si pretekst Italis pr ti shpallur luft Greqis, pasi nj luft t till Musolini e kishte planifikuar q m hert. Nj fakt t till Musolini do ta pohonte me gojn e vet gjat nj fjalimi n datn 15 tetor 1940, ku pat deklaruar se: Ky sht nj veprim i pjekur tek un pr muaj e muaj t tr, q para prfshirjes ton n luft, madje para fillimit t saj.[footnoteRef:207] [207: Po aty. ]

Vetm katr dit m von, gjat nj takimi n Kshillin e Ministrave, Duja do t ritheksonte edhe njher rndsin e madhe q kishte sulmi italian ndaj Greqis, duke e deklaruar kt aksion si nj nevoj pr t vn nn kontrollin italian t paktn 50 milion subjekte t reja dhe pr t siguruar balancn brenda Boshtit.[footnoteRef:208] [208: Bottai, Diario 1935-1944., 227.]

N letrn e hartuar pr Hitlerin n datn 19 tetor 1940, lidhur me planin pr pushtimin e Greqis, Musolini shkruan se: Greqia pr Italin n detin Mesdhe, prfaqson at ka prfaqsonte dhe Norvegjia n detin e Veriut. Greqia, -vazhdon Musolini, duke justifikuar qllimet e veta, -sht nj pik strategjike e Anglis n Mesdhe, ku zyrtart e lart dhe ushtarakt britanik kan zn detyra dhe poste t larta n administratn greke.[footnoteRef:209] Prgjigjja e Gjermanis pr synimet e Italis ishin t qarta. Sipas Fyhrerit, tani pr tani nuk duhej t hapej nj front tjetr, i cili do t rrezikonte planet e Gjermanis kundr Britanis s Madhe. Pr kt Ribentropi i kujtonte Musolinit se shtja ndaj Anglis tashm isht nj shtje pr jet a vdekje dhe se, t gjitha prpjekjet duhej t drejtoheshin vetm kundr saj, prandaj nuk duhej t hapej nj front i ri luftimi.[footnoteRef:210] Madje pr t ruajtur raportet midis Metaksait dhe Dues, gjermant ishin prpjekur q t siguronin nj vazhdimsi dhe bashkpunim t mtejshm politik dhe ekonomik midis Greqis dhe Italis. [209: Montaneli, Cervi, LItalia ,341.] [210: Po aty., 333.]

E ndrsa lufta po afrohej do dit e m shum, n 26 tetor agjencia shtetrore italiane Stefani njoftonte se, nj band greke kishte sulmuar nj postkomand italo-shqiptare dhe se nga ky sulm kishte patur viktima dhe t plagosur.[footnoteRef:211] Po kt dit, kjo agjenci njoftonte pr tre bomba t hedhura nga terroristt grek n zyrn e Mkmbsis n qytetin e Sarands.[footnoteRef:212] Pr t nxitur sa m shum afrimin e konfliktit t armatosur, kjo agjenci nuk hezitonte t prfshinte n kto sulme dhe si nxits t tyre Britanin e Madhe, e cila sipas ksaj agjencie, me an t agjentve t saj po mundohej t fuste n luft Greqin dhe Italin.[footnoteRef:213] [211: Po aty., 341.] [212: Po aty. ] [213: Aggressione greca contro un posto di vigilance Albanese, Artikull i Agjencis Stefani, n Relazioni Internazionali, 2 novembre 1940, anno VI, nr.44, fq.1578.]

Si pr ironi t fatit, ndrkoh q organizoheshin prapaskena n aspektin ushtarak, n Teatrin e Athins nj vepr e Puinit po vihej n sken. Madje me ftes t qeveris greke n kt aktivitet ishte ftuar dhe djali i mjeshtrit t madh italian. Pas aktivitetit dhe mbylljes s shfaqjes, Grazzi organizoi nj pritje madhshtore n Ambasadn italiane n Athin, ku t ftuar nderi padyshim ishin familja mbretrore greke dhe kryeministri Metaksa. Duke shfrytzuar kt ceremoni, ambasadori italian i dorzoi kryeministrit grek ultimatumin e prgatitur nga qeveria e tij. Krkesa e qeveris italiane drejtuar asaj greke, konsistonte n faktin se Greqia duhet t dorzonte me dshir dhe paqsisht t gjitha ato pika strategjike, t cilat rrezikonin t binin n duart e anglezve. N ultimatum thuhej se, qeveria italiane kishte vn re se qeveria greke n konfliktin aktual ka mbajtur nj qndrim t prsritur n kontrast me marrdhniet normale n koh paqe q dy vendet tona jan munduar t krijojn deri tani.[footnoteRef:214] [214: Montaneli, Cervi, LItalia ,342.]

Krahas ksaj, qeveria italiane nuk harronte ti kujtonte qeveris greke se aksionet provokative kundr popullsis shqiptare t amris t shoqruara nga nj politik terroriste, kishin pr qllim dhe shkaktimin e trazirave n ann tjetr t kufirit me Shqiprin.[footnoteRef:215] Ultimatumi nuk i linte shum koh Metaksait pr tu menduar, pasi ai iu dorzua n orn 03 t mngjesit dhe se kishte afat vetm 3 or pr prgjigje. Ai duhet t zgjidhte shpejt, t dorzohej ose t mbrohej. [215: Po aty. ]

1.4. Agresioni italian ndaj Greqis dhe pasojat pr popullsin ame.

Shpesh her pushtimet e bra n Europ nga Hitleri, kishin shrbyer si element nxits pr shprthimet emocionale t Musolinit. Sjellja e Fyhrerit gjerman n politikn e jashtme kishte ln prshtypjen tek Duja se, rendi i ri q po krijohej prej dors s diktatorit gjerman, do t kishte vetm nj qllim, t shprehte imazhin e tij dhe se Hitleri do t ishte i vetmi udhheqs i Europs s Re. Ashtu si n rastin e sulmit ndaj Shqipris, Musolini, edhe pr rastin e aksionit kundr Greqis u nxit nga aleati i tij i Boshtit. Edhe pse diktatori gjerman e kishte kshilluar disa her Musolinin se, n Ballkan duhej t ruhej staut quo-ja dhe se armiku i vetm pr tu mundur pr jet a vdekje ishte Britania, ai vet e prishi at duke pushtuar sa hap e mbyll syt Rumanin. Si gjithnj Hitleri po bhej katalizator pr sulmet e Musolinit. Midis boshtit Rom - Berlin ekzistonte nj hendek i thell mosbesimi. Sulmi i Hitlerit ndaj ekosllovakis solli sulmin e Musolinit ndaj Shqipris, sulmi kundr Francs dhe inkursionet e shpejta gjermane n Rumani solln agresionin italian ndaj Greqis.

Musolini kishte hartuar brenda nj muaji 3-4 aksione ushtarake t mundshme kundr shteteve t vogla me qllim pushtimin e tyre. N 11 gusht t vitit 1940, Musolini kishte paraqitur planin e pushtimit t Jugosllavis, por meqnse ky territor njihej si ndikim gjerman, obsioni i sulmit ndaj Jugosllavis u la pr m von. N datn 30 gusht, ai kishte par mundsin pr t organizuar aksione ushtarake kundr Afriks ekuadoriale, e si t mos mjaftonin kto, n 17 shtator, urdhroi shtabin e tij ushtarak t shikonin mundsin pr pushtimin e ishullit t vogl t Korsiks.[footnoteRef:216] Kjo gjendje kaotike e liderit fashist italian shpjegon m s miri dhe dshtimin e trupave ushtarake italiane kundr ushtris greke gjat ofensivs s tetorit t vitit 1940. [216: Po aty., 329.]

N fillim t tetorit t vitit 1940, disa avion t Luftwaffe-s dhe ushtar gjerman, me pretendimin pr t mbrojtur puset e nafts prej nga furnizohej ushtria e motorrizuar gjermane, zbarkuan n Bukuresht. N t vrtet, q prej dats 8 tetor, reparte t ushtris gjermane kishin filluar t instaloheshin n Rumani. Pikrisht kjo inisiativ e shpejt e Hitlerit, pa u konsultuar me aleatt e Boshtit, ashtu si ishte rn dakort n Paktin e Akullt, e inatosi Musolinin, i cili pasi e mori vesh deklaroi n 12 tetor 1940 se, Hitleri m v gjithnj para faktit t kryer. Kt radh kam vendosur ta paguaj me t njjtn monedh. Ka pr ta marr vesh prej gazetave q un kam pushtuar Greqin.[footnoteRef:217] Pas ktij incindenti, fushata kundr Greqis q pas ndrprerjes s saj n muajin gusht, u rikthye prsri n qendr t vmendjes s diplomacis italiane. [217: Ciano, Ditari.., 300.]

Musolini kishte menduar q sulmin ndaj Greqis ta fillonte me trupat dhe divizionet italiane q ndodheshin n Shqipri. N kt periudh trupat ushtarake italiane n Shqipri komandoheshin nga gjenerali Visconti Praska, i cili nuk kishte pak koh q kishte zvendsuar komandantin Carlo Geloso (Karlo Xhelozo). Gjeneral Xhelozo ishte larguar nga drejtimi i ushtris pas konflikteve t shumta me popullsin shqiptare dhe Jakomonin. Si kshilltar ushtarak, gjenerali Praska e kishte bindur Musolinin se do t mjaftonin vetm trupat italiane n Shqipri pr t mposhtur Greqin.[footnoteRef:218] [218: Montanelli, Cervi, LItalia.., 338.]

T msuar tashm me ultimatume t ors s fundit, italiant prgatitn pr Metaksain mesazhin, ku i bnin me dije se ai, duhet t pranonte nnshtrimin prpara italianve. N ultimatumin drguar Metaksait, Greqia akuzohej se si shtet neutral, nuk po e kryente si duhet detyrn e vet, ndrsa vet kryeministri grek jo pa baza akuzohej se kishte krkuar mbshtetjen e Britanis s Madhe n rast t nj sulmi italian dhe sigurisht q kjo sjellje nuk i plqente aspak Musolinit. Por kryeministri grek, vendosi tu thot jo krkesave italiane dhe dita e njohur tashm si Day Oqi Jo, ishte i vetmi obsion q grekt i ofruan Italis fashiste.

Pasi mori garancin e duhur prej gjeneralve t tij, Musolini dha urdhr pr nisjen e sulmit ndaj Greqis. Sulmi filloi n datn 28 tetor 1940, n agim t dits s re. Nn nj shi t rrmbyeshm, trupat italiane prej 140.000 vetsh, t ndar n 8 divizione ushtarake kaluan kufirin shqiptaro-grek. Aksioni i pa llogaritur mir, ishte i destinuar q t dshtonte pa nisur. Q n prballjen e par me trupat greke, forcat ushtarake italiane hasn vshtirsi pr shkak t prgatitjes s keqe dhe t motit q nuk i favorizonte aspak. Kt e dshmoi qart dhe prparimi i trupave italiane, t cilat edhe pas 11 ditve luftime, kishin prparuar vetm 15 km n brendsi t territorit grek dhe kjo m shum fal mbashtetjes se marins detare.[footnoteRef:219] [219: Fischer, Shqipria gjat lufts.., 115.]

Informatat e gabuara q i vinin Musolinit nga fronti i lufts i kishin krijuar atij bindjen se tashm misioni i ushtarve t tij kishte prfunduar dhe se pr italiant kishte ardhur momenti q t bnin pak humanizm duke shprndar ndihma n ilae dhe ushqime pr popullsin n t dyja ant e kufirit.[footnoteRef:220] I mbytur nga euforia dhe nga lajmet q vinin nga fronti i lufts, se ushtria italiane po avanconte drejt toks greke, Musolini mbajti nj fjalim para krerve t lart fashist n Rom, ku deklaronte tr entuziazm se, pasi duruam pr nj koh t gjat, ne ia hoqm maskn nj vendi t garantuar nga Britania e Madhe, nj armiku t mbyllur: Greqis.[footnoteRef:221] [220: Po aty. ] [221: Artikulli me titull Ti heqim maskn Greqis, gjendet n Bibliotekn e AQSH Tiran. ]

Italia nuk kishte dashur t angazhonte m tepr trupa t ushtris s saj kundr Greqis, pasi gjithnj hierarkt fashist kishin menduar se ndihma e shqiptarve do t ishte e pakursyer. Duke prdorur shqiptart n luft kundr Greqis, italiant mendonin se, nuk do t ishte i nevojshm angazhimi i 10 apo 20 divizioneve ushtarake t ushtris s lavdishme italiane.[footnoteRef:222] Musolini ishte krejtsisht i bindur pr mbshtetjen e madhe q do ti jepnin trupat shqiptare ushtris italiane n aksionin kundr Greqis. Sipas autorit B. J. Fischer, shqetsimi kryesor i Musolinit ishte fakti, se n rast fitoreje ndaj ushtris greke, meritat pr kt sukses do ti merrnin trupat shqiptare.[footnoteRef:223] [222: Montaneli, ervi, L Italia, 333.] [223: Fischer, Shqipria gjat Lufts..,113.]

Megjith humbjet e mdha, q n ditt e para t konfliktit me Greqin, euforia dhe gnjeshtrat nga fronti i lufts pr sukseset e ushtris italiane vazhdonin. Oficert italian njoftonin pr heroizmat e trupave italiane n front, t cilt edhe n momentet para vdekjes nuk harronin t thrrisnin Rroft Duja dhe Rrofta amria dhe se ata po vdisnin pr lirimin e vllezrve shqiptar am nga barbarit greke.[footnoteRef:224] Krahas oficerve italian, entuziazmi kishte prfshir dhe disa npuns shqiptar, t cilt t nxitur agjent fashist si dhe nga dshira pr par t bashkuar amrin m trungun shqiptar, shprehnin simpatin e tyre pr kt inisiativ t Dues. Nnprefekti i Matit n telegramin e urimit, drguar qeveris shqiptare dhe Jakomonit, shprehej se: Falenderojm Duen pr kalimin e kufirit t padrejt t vendosur midis Greqis dhe Shqipris si dhe mundsia q u krijuar pr realizimin e aspiratave kombtare t popullit shqiptar.[footnoteRef:225] [224: AQSH, F.153. V.1940. D.45, fl.76.] [225: Po aty. F.161, V.1940, D.1208, fl.12.]

Deklarata mbshtetse n emr t shtjes ame erdhn dhe nga shqiptart e Kosovs. Prefekti i Kosovs Hysni Peja, vetm nj dit pas nisjes s sulmit ndaj Greqis, duke prshndetur kt luft, shprehej n letrn e tij drguar Jakomonit dhe qeveris shqiptare, se me kt veprim u vu n vend drejtsia mbi vendosjen e kufijve mesjetar t Shqipris.[footnoteRef:226] Duke vazhduar m tej n prshndetjen e tij, Prefekti i Kosovs falenderonte trupat italiane q sipas tij, iu bashkuan ushtris shqiptare pr tu ardhur n ndihm vllezrve am, t cilt deri tani ishin prndjekur dhe masakruar barbarisht prej grekve.[footnoteRef:227] [226: Po aty. fl.1. Letr falenderimi e Prefektit t Kosovs Hysni Peja drguar Mkmbsit t mbretit n Tiran Jakomonit, dat 29.10.1940.] [227: Po aty., D.1205, fl.1.]

Po ato dit, nnprefektura e Gramshit njoftonte Drejtorin e Prgjithshme t Policis n Tiran mbi nj krkes t ardhur nga prfaqsues t popullsis s katundeve t ksaj qendre, pr armatosjen e tyre me qllim pr tu ardhur n ndihm ushtris italiane n luftn kundr Greqis. N emr t ksaj popullsise, kryepleqt e katundeve Kodovjat dhe Shmrdhej shkruanin se; Ne t nnshkruemit dhe mbar popullsia e Gramshit, tue pa lajmet e shtypi kombtar dhe ato t huaja mbi sjelljet barbare t grekve kundrejt vllezrve tan amr, t prekun thellsisht nga kjo gjendje{} krkojm nga qeverija jon t na jap arm e municione pr me shkue n kufirin e jugut e me luftue me armikun barbar pr shptimin e vllezrve am. Pr ne shqiptart tash erdhi asti m i volitshm pr me na u plotsue aspiratat tona kombtare, tue qen t sigurt se kemi edhe prkrahjen vllazrore t armats ushtarake glorioze (t lavdishme) tItalis Fashiste {} prandaj parashtrojm ndjenjat tona pr shptimin e vllezrve t naltprmendun, si dhe besimin e patundun kundrejt Perandoris, Mbretit Perandor dhe Dues s Fashizmit[footnoteRef:228] Nga teksti i haruar i letrave, rezulton se emruesi i prbashkt i tyre ishte propaganda fashiste, e cila synonte q duke prekur ndjenjat patriotike t shqiptarve, t siguronte prkrahjen e tyre n luft kundr Greqis. [228: Po aty., F. 153, V.1940, D.I/172, fl.15.]

Krejt ndryshe ishte situata pr shqiptart am n frontin grek. Abuzimet e ushtarve italian pas hyrjes s tyre n tokat e amris bri q shum shqiptar t zhgnjeheshin q n fillim ndaj Italis fashiste. Lidhur me sjelljen e trupave italiane n amri, Nuri Dino njoftonte gjeneralin italian Parini se, ushtart italian n amri kan hyr n shtpit e shqiptarve duke bastisur dhe plakitur do gj q iu dilte prpara.[footnoteRef:229] Sipas N. Dinos, trupat e kmbsoris italiane n 2 nntor t vitit 1940, pasi kishin hyr n Filat dhe Gumenic, duke prfituar nga largimi i familjeve ame nga shtpit e tyre si pasoj e luftimeve, bastisn shtpit e tyre duke mos kursyer asgj, si familjet e krishtera ashtu dhe ato t muslimanve shqiptar.[footnoteRef:230] sht e pakndshme dhe e dhimbshme n t njjtn koh,- shprehej Nuri Dino n letrn e tij drguar Mkmbsis s Tirans,- q popullsia ame t na krkonte ndihm pr veprimet e kryera nga trupat e rregullta ushtarake italiane.[footnoteRef:231] [229: Po aty., D.47, fl.1.] [230: Po aty., fl.2.] [231: Po aty.]

Prve bastisjeve t shtpive dhe pasurive t shum shqiptarve, ushtar t divizionit italian Siena arrestuan me dhjetra meshkuj am, t cilt sipas italianve, u treguan indiferent gjat hyrjes s tyre n amri. Arrestimi i meshkujve am i la familjet e tyre krejt n varfri si dhe fmijt nn mshirn e bandave t shprndara greke.[footnoteRef:232] Prve arrestimeve nga ana e ushtris italiane, t shumta ishin rastet e debimeve, arrestimeve dhe vrasjet nga ana e ushtris dhe bandave greke. Vetm n Filat dhe n zonat prreth mbi 6000 vet, kryesisht am musliman u dbuan dhe u interrnuan n ishujt e largt t Greqis.[footnoteRef:233] [232: Po aty.] [233: Po aty., F. 149, V.1941, D.I-241, fl.2-3.]

N Rom, Musolini po ndjehej tepr i shqetsuar rreth lajmeve q vinin nga fronti greko-shqiptar. Grekt prdit e m tepr po forconin rradht e tyre, duke br t pamundur deprtimin n thellsi t amris t trupave italiane. Kthimi i trupave italiane n drejtim t kufirit shqiptar po kryhej me nj shpejtsi t madhe. Po kshtu dhe ata pak shqiptar am, t cilt prbnin trupat vullnetare t ushtis italiane po trhiqeshin s bashku me ushtrin italiane. Duke prfituar nga kjo trheqje e shpejt e ushtris italiane ushtria greke rimori disa zona t cilat pr pak dit kishin qen nn zotrimin italian.

N javt e para t nntori trupat greke kishin filluar t avanconin n brendsi t kufirit me Shqiprin. T futura deri n thellsi t kufirit shtetror shqiptar, bandat greke kryen masakra, prdhunime dhe grabitje t pasurive t familjeve shqiptare. Veprimet e ushtarve grek ndaj popullsis civile shqiptare ishin n prputhje t plot me urdhrat e marra nga eprort e tyre n Athin. N disa qytete grekt filluan zvendsimin e administrats shqiptare.

Kreu i Kshillit Nacional t Rumunve t Pindit A. Diamondi, n nj relacion drguar Zyrs s Mkmbsis n Tiran, n dat 12 nntor 1940, shpjegon se; N rast t nj pushtimi t qytetit t Kors, grekt kan menduar t krijojn nj qeveri paralele me at t Tirans, ku pjes e kabinetit qeveritar t jen shum element zogist.[footnoteRef:234] Pr t parandaluar nj situat t till, Diamondi propozonte riformatimin e qeveris s Tirans duke i dhn asaj nj karakter m t theksuar nacionalist dhe me besim t fort te Italia fashiste.[footnoteRef:235] M shum se sa vepr e grekve, krijimi i nj qeverie tjetr shqiptare, ku n t do t bnin pjes shum element zogist, kishte t bnte me planet e britanikve pr aktivizimin e mbretit Zog n shtjen e Shqipris, si dhe planet e Foreign Office pr nxitjen e nj kryengritjeje n Shqiprin e Veriut. [234: Po aty., D.29, fl.9.] [235: Po aty. ]

Pas sukseseve n ditt e para t ushtris italiane, n 14 nntor 1940, gjenerali Aleksandr Papagos, shef i shtatmadhoris s ushtris greke, n krye t nj ushtrie m t vogl se ajo italiane, nisi kundrofensivn ndaj trupave italiane. Trupat greke e detyruan ushtrin italiane t trhiqej nga pozicionet q kishte zn brenda territorit grek. Pr pasoj, veprimtaria luftarake e trupave greke u rrit ndjeshm e po kshtu disfata e trupave italiane po afrohej s teprmi. Prforcimet e grekve me trupa t reja si dhe prqndrimi m i madh i tyre ishte n zonn e amris veriore, ku ishin dislokuar mbi 1500 ushtar grek dhe 15 oficer t ardhur nga Korfuzi.[footnoteRef:236] [236: Po aty., F.152, V.1940, D.203, fl.6. ]

T ndikuar nga synimet e tyre pr shuarjen e do ndjenje patriotike shqiptare, politika greke e Athins urdhroi administratn civile dhe at ushtarake n territoret e pushtuara shqiptare, q t mbante nn kontroll do veprimtari patriotike t shqiptarve. Kshtu me rastin e festimeve pr kremtimin e dits s Pavarsis s shtetit shqiptar n 28 nntor 1940, administrata ushtarake greke n Kor dhe Gjirokastr u urdhrua q t ndalonte do veprimtari pr festime nga ana e shqiptarve.[footnoteRef:237] Megjith urdhrat e dhna, popullsia e Kors u tregua tepr indiferente si ndaj ushtris greke ashtu dhe ndaj autoriteteve civile e organeve t ngritura prej tyre. [237: Fischer, Shqipria gjat lufts.., 120.]

Dita e 28 Nntorit 1940, u festua n t gjith qytetin e zotruar prej grekve. Kudo n do vend ku ishin vendosur flamujt grek u hoqn dhe u zvendsuan me ata shqiptar. N fjaln e tyre t mbajtur me rastin e festimeve t Dits s Pavarsis, folsit prvese prmendn faktin e lirimit t Kors prej grekve, nuk harruan t deklaronin se; tani m shum se kurr sht detyra jon t mblidhemi nn hijen e flamurit shqiptar. Kushdo q do t guxoj t cnoj pavarsin ton do t kundrshtohet nga i gjith populli shqiptar.[footnoteRef:238] [238: Meta, Tensioni greko-shqiptar.., 73. ]

Pr popullsin shqiptare ame, rikthimi i ushtarve grek n krahinn e amris n mesin e muajit nntor 1940 ishte i egr. Pas trheqjes s trupave italiane, ushtart dhe xhandart grek e trajtuan krahinn e amris si tok armike dhe jo si nj pjes e shtetit t tyre q prej vitit 1913. Mkmbsi italian n Tiran pranonte faktin se me trheqjen e trupave italiane, pjesa m e madhe e amve musliman q kishin shfaqur m par ndjenja italofile, psuan shtypjen greke.[footnoteRef:239] Gjat ksaj periudhe, n harkun kohor t disa ditve n Filat u vran 56 shqiptar am, mbi 300 t tjer n Paramithi dhe Gumenic me pretekstin se kishin prkrahur forcat italiane gjat hyrjes s tyre n amri.[footnoteRef:240] [239: Jakomoni, Politika italiane, 290.] [240: Meta, Tragjedia ame.., 59.]

Pr t dnuar shqiptart am pr mbshtetjen e tyre t dhn ndaj trupave italiane, si dhe t friksuar nga ndonj rikthim i ushtris italiane, nj val e re internimesh nisi n fshatrat kryesor t amris. Vetm n harkun kohor t 2-3 ditve, nga dat 12 deri n 15 nntor 1940, u interrnuan mbi 1500 djem dhe burra am pr n ishullin Lefkada.[footnoteRef:241] Sipas dshmive, rreth 330 u ekzekutuan gjat rrugs dhe 33 am t tjer vdiqn n burgje si pasoj e torturave, smundjeve dhe kushteve t kqija.[footnoteRef:242]Lidhur me masakrn e ushtris greke n zonn e Paramithis dhe t Gumenics, historiani Ibrahim Hoxha mbshtetur mbi dshmit e atyre personave t cilt i kan prjetuar e q kan mundur tu shptojn masakrave greke, jep nj shifr mbi 500 shqiptar am t vrar.[footnoteRef:243] [241: Gazeta amria, Tiran, dat 16 tetor 1991.] [242: Po aty. ] [243: Ibrahim Hoxha, Viset kombtare shqiptare nn shtetin grek. (Tiran, Hoxha Tahsin, 2000), 269.]

Prfaqsuesit civil dhe ata ushtarak t qeveris greke, t cilt hyn n amri pas largimit t trupave ushtarake italiane, me preteksin se kishin bashkpunuar me ushtrin italiane dhe se kishin kryer krime ndaj popullsis vendase greke, nxorrn para gjyqeve dhe ekzekutuan nj numr t konsiderueshm banorsh dhe zyrtarsh me origjin muslimane. Prej ekzekutimit nuk mundi t shptonte as myftiu i Paramithis, i cili sipas grekve u kishte uruar mirseardhjen trupave italiane dhe trupave shqiptare.[footnoteRef:244] [244: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar..,127.]

Me pretekstin e marrjes n pyetje t grave dhe vajzave t reja muslimane pr fatin e burrave t tyre t larguar nga shtpit, autoritetet policore e ushtarake greke i dhunonin ato dhe i mbanin t mbyllura pr dit t tra. Masakrat greke ndaj popullsis shqiptare ishin selektive, duke dnuar pr bashkpunim me trupat italiane vetm ata shqiptar t fes muslimane dhe jo shqiptart ortodoks. Gjat ditve t para t hyrjes s trupave greke n fshatrat am n mesin e nntorit 1940, trupat greke dhe bandat e armatosura vran n Viglisa 8 shqiptar musliman.[footnoteRef:245] Kto veprime t ushtarve dhe bandave greke shoqroheshin nga plakitjet e banorve t krishter n pronat dhe shtpit e braktisura t shqiptarve am. N 16 nntor t vitit 1940, trupat greke pasi grumbulluan n fshatin Nist e Salic burrat dhe t rinjt shqiptar vran mbi 40 banor, t cilt pasi i lidhn i masakruan nn breshrin e armve.[footnoteRef:246] [245: Jani Sharra, Istoria tis periohis Igumenicas (1500-1950), (Athin, 1985), 631.] [246: Hoxha, Viset kombtare , 268.]

T detyruar prej masakrs s trupave ushtarake greke shum banor t amris u detyruan t ln shtpit e tyre dhe ti drejtohen kufirit t shtetit shqiptar. Pr shkak t afrsis me kufirin shqiptar, shum banor nga frika e luftimeve dhe e masakrave nga bandat greke braktisn trsisht banesat e tyre. Dyndjet e mdha t banorve am e detyruan qeverin shqiptare t merrte masa pr strehimin e ktyre banorve, duke i vendosur ata larg rrezikut t ushtris greke. Pr shptimin e jets s ktyre banorve, vet Prefekti i Gjirokastrs Daut arani, n nj letr drguar Ministris s Punve t Brendshme shqiptare, propozonte se strehimi i amve t ardhur fshehtas nga Greqia mund t bhej n zonn e Beratit.[footnoteRef:247] [247: AQSH, F.152, V.1940, D.208, fl.1.]

Paralelisht me ofensivn ndaj trupave italiane n brendsi t territorit shqiptar, ushtria greke n amri vazhdonte internimet dhe masakrat ndaj popullsis shqiptare ame. Me pretekstin se, gjoja kishin prkrahur ushtrin italiane gjat hyrjes s saj n amri, bandat greke dhe ushtria arrestonin, burgosnin, interrnonin dhe masakronin njerz t pafajshm. Si rezultat i replezaljeve t ushtris greke qindra banor am, kryesisht t rinj dhe burra t aft pr luft u interrnuan n ishujt m t largt t Greqis. Vetm n fillim t muajit dhjetor 1940, n burgun e Filatit mbaheshin t burgosur afrsisht 100 am dhe 6 prej tyre u ekzekutuan n vendin e quajtur Prapal.[footnoteRef:248] E sikur t mos mjaftonin rrahjet dhe torturimet npr burgjet greke, shum am t aft pr pun, prdoreshin n pun t rnda n portet dhe rrugt e amris. Gjta ktyre muajve dhuna dhe plakitjet ndaj familjeve ame ishin t zakonshme n amri. [248: Zri i amris, nr.5, Tiran, dat 1.2.1946.]

Krahas krimeve t kryera ndaj banorve shqiptar t amris, trupat greke n ndjekje t ushtris s coptuar italiane, kaluan kufirin shqiptar duke hyr thell n territorin e Shqipris s jugut. Trupat greke filluan t pushtojn me radh qytetet shqiptare si Gjirokastrn, Prmetin, Korn, duke mos kursyer as jetn e banorve musliman t ktyre zonave. N qytetet shqiptare t pushtuara prej grekve, u vendosn kshilla t prbashkta greko-shqiptare, por n t gjitha rastet numrin e antarve t ktyr organeve e dominonin grekt.

N praktik metodat greke t qeverisjes n zonat shqiptare t pushtuara prej tyre, ndoqn procedura, t cilat zakonisht ndiqen n raste pushtimi t nj territori. Aty ku grekt shihnin se ligjet shqiptare dhe zbatimi i tyre binte ndesh me interesat e ushtris greke, ndrhynin menjher duke vn n zbatim ligjet e lufts, e n kt mnyr shqiptart n trojet e pushtuara trajtoheshin n t njtn mnyr si dhe italiant.[footnoteRef:249] Komandantt e ushtris greke, krahas autoritetit ushtarak u prpoqn t ngrinin dhe organet vendore civile pr t ln t kuptohej se qllimi i tyre nuk ishte pushtimi por lirimi i Shqipris s Jugut. [249: PRO/FO. 371/29712 R442/149/90, Raport i Palairet dat 21 dhjetor 1940.]

N fillim t dhjetorit t vitit 1940, trupat greke t komanduara nga gjeneral Kaimitro, komandant i Divizionit VIII, pasi ngritn administratn civile n Delvin, arrestuan dhe vran disa shqiptar musliman, nj pjes e tyre ishin banor am t larguar nga amria.[footnoteRef:250] T gjitha kto veprime t grekve krijuan prshtypjen, si te shqiptart ashtu dhe te fuqit perndimore, se Greqia synonte marrjen e ktyre territoreve, duke realizuar kshtu ndrrn e saj pr Epirin e Veriut. Nj fakt t till e mbshtet dhe ambasadori britanik n Athin, i cili n nj njoftim pr eprort e tij n Londr deklaronte se; Qeveria greke nuk ka deklaruar kurr me saktsi se far ka ndrmend t bj, por un jam krejtsisht i bindur se ata i kan drejtuar syt nga Epiri i Veriut.[footnoteRef:251] [250: Hoxha, Viset kombtare , 275.] [251: PRO/FO. 371/29712 R442/149/90, Raport i Palairet dat 21 dhjetor 1940. ]

Grekt e mbanin t liruar prej italianve Shqiprin e jugut dhe kt nuk e bnin pr tiu br favore shqiptarve, por pr ta patur nn Greqin, me pretendimin se kishin arritur lirimin e Epirit t Veriut. Nj konfirmim t till e bn Philip Nikolsi, shefi i Departamentit Jugor n Foreing Offise, i cili nisur nga fjalt e kryeministrit grek Metaksa, theksonte se; sht e qart se ajo q donte t thoshte gjenerali, sht se Greqia lufton pr lirimin e Shqipris nga sundimi italian, por n asnj mnyr nuk ka ndrmend ta angazhoj veten pr rivendosjen e nj Shqiprie t Pavarur.[footnoteRef:252] [252: Puto, Npr analet e diplomacis angleze.., 51.]

Pr t arritur synimet e veta shoviniste n kurriz t mbajtjes s trojeve t Shqipris jugore, Greqia premtonte se ajo ishte e gatshme dhe merrte kurajon q ti krkonte aleates s saj Britanis s Madhe t largohej nga ishujt grek. N shkmbim t ksaj marrveshje me Boshtin, Greqia do t mbante tokat shqiptare t fituara me luft kundr ushtris italiane. Pr t realizuar kt synim, kryeministri grek Metaksa, n dhjetor t vitit 1940, u mundua t fuste n loj dhe Gjermanin, duke drguar pr bisedime sekrete me gjermant nj nga njerzit e tij m t besuar, Georgios Pesmatzoglou.[footnoteRef:253] [253: Meta, Tensioni greko-shqiptar.., 51]

ndrra e Greqis pr zotrimin e territorreve t Shqipris s Jugut ishte e hershme. Aq shum i dshironte Greqia kto territore shqiptare, sa q ishte gati ti jepte fund konfliktit me Italin vetm n shkmbim t territoreve shqiptare q tashm gjendeshin nn pushtimin e ushtris greke. Lidhur me qllimet e vrteta t grekve ndaj Shqipris s Jugut, Midhat Frashri do t shprehej se, Duke par vendosmrin e Dues pr ti shkuar deri n fund aksionit kundr Greqis, ather grekt preferuan t vdisnin nga bajonetat dhe armt italiane, se sa t lshonin tokat shqiptare t fituara, prfshi ktu dhe krahinn e amris.[footnoteRef:254] [254: AQSH, F. 35 (Midhat Frashri), fq.30.]

Gjendja e rnd ekonomike e krijuar si rezultat i zhvillimit t luftimeve n amri dhe n gjith rajonet e Shqipris s Jugut, e detyroi popullsin shqiptare ame t emigronte n territoret m n brendsi t vendit. T detyruar nga ashprsimi i luftimeve, t masave ekstreme t qeveris greke dhe autoriteteve vendore t amris, shum familje ame vendosn t emigronin drejt Shqipris dhe m pak drejt Turqis. N qytetet e Vlors dhe Beratit u vendosn mbi 1500 refugjat am. Po ashtu n Lushnje u vendosn mbi 700 emigrant came ndrsa n qytetin e Fierit rreth 1400.[footnoteRef:255] Shumica e ktyre familjeve u strehuan n barraka t ngritura enkas pr refugjatt am t shprngulur nga Greqia. Duke par gjendjen e rnduar ekonomike n t cilat ndodheshin kto familje t ardhura, qeveria shqiptare vendosi ti ndihmonte me ushqime, veshmbathje dhe ilae. Gjithashtu qeveria shqiptare mori masa pr dhnien e nj ndihme modeste financiare, duke iu dhn nga nj lek pr do antar familjeve t strehuara n qytetet kryesore t vendit.[footnoteRef:256] [255: AQSH, F.161, V.1940, D.48, fl.19, 32.] [256: Po aty., fl.19.]

Gjat fundit t vitit 1940 dhe fillimit t vitit 1941, rreth 550 refugjat am t ndihmuar dhe nga autortetet italiane, me krkesn e zyrtarve shqiptar u zhvendosn pr n Kozenca t Italis pr tu strehuar n familjet e komunitetit t emigrantve shqiptar. N njoftimin e Sekretarit t Prgjithshm t Mkmbsit italian n Tiran, drejtuar Komands Superiore t Forcave ushtarake italiane lidhur me problemin e refugjatve am, thuhet se, prsa i prket refugjatve shqiptar nga amria, autoritetet italiane kan menduar q t drgohen n Itali 550 prej tyre, t cilt do t sistemohen n komunat e banuara prej italo-shqiptarve t provincs s Kozencs.[footnoteRef:257] N kuadr t sistemimit t refugjatve am t shprngulur nga lufta, vetm n fund t muajit janar t vitit 1941, nga porti i Durrsit u nisn rreth 320 am, kontigjenti i par ky i refugjatve shqiptar pr n drejtim t Italis.[footnoteRef:258] [257: Po aty., V.1941, D.7, fl.42-43.] [258: Po aty., fl.51]

Krahas sistemimit t refugjatve am n Itali, qeveria shqiptare mori masat dhe organizoi t gjitha strukturat e saj pr t pritur refugjatt e shprngulur nga trojet e tyre si pasoj e gjendjes s rnd t krijuar prej luftimeve. Shum shkolla, magazina, institucione shtetrore dhe ambjente t ndryshme publike u vun n dispozicion t familjeve ame t shprngulura nga amria dhe rrethinat prreth saj. N kuadr t ktyre masave, Prefekti i Shkodrs Riza Drini njoftonte Tirann zyrtare, se n Shkodr ishin marr t gjitha masat pr sistemimin e familjeve ame t ardhura nga Greqia.[footnoteRef:259] [259: Po aty., fl.76.]

Pasojat e lufts italo-greke pr refugjatt am u ndien edhe pas rnies s Greqis nn pushtimin italo-gjerman. Pr gjendjen e refugjatve am t shprngulur si pasoj e luftimeve n luftn italo-greke, Nnprefektura e Bilishtit n mesin e muajit maj t vitit 1941, i prcillte Prefekturs s Kors njoftimin se; Parashtrohet se afro 820 persona amr qishin internuar nga Qeveria Greke nIshullin e Mitilens, mrrijtn prej Follorine n Kapshtic n kmb, mbasi deri n Follorin kishin ardhur me tren. Jan gati t zbathur dhe t zhveshur, skan as rroba fjetje. Mbrm q shkoj ja u shprndam pr ushqim e fjetje familjeve t Kapshtics. Lutemi na urdhroni mnyrn e veprimit pr ushqimin dhe transportin e tyre.[footnoteRef:260] [260: Po aty., F. 217, V.1941. D.64, fl.67. Njoftim i Nnprefektit t Bilishtit Tare Shyti drguar Prefekturs s Kors n dat 14 maj 1941.]

Lufta ndaj Greqis solli dhe shkatrrimin prfundimtar t atyre pak t mirave q pushtimi italian ishte munduar ti sillte Shqipris. N t gjith qytetet kryesore shqiptare e kryesisht n rajonet e Shqipris s Jugut, me dekret t mbretit t Italis u vendos ligji i lufts. Prve ekonomis, lufta italo-greke shkatrroi dhe at pak ndjenj irredentiste tek shqiptart, t ciln italiant e ngritn me par dhe propagand t fuqishme. Ky shkatrrim i shpejt i ushtris italiane n syt e shqiptarve, dalngadal bri q nj pjes e nacionalistve shqiptar ti kthenin syt nga politika gjermane mbi Shqiprin dhe shqiptart.

1.5. Qndrimi i shqiptarve n luftn italo-greke.

Megjith propagandn e madhe t br n emr t bashkimit kombtar t amris dhe viseve t tjera me Shqiprin, mbshtetja q siguruan italiant nga shqiptart gjat sulmit kundr Greqis ishte i paprfillshm. Pavarsisht thirrjeve dhe propagands italiane pr t trhequr popullsin shqiptare n konfliktin me Greqin, shqiptart qndruan indiferent, duke mos u br pjes e ktij konflikti t armatosur. Sipas Prof. B. Meta, propaganda e madhe italiane n amri, e br n emr t lirimit kombtar nuk mundi t siguroj m tepr se nj simpati t prkohshme fillestare te shqiptart, simpati kjo q pas pushtimit, do t shuhej shum shpejt.[footnoteRef:261] N syt e shqiptarve, lufta kundr Greqis dhe arroganca e ushtris italiane pas hyrjes n amri, shkatrroi dhe at pak reputacion q italiant kishin mundur t blenin deri n kto aste me parat e tyre. [261: Meta, Tensioni greko-shqiptar.., 148.]

Autor t ndryshm shqiptar jan t mendimit se, pavarsisht prpjekjeve t mdha t italianve, propaganda e tyre pr bashkimin e amris me Shqiprin nuk i siguroi Italis asnj repart ushtarak me shqiptar nga amria, e po ashtu ushtria italiane nuk pati n radht e saj nj numr t konsiderueshm am.[footnoteRef:262] Numri i amve pjesmarrs n ushtrin italiane ishte i pakonsiderueshm e pr m tepr q, shumica e tyre ose ishin n rolin e udhrrfuesit ose qndronin n prapavijn e ushtris italiane. Pjesa m e madhe e popullsis muslimane ame n amri mbajti nj qndrim neutral ndaj sulmit italian kundr Greqis. amt musliman u munduan q gjat ditve t para t sulmit t ushtris italiane t ruanin qetsin dhe raportet e mira me popullsin e krishter t amris.[footnoteRef:263] [262: Historia e Popullit Shqiptar, Akademia e Shkencave t Shqipris, Vllimi IV, (Tiran, Toena, 2008), 151.] [263: AQSH, F. 151, V. 1944, D.101, fl.8-9. Promemorje e nj prfaqsie t amve me banim n Tiran, drguar Ministris s Punve t Jashtme shqiptare, lidhur me gjendjen e shqiptarve am n amri, dat, 23.3.1944.]

Popullsia muslimane ame gjat lufts italo-greke nuk ra viktim e propagands fashiste pr tu bashkuar trupave italiane n sulmin ndaj Greqis. Ajo mbajti prgjithsisht nj qndrim asnjans, pavarsisht rrethanave t krijuara nga administrate civile dhe ushtarake greke para dhe gjat fillimit t ktij sulmi.

Thyerja dhe disfata q psoi ushtria italiane q n ditt e para t sulmit, krijoi bindjen te shqiptart se, ushtria italiane sishte gj tjetr vese nj ushtri pushtuese dhe e pamotivuar. Nj fakt i till ndikoi n rritjen e rezistencs antiitaliane n tr Shqiprin. Si rezultat i rritjes s rezistencs shqiptare, trupave italiane iu duhej ti kushtonin vmendje t madhe dhe rritjes s rezistencs s lvizjes shqiptare n Shqipri. Kudo n qytetet kryesore shqiptare, kuesturat italiane njoftonin Jakomonin dhe hierarkt e lart fashist n Tiran mbi traktet e hedhura dhe lajmet q shprndaheshin kudo mbi braktisjen e frontit t lufts dhe bashkimin e armve me trupat greke.[footnoteRef:264] Krahasuar me shumat e mdha dhe premtimet e bra nga italiant pr t fituar besimin dhe prkrahjen e shqiptarve, rezultati ishte tepr i vogl, madje i paprfillshm. Agjentt shqiptar i kishin bindur funksionart italian se shqiptart madje dhe grekt prtej kufirit do t ishin t gatshm t ndihmonin trupat ushtarake italiane t deprtonin me lehtsi. [264: AQSH, F.149, V.1940, D.1/95, fl.1-3. Njoftime t Ministris s Punve t Brendshme drguar Kshillit t Ministrave Tiran mbi trakte t shprndara n shum zona, kryesisht n viset jugore t Shqipris, ku i bhej thirrje popullit shqiptar t bashkonte armt me ushtrin greke, kundra asaj italiane.]

Lidhur me mbshtetjen q popullsia ame i dha ushtris italiane, autori grek Jani Sharras shprehet se; Pavarsisht propagands s fuqishme q italiant kishin br para fillimit t konfliktit t armatosur, me hyrjen e ushtris s saj n territotin grek, asnj shqiptar am nuk iu bashkua ushtris fashiste t Musolinit.[footnoteRef:265] N t vrtet, pas propagands s fuqishme t italianve n favor t rivendikimeve shqiptare dhe t bashkimit t amris me Shqiprin, pati disa element nacionalist t cilt iu bashkuan ushtris italian. N emr t bashkimit t amris me trungun shqiptar, nacionalistt am, zgjidhjen e shtjes kombtare e shihnin n mbshtetjen e madhe t Italis fashiste. [265: Sharra, Istoria tis periohis Igumenicas.., 615.]

Pas zhgnjimit t psuar q n ditt e para nga komanda italiane lidhur me administrimin e krahins s amris, trupat shqiptare filluan t braktisin ushtrin italiane. Batalioni me vullnetar shqiptar pjes e ushtris italiane, i prbr kryesisht nga emigrant am t przn me forc nga Greqia, e braktisn ushtrin italiane sapo msuan qllimet e vrteta t Italis fashiste. amt pr asnj moment nuk e fshehn dshirn dhe vullnetin e tyre pr t luftuar n krah t grekve kundr ushtris italiane. Por grekt nuk dshironin q shqiptart t merrnin pjes n kt luft me qllimin pr ta prdorur kt si pretekst pr spastrimin etnik pas prfundimit t lufts. Mbi 1800 ushtar djem t rinj am pjes e ushtris s rregullt greke, u armatosn dhe u lan t kryenin detyra t rndomta xheniere. Ata kryesisht u ngarkuan n thyerjen e gurve dhe n rregullimin e rrugve malore pr nga ku do t kalonte ushtria greke. Kto veprime qeveria greke i ndrmerrte pasi ajo e paragjykonte popullsin ame, si bashkpuntore t armikut pr shkak t dshirs s saj pr bashkimin me trungun e shtetit shqiptar.[footnoteRef:266] [266: Po aty., 615.]

Nj pjes e konsiderueshme e autorve grek e pranojn politikn shoviniste dhe prjashtuese q prdori shteti grek ndaj popullsis ame n prag t sulmit italian ndaj Greqis. Prjashtimi q iu b djemve shqiptar nga ushtria greke,- thot historiani Jani Sharra, bri q mbi 2000 djem t mos ishin mbshtetje pr prapavijn e ushtris greke. N kt mnyr,- thot ai- nse kta djem am do t ishin pjes prbrse e ushtris greke, ather dhe familjet e tyre nuk do t jepnin kurrfar ndihme pr ushtrin italiane, prkundrazi ata do t sulmonin bashk me ta.[footnoteRef:267] Megjith krcnimet e ndjenjat antishqiptare t shfaqura nga qeveria greke dhe segmente t saj, djemt am t rekrutuar n ushtrin greke i zbatuan me prpikmri do detyr t ngarkuar, duke dashur t kontribuonin n shtjen e liris s shtetit grek. [267: Po aty., 604.]

Autori grek Jorgos Margaritis, me shum t drejt evidenton faktin se, ishin vet grekt ata q kontribuan n qndrimin e popullsis ame, duke krijuar klimn e mosbesimit ndaj shqiptarve musliman am dhe duke i shtyr ata drejt rrugs s bashkpunimit me pushtuesit ose indiferencs ndaj ngjarjeve q po ndodhnin.[footnoteRef:268] M tej J. Margaritis argumenton se, rritja e presionit t autoriteteve civile dhe ushtarake greke n prag t pushtimit italian, pr rekrutimin e t rinjve dhe burrave am n ushtrin greke, bri q shum prej tyre t dezertonin dhe t kalonin n ann tjetr t kufirit.[footnoteRef:269] Si pasoj e ktyre veprimeve arbitrare, nj pjes e djemve dhe burrave am ose u bashkuan me ushtrin italiane ose qndruan n kufijt e shteti shqiptar, duke pritur me shpres se nj dit do t riktheheshin n shtpit dhe familjet e tyre. [268: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar..,125.] [269: Po aty., 125-126.]

Autori tjetr grek Lambros Baltsiotis, duke pranuar faktin se n prag t pushtimit italian t amris mbi popullsin shqiptare ame sht ushtruar presion dhe krcnime nga administrata ushtarake greke, argumenton se, kto veprime t qeveris greke i dhan komunitetit am prova pr nj perceptim negativ nga ana e autoriteteve greke t krahins pr minoritetin am.[footnoteRef:270] Arrestimet dhe internimet e kryera nga autoritetet lokale greke t amris ndaj krerve am, sipas L. Baltsiotis, e lan popullsin ame pa udhheqs, nj faktor ky mjaft i rndsishm q sipas autorit, ndikoi n sjelljen e tyre t mpasme ndaj grekve.[footnoteRef:271] [270: Lambros Baltsiotis, The Muslim Chams of Northwestern Greece, European Journal of Turkish Studies, Dhjetor 2011, fq.11.] [271: Po aty. ]

Studiuesja greke, Georgia Kretsi, (Xhorxhia Kretsi), lidhur me mbshtetjen q siguroi Italia fashiste nga shqiptart n amri thekson faktin se, autoritetet italiane u mbshtetn vetm prej shqiptarve am t pasur, t cilt m par kishin qen viktim e politikave ekonomike dhe abuzimeve t ndjekura nga shteti grek.[footnoteRef:272] Edhe autori H. Isufi mbshtet faktin se, qeveria greke ndrmori disa veprime q zbuluan qart dyshimet dhe mosbesimin ndaj minoritetit am n Greqi. Sipas ktij autori, Athina zyrtare, si n mobilizimin e par n vitin 1939, ashtu dhe n t dytin n gusht t vitit 1940, n prag t konfliktit italo-grek, i prjashtoi amt musliman nga mobilizimi ushtrak.[footnoteRef:273] Prjashtimin e t rinjv dhe burrave am nga e drejta pr t qen pjesmarrs n ushtrin greke e pranon dhe autori grek Jani Sharras, i cili thekson faktin se, me prjashtimin q shteti grek iu bri amo-shqiptarve nga e drejta pr tu mobilizuar n ushtri, tregoi hapur mungesn e besimit t autoriteteve greke ndaj popullsis shqiptare ame.[footnoteRef:274] N kt mnyr, fryma antishqiptare q ekzistonte n amri, si dhe mohimi i t drejtave dhe lirive themelore qytetare t popullsis ame prej shtetit grek, iu dha mundsi italianve q t prhapnin me shpejtsi propagandn e tyre fashiste n radht e nj pjese t ksaj popullsie. [272: Georgia Kretsi, The secret Past of the Greek-Albanian Bordelands. Cham muslims Albanians: Perspectives on a Conflict over Current Rights. Ethnologia Balkanica, (Sofje, Vol.6, 2002). 176.] [273: Isufi, Musa Demi,221-222.] [274: Sharra, Istoria tis604-605.]

Ndjenja e mosbesimit ndaj shqiptarve musliman ishte e prhapur n t gjitha nivelet e shoqris, politiks dhe t ushtris greke. Vet kapiteni i xhandarmris s Filatit, Stavridhis, duke krcnuar haptazi shqiptart musliman am deklaronte se: Ju muslimant e amris, prisni q t vij ktu Italia dhe Shqipria. Ju lajmroj se ajo dit nuk do t vij kurr, por edhe sikur t vij ne grekrit jemi 7 milion e gjysm dhe nuk do t lem asnj am t gjall. Ne do tju therim t gjithve.[footnoteRef:275] T tilla krcnime bheshin me qllim q t trembnin popullsin ame dhe t detyronin banort shqiptar t largoheshin nga shtpit e tyre nn presionin e armve t xhandarmris greke. [275: AQSH, F.161, V.1940, D.1202, fl.16.]

Krahas ksaj dhe politika zyrtare e Athins me veprimet dhe mosveprimet e saj ndikoi n rritjen e mosbesimit ndaj shqiptarve dhe n thellimin e mosmarrveshjeve. Kt e verteton m s miri dhe deklarata e kryeministrit grek Metaksa, i cili gjat ofensivs greke kundr trupave italiane n qytetin e Kors, deklaroi n nj radio greke se; Greqia po lufton edhe pr lirimin e Shqipris.[footnoteRef:276] Ajo q t bie n sy n qndrimin grek sht fakti se, n deklaratn e kryeministrit grek nuk gjejm asnj fjal pr pavarsin e Shqipris edhe pse ky vend ashtu si dhe Greqia ishin t pushtuara nga i njjti armik i prbashkt. Greqia dhe kryeministri i saj ishin t interesuar t mbanin t pushtuar gjith Shqiprin e Jugut, t paktn deri n prfundim t lufts. Me kt veprim grekt do t pretendonin nga konferenca e paqes, nj ndarje t padrejt dhe mbajtjen nn zotrimin e tyre t tokave q pr ta konsideroheshin t liruara nga vet grekt. Fjalve t Metaksait nuk i besonin as miqt e tyre britanik, t cilt do t shpreheshin se, Metaksa i shpalli bots se Greqia lufton edhe pr lirimin e Shqipris, porse n t vrtet do njeri e di se asnj grek nuk i jep as m t vogln rndsi shtjes sa q t derdh gjakun e vet pr lirin e shqiptarve.[footnoteRef:277] [276: Fischer, Shqipria gjat lufts.., 119.] [277: AIH, PRO/FO. 371 File Nr.24868. Prkujtes e P. Dikson dat 11 dhjetor 1940.]

Vetm nj dit para sulmit italian kundr Greqis, Ministria e Brendshme shqiptare njoftonte Mkmbsin e Prgjithshm se n krahinat jugore t Shqipris, aviont britanik kishin hedhur nga ajri broshura, me an t t cilave i bnin thirrje popullit shqiptar q t bashkonte armt me ushtrin greke kundr asaj italiane. N tekstin e ksaj thirrjeje thuhej se; Shqipria kurdoher ka qen krenare e liris s saj dhe Greqia gjithnj e ka respektuar dhe sot rreziku sht i prbashkt, pasi Musolini dhe Hitleri duan t bjn popujt e Ballkanit shrbtor t interesave t tyre.[footnoteRef:278] [278: AQSH, F.149, V.1940, D.I/95, fl.3.]

Pas sulmit italian t Greqis ndryshoi dhe qndrimi i diplomacis britanike ndaj Shqipris dhe synimeve greke pr aneksimin e tokave t jugut. Britanikt menduan se kishte ardhur momenti i duhur pr t aktivizuar Ahmet Zogun n prgatitjen e rezistencs shqiptare kundr ushtris italaine. Sipas, britanikve nj kryengritje e mundshme shqiptare do t ishte nj thik pas shpine n prapavijn e ushtris italiane. N kt mnyr ushtria greke do ta kishte m t leht t thyente forcat italiane q ndodheshin brenda territorit t Greqis. Ahmet Zogu e pa kt propozim t britanikve si nj mundsi pr t vn n vend drejtsin pr largimin e tij nga Shqipria si dhe pr t provuar kredibilitetin e tij t humbur n syt e shqiptarve.

N nj takim q Zogu pati me Andrey Rajan, ish prfaqsuesit britanik n Tiran para pushtimit italian, i kujtoi bashkbiseduesit britanik se, ai ishte n gjendje t thrriste nn arm mbi 30 000 besnik t tij dhe ti pajiste ata me 10 000 pushk, t cilat deri tani qndronin t fshehur n Veriun e Shqipris.[footnoteRef:279] Nuk vonoi shum dhe Zogu kt plan konkret m 8 nntor 1940 e paraqiti prpara zyrtarve t Foreign Office. Gjat parashtrimit t detajeve lidhur me planin e tij, Zogu propozonte q ai vet t shkonte n Stamboll dhe t organizonte atje rreth 14 000 shqiptar, duke krijuar nj forc t mirfillt ushtarake.[footnoteRef:280] [279: Fischer, Shqipria gjat lufts..,152.] [280: Po aty. ]

Disfata n ditt e para t pushtimit, t ushtris italiane, u konsiderua nga Ahmet Zogu si mundsia m e mir pr t bindur qeverin e Metaksait se, ishte n dobi t interesave t prbashkta t t dy vendeve, q t lidhej nj aleanc kundr Italis fashiste. N shrbim t ksaj aleance, Zogu do t ndihmonte edhe me forca ushtarake, duke premtuar se do t mobilizonte 400 ushtar, t cilt do t ishin t gatshm t marshonin drejt Selanikut, ku s bashku me shqiptart q ndodheshin n Greqi, t cilt ishin mobilizuar nga agjentt anglez do t hidhshin m pas n Shqipri.[footnoteRef:281] Sipas planit t detajuar me kt forc ushtarake do t bashkoheshin edhe vullnetart shqiptar emigrant n Jugosllavi. Sipas ktij projekti, trupat shqiptare t inkuadruara n ushtrin italiane n Shqipri, t dislokuara n kufirin shqiptaro-grek, ishin t gatshm t sabotonin operacionet e ushtris italiane n rastin e nj sulmi ndaj Greqis dhe ishin gati gjithashtu, t bashkrendonin veprimet ushtarake me ushtrin greke.[footnoteRef:282] Pothuajse n nj z t vetm, personalitete shqiptare dhe shoqata t ndryshme t emigrantve shqiptar e dnuan agresionin e Italis kundr Greqis. Personalitete dhe prfaqsues kryesor t shqiptarve t diaspors si, Tajar Zavalani me qndrim n Londr dhe Mirash Ivanaj n Stamboll, vetm dy dit pas sulmit italian ndaj shtetit helen, i drejtohen ambasadave greke n vendet respektive duke shprehur solidaritetin e tyre me fqinjt grek dhe duke nnvizuar se, t njjtin fat kishte psuar dhe Shqipria e tyre.[footnoteRef:283] [281: AQSH, F. 153, V.1940, D.39, fl.69.] [282: Po aty. ] [283: Puto, Lufta italo-greke, 378-379. Shtojc e dokumenteve mbi pjesmarrjen e Shqipris n luftn italo-greke.]

Edhe banort shqiptar t krahinave jugore iu bn thirrje forcave greke q bashkrisht t luftonin kundr italianve. Shqiptart ishin t gatshm t formonin 4 batalione, t cilt nn flamurin shqiptar do t luftonin prkrah forcave greke, por kjo prpjekje e tyre u kundrshtua nga qeveria greke.[footnoteRef:284] Thirrjes s shqiptarve pr t luftuar prkrah grekve kundr t njjtit armik, iu bashkuan dhe figura qndrore t politiks londineze. N nj mesazh drejtuar popullit shqiptar me rastin e 28 Nntorit 1940, Lordi Cecil (Sesil) ndr t tjera do t theksonte se; Do t ishte mir q miqt tan grek t bashkojn prpjekjet e tyre me shqiptart pr ta goditur agresorin.[footnoteRef:285] Oferta pr bashkpunim midis shqiptarve dhe grekve n luft kundr italianve erdhn dhe nga legata shqiptare n Turqi si dhe nga shqiptart n diaspor. Legata shqiptare n Turqi i krkoi qeveris helene t lejonte formimin e nj regjimenti shqiptar, i cili do t luftonte bashk me grekt kundr trupave italiane, por kjo t bhej nn flamurin shqiptar. Sipas ktij propozimi, trupat shqiptare nn komandn e oficerve shqiptar do t ishin pjes prbrse e ushtris greke, duke luftuar kundr t njtit armik.[footnoteRef:286] [284: Historia e Popullit Shqiptar, vll.IV, 43-45] [285: O. Pearson, Albania in oupation and ar, vol. 2, (Ne York, 2005), 76] [286: Meta, Tensioni greko-shqiptar, 54.]

N vazhdimsi t politiks shoviniste dhe aneksioniste, qeveria greke me mbshtetjen dhe t Londrs hodhi posht do mundsi bashkpunimi me shqiptart dhe mbretin Zog. Pasoj e ksaj prapavije n politikn greke ishin dhe refuzimet e njpasnjshme q Metaksa i bnte vullnetit t shqiptarve dhe t Ahmet Zogut pr t bashkpunuar n luft kundr italianve. N funksion t propagands helene, kryeministri grek nuk pranoi as iden e Zogut pr tu br shqiptarve thirrje nprmjet radio Athins, me rastin e Pavarsis s Shqipris m 28 nntor 1940 dhe t bashkonin armt me popullin fqinj grek kundr ushtris italiane.[footnoteRef:287] [287: Fischer, Shqipria gjat Lufts..,153.]

Nga fundi i shkurtit t vitit 1941, qeveria greke hodhi posht nj tjetr prpjekje t Ahmet Zogut pr t transmetuar nj thirrje nga Radio BBC me qendr n Londr, pasi sipas Metaksait, shprehja q do t prdorej nga Zogu gjat ksaj interviste se, ai (Zogu):- shpresonte q nj dit ti shihte shqiptart t lumtur dhe t bashkuar brenda kufijve t ligjshm, prbnte nj ekuivok pr t ardhmen e Shqipris dhe n veanti pr amrin.[footnoteRef:288] [288: PRO/FO, 371/29714 R1804/187/90, Raport i Palairet nga Athina m 25 Shkurt 1941.]

Refuzimi i ofertave dhe t krkesave t shqiptarve pr bashkpunim me trupat greke, bhej qllimisht nga qeveria greke. Ky refuzim fshihte n vetvete nj prapasken t menduar hollsisht nga politika greke. Qeveria e Athins me an t refuzimit q iu bnte thirrjeve t shqiptarve pr bashkpunim, donte t krijonte prshtypjen n arenn ndrkombtare se asnj shqiptar, qoft dhe minoritar, nuk dha ndihm n largimin e pushtuesve italian. Duke menduar se kjo luft do t ishte e shkurtr dhe se aspiratat e saj do t ishin afatshkurtra, grekt kishin nj tjetr qllim m shpresdhns, at t politiks s tyre antishqiptare pas prfundimit t lufts. Duke par refuzimet e njpasnjshme t politiks greke ndaj ofertave bujare t shqiptarve pr bashkimin e armve, na duket mse i drejt konstatimi q bn Prof. B. Meta, i cili shprehet se, nse grekt do t kishin pranuar bashkpunimin me shqiptart kundr ushtris italian, ather pushtimi i Italis n t dy vendet do t kishte qen mjaft i shkurtr.[footnoteRef:289] [289: Meta, Tensioni greko-shqiptar, 54.]

Megjith prpjekjet e shumta t ardhura nga shqiptart, pr fat t keq asnj marrveshje nuk u arrit, sepse disfata e ushtris italiane dhe kundrsulmi i ushtris greke, e cila u fut n Kor, Gjirokastr, Himar, Leskovik, Delvin, n vend q t shrbente si faktor pr t inkurajuar popullin shqiptar pr bashkpunim dhe luft kundr armikut t prbashkt, zgjoi ndrrat e vjetra shoviniste greke. N kushte t tilla, kur ushtria greke ndodhej n brendsi t territorit shqiptar duke mbajtur t pushtuara krahinat e jugut t synuara prej kohsh, nuk kishte se si t merrej n konsiderat krkesa e shqiptarve pr bashkpunim. N fazn e euforiz q kishte prfshir politikn greke pr kt sukses ndaj trupave italian, krkesa e shqiptarve pr t bashkuar armt me ushtrin greke ishte e parakohshme. Dshirn e shovinistve grek e mbshteti dhe politika londineze, e cila mendonte se pr sa koh q Greqi ishte e aft t mbante t pushtuara territoret e Shqipris s Jugut, prse t mos i zotronte ato deri n prfundim t lufts.[footnoteRef:290] [290: Puto, Npr analet e diplomacis.., 35.]

Nj nga arsyet e mosrealizimit t bashkpunimit me Athinn ishin edhe kundrshtimet e forta t qeveris greke n ekzil n Londr. Qeveria greke dhe mbreti i saj n Londr ishin kundr angazhimit personal t Ahmet Zogut, n organizimin e nj kryengritjeje antiitaliane n Shqipri. Shqetsimi m i madh i Athins zyrtare dhe qeveris s saj n mrgim ishte prfshirja e britanikve pr t organizuar nj kryengritje n Shqipri, e cila m pas do t sillte rritjen e lvizjes antifashiste n vend. Sipas qeveris greke, kjo do t thoshte se pozita e Shqipris pas lufts do t ishte e forcuar dhe e pacnuar nga akuzat greke, t cilat e identifikonin Shqiprin jo vetm si bashkpuntore t fashizmit, por edhe si inisiatore t sulmit ndaj Greqis. sht fakt, se nj pjes e diplomacis britanike ndikohej nga politika greke.

Italiant pr t justifikuar dshtimin e tyre dhe organizimin e dobt t ushtris akuzonin shqiptart si shkaktar t ksaj disfate. Periudha e fillimit t lufts italo-greke korespondonte me punt n bujqsi pr shqiptart. Gjendja e tyre ekonomike dhe e familjeve t tyre nuk jua lejonte pjesmarrjen n forcat ushtarake italiane. Gjat kohs s mobilizimit ushtarak n muajin korrik 1940, shqiptart kujdeseshin pr t korrat e tyre dhe pr punt n bujqsi.[footnoteRef:291] Pjesmarrja e dy batalioneve me trupa shqiptar n radht e ushtris italiane u b n kuadr t dekreteve mbretrore italiane pr shkrirjen e xhandarmris shqiptare dhe inkuadrimin e saj me ushtrin italiane. Megjith pjesmarrjen e ktyre trupave n radht e ushtris italiane, zyrtart italian vinin re mungesn e vullnetarve nga radht e intelektualve, madje edhe t atyre q deri tani kishin qen pro italian.[footnoteRef:292] [291: Puto, Lufta italo-greke.., 79.] [292: DDI, Serie 9, Vol.VI, dok.152, fq.162.]

Mareshalli i ushtris italiane, Badolio, n kujtimet e tij shkruan se; Forcat shqiptare q bnin pjes n divizionet tona tradhtuan duke kryer sabotime apo n shum raste dhe duke kaluar n ann e grekve.[footnoteRef:293] N prgjithsi dhe gjeneralt italian n drejtim t trupave n terren, e pranonin se tradhtia e shqiptarve dhe kalimi i tyre n ann greke bri q disfata e ushtris italiane t ishte m e afrt.[footnoteRef:294] Vetm pas arritjes s fitores me ndihmn e gjermanve, Musolini nuk do t harronte q tiu bnte qejfin shqiptarve duke deklaruar se: Kontributi dhe disiplina e admirueshme e popullit shqiptar sht pr tu admiruar.[footnoteRef:295] [293: Historia e Popullit Shqiptar, Vllimi IV, 44.] [294: Puto, Lufta italo-greke, 379.] [295: Gazeta Tomori, Tiran, dat 17 prill 1941.]

Lajmin se xhandarmria dhe populli shqiptar nuk po i prgjigjej mobilizimit n radht e ushtris italiane pr t shkuar n frontin grek e konfirmonte dhe agjencia prestigjoze e lajmeve n Londr, Rojter. N nj njoftim t ksaj agjencie q mban datn 31 tetor 1940, thuhet se; Mobilizimi i Shqipris dshtoi krejtsisht dhe se xhandart shqiptar q ishin ngarkuar t mblidhnin t thirrurit ikn t gjith duke u rekrutuar n etat greke, q kan invaduar nj pjes t toks shqiptare.[footnoteRef:296] Po kjo agjenci n lajmet e saj t dats 22 dhjetor 1940, njoftonte se ushtart shqiptar t mobilizuar me forc kan ngritur krye dje n nj sektor t prapavijave italiane duke u shkaktuar humbje trupave italiane.[footnoteRef:297] Si pr t treguar se lufta e nisur nga italiant nuk ishte shtje q u prkiste shqiptarve, majori Fuat Dibra s bashku me t gjith trupat e batalionit shqiptar q ai drejtonte refuzoi t luftonte prkrah ushtris italiane.[footnoteRef:298] [296: AQSH, F.161, V.1940, D.1202, fl.4. Njoftim i Agjencis Rojter, dat 1 Nntor 1940.] [297: Agjencia Rojter, dat, 22 dhjetor 1940. Cituar sipas Puto, Lufta italo-greke,379.] [298: AQSH, F.153, V.1940, D.54, fl.19.]

Pothuajse n t gjitha qytetet kryesore shqiptare shprthyen protestat antiitaliane, ku t pranishmit u bnin thirrje ushtarve shqiptar t lshonin armt dhe t mos luftonin kundra popullit grek, madje dhe t bashkonin armt e tyre me ushtrin greke kundr asaj italiane.[footnoteRef:299] Ksaj thirrje iu prgjigj dhe batalioni Tomori, ku mbi 500 ushtar shqiptar dezertuan nga radht e ushtris italiane e iu drejtuan shtpive dhe familjeve t tyre.[footnoteRef:300] Dezertimi n mas i batalioni Tomori, sipas autoriteteve italiane kishte ln nj prshtypje t keqe tek ushtria italiane dhe ata shpresonin q ky lajm t mos prhapej te t gjith ushtart, pasi pasojat do t ishin mjaft t rnda.[footnoteRef:301] [299: Po aty., D.39, fl.143-144.] [300: Po aty., D.54, fl.37.] [301: Po aty., F.161 , V.1940, D.516, fl.1.]

Po ashtu dhe vet qeveria greke n mrgim n Londr, gjith entuziazm do t pranonte faktin se trupat shqiptare po dezertonin nga radht e ushtris italiane, duke u prqndruar n nj kamp n Shqiprin e Mesme. Batalioni amria i prbr nga trupa shqiptare t xhandarmris dhe nga vullnetar am q n muajin dhjetor 1940, pothuajse ishte shprbr i tr. T vetmet trupa ushtarake shqiptare t cilat besonin ende te fitorja e ushtris italiane dhe te bashkimi kombtar i amris me Shqiprin ishin trupat e pakta t udhhequra nga nacionalistt am si, Nuri Dino, Azis ami etj..[footnoteRef:302] Njoftimet e shumta bnin fjal pr dezertim t oficerve t rekrutuar, t cilt braktisnin pozicionet e tyre luftarake madje shpesh duke br dhe qndres ndaj oficerve italian.[footnoteRef:303] N shum raste nga terreni jepeshin lajme pr kryerje akti sabotazhi nga shqiptart, duke prer tela telefoni, atentate kundr ushtris italiane, dhnie informacioni sekrete ushtrakve grek etj,.[footnoteRef:304] [302: Hoxha, Viste kombtare shqiptare, 280.] [303: Puto, Lufta italo-greke.., 262.] [304: Fischer, Shqipria gjat Lufts.., 118.]

Megjith masat shtrnguese t organeve t qeveris fashiste n Tiran kundrejt familjeve t ushtarve q dezertonin nga radht e ushtris italiane, prsri lista e shqiptarve q refuzonin t merrnin pjes n frontin grek shtohej nga dita n dit.[footnoteRef:305] Prve dezertimeve n mas, t shpeshta ishin dhe rastet e thyerjes s urdhrave n front nga ana e ushtarve shqiptar, t cilt refuzonin tu bindeshin eprorve t lart t ushtris italiane. N shum raste kundrshtit e ushtarve shqiptar pr tiu kundrvn komandantve italian shkonin deri n konfrontime t armatosura midis tyre. Ushtart shqiptar ishin krejtsisht t pamotivuar pr t qn pjes e ushtris italiane, megjith propagandn e madhe q bhej, si dhe pagesat e larta q ofroheshin prej autoriteteve italiane pr t qndruar n frontin e lufts.[footnoteRef:306] Pas tre muajsh luftime, trupat vullnetare shqiptare dhe ato t rregullta t inkuadruara n ushtrin italiane nuk ksihin asnj motiv pr t vazhduar luftn. [305: AQSH, F.152/2, V.1941, D.345, fl.1-41.] [306: Po aty., V.1942, D.610, fl.1-4.]

Nj prej figurave t shquara t lvizjes nacionaliste shqiptare Midhat Frashri, pavarsisht dshirs pr ta par nj dit amrin t bashkuar m Shqiprin, ishte krejt n kundrshtim me vijn e ndjekur nga disa element t qeveris shqiptare dhe asaj italiane. N nj promemorje drguar Jakomonit n shkurt t vitit 1941, M. Frashri shprehej se: sht detyra jon patriotike, e t gjith shqiptarve si dhe e qeveris n detyr t bj t ditur n kt moment tragjik t historis ton, pikpamjen ton qeveris s Roms lidhur me zhvillimin e marrdhnieve midis dy popujve tan.[footnoteRef:307] Duke e konsideruar nj gabim trashanik t qeveris italiane prfshirjen e Shqipris n luftn kundr Greqis, M. Frashri ngrinte zrin dhe u bnte thirrje shqiptarve t mos luftonin pr nj shtje q nuk u prkiste aspak atyre. Cilatdo qofshin marrdhniet midis Italis dhe Greqis, shprehej Midhat Frashri,- qeveria italiane kurrsesi nuk mund t na prdor ne shqiptarve n luftn e saj kundr Greqis.[footnoteRef:308] [307: Po aty., F.35, V.1941, D.37, fl.28. Promemorje e Midhat Frashrit drguar Mkmbsit italian n Shqipri Francesko Jakomoni, shkurt 1941. Origjinali sht n frngjisht.] [308: Po aty., fl.23.]

Pr shqiptart edhe pse Italia fashiste dhe kryesisht shtypi i saj kishte propaganduar me t madhe se nj nga qllimet kryesore t ksaj lufte ishte emancipimi i amris dhe bashkimi i saj me atdheun mm, pjesmarrja n luftn kundr Greqis ishte n dmin e tyre. Shqiptart e konsideronin nj gabim t madh luftn ndaj Greqis, pasi i till kishte qn dhe pr ta pushtimi i Shqipris nga Italia fashiste.

Sulmi kundr Greqis ishte nj shembull i dshtimit t politiks s fashistve, t cilt nuk ishin n gjendje t bnin llogarit me realitetin e ri gjeo-politik n Europ. Historiani Bernd Fischer jep nj statistik t frikshme, kur prmend faktin se vetm pak muaj prpara sulmit ndaj Greqis, Musolini me nj urdhr t tij, mobilizoi mbi 600.000 ushtar italian t mirstrvitur duke i drguar ata n shtpi. Sipas ktij autori, urdhri i Musolinit erdhi n nj koh fare t paprshtatshm dhe u mor pa u konsultuar me komandantt e gjeneralt e ushtris italiane.[footnoteRef:309] Si rezultat pjesa e mbetur e ushtris, e cila u drgua n frontin italo-grek ishin ushtar t pastrvitur dhe jo t prgatitur pr t ndrmarr luftime t ktij niveli. [309: Fischer, Shqipria gjat Lufts.., 121.]

Jakomoni e justifikonte dshtimin e trupave italiane prball atyre greke, me faktin se Italia nuk ishte e prgatitur seriozisht pr sulmin, pasi sipas tij, Italia vetm sa donte ta friksonte Greqin pr t dorzuar vullnetarisht krahinn e amris. Zyrtart e lart fashist n Rom dhe Tiran do t pranonin me dhimbje se, humbja e prestigjit ushtarak italian n Greqi erdhi si pasoj e pamjaftueshmris s prgatitjes ushtarake, prkundrejt entuziazmit dhe euforis s madhe q i parapriu ktij sulmi.[footnoteRef:310] [310: Jakomoni, Politika e Italis.., 284.]

Hitleri, q n fillim t nisjes s fushats italiane kundr Greqis e kishte par at si fillimin e disfats s trupave t Boshtit ndaj Aleatve perndimor. Krejtsisht i zhgnjyer nga veprimi i nxituar i Dues, Hitleri do t shprehej se, hyrja e befasishme e Italis n lufts kundr Greqis u dha fitoret e para armiqve tan.[footnoteRef:311] [311: Cervi, Storia della Guerra di Greia, 12.]

Sipas historianit italian I. Montaneli, nj nga shkaqet kryesore t dshtimit t ushtris italiane, si n Shqipri ashtu dhe n Greqi ishte se, gjeneralt e saj m shum prpiqeshin q t ruanin postin e tyre zyrtar se sa pozicionet n betej. Prve ksaj, Montaneli, e shikonte disfatn e ushtris fashiste n faktin se, ky qytetrim nuk kishte se far ti ofronte m njerzimit. M shum se sa disfata,- thot ai,- ajo q m ka prekur m shum sht mnyra se si erdhi kjo disfat.[footnoteRef:312] [312: Montaneli, Cervi, LItalia .,311.]

Kur Italia zyrtarisht zbriti n fushn e betejs n vitin 1940, ajo ishte krejtsisht e paprgatitur ushtarakisht dhe psikologjikisht e rrnuar. Ajo thjesht ishte e lodhur nga retorika e prsritur e lufts q ofronte Musolini dhe gjeneralt e tij. Nevojat e brendshme t fuqive fashiste diktonin nj qndrim agresiv ndaj bots s jashtme. Pr t ekzistuar si pushtet real dhe pr t kryer funksionet e tij, fashistt duhet t bnin prpjekjet e nevojshme n mnyr q t dominonin ato shtete me t cilat ata mendonin se kishin nj struktur t ngjashme autoritare. Prandaj dhe Greqia u zgjodh si nj aleat-armik shum i favorshm pr tu pushtuar.

Arsyeja se pse italiant nuk u prkrahn masivisht n luftn e tyre kundr Greqis prej shqiptarve am ishte mjaft e kuptueshme. Minoriteti shqiptar n Greqi, por edhe shqiptart n Shqipri e kishin kuptuar se, Italia sishte gj tjetr vese nj shtet pushtues, i cili kishte shkelur pavarsin e Shqipris dhe si e till ajo kurr nuk mund t siguronte zgjerimin e kufijve t shtetit shqiptar. Pr shqiptart dhe pse italiant kishin trumbetuar me t madhe se ndjenja irredentiste tek shqiptart ishte e fort, ajo shrbeu vetm si pretekst pr t filluar luftn dhe jo pr ta vazhduar at.

Historiani B. Fischer, duke argumentuar rezultatet e dobta dhe mbshtetjen e pakt q italiant siguruan prej shqiptarve shprehet se, nse italiant do ti kishin prdorur trupat shqiptare n sulmin ndaj amris dhe jo n zonat ortodokse t Kors, milicia shqiptare do t kishte treguar ndoshta m shum entuziazm.[footnoteRef:313] Mbshtetja e popullsis ame pr trupat italiane nuk ishte ajo q Duja kishte besuar disa dit para nisjes s sulmit ndaj Greqis. N prfundim t lufts Italia nuk arriti t onte n tavolinn e paqes at ka pretendonte t fitonte me an t sulmit ushtarak. Pozita e amris mbeti po e njjt me at t paralufts. Premtimet e italianve pr zgjerimin e kufijve t Shqipris dhe prfshirja n shtetin shqiptar t krahins s amris mbeti nj dshir q nuk u realizua kurr. [313: Fischer, Shqipria gjat lufts, 118.]

KAPITULLI II

POZITA E AMRIS GJAT PUSHTIMIT ITALO-GJERMAN

2.1. Pushtimi i Greqis dhe statusi i krahins s amris.

Vdekja e papritur e Metaksait n janar t vitit 1941, solli dhe fundin e paqes s prkohshme n politikn greke. Deri n kto momente suksesi i trupave ushtarake greke kundr ushtris italiane kishte qn i padiskutueshm. Aleksandr Koritzis, i cili pasoi Metaksain n detyrn e Kryeministrit t Greqis, nuk ngurroi t krkonte mbshtetjen e britanikve pr vazhdimin e betejs kundr trupave italiane dhe sigurimin e kufijve t Greqis. Dshira e grekve u mbshtet menjher nga Britania e cila drgoi n ndihm t Greqis rreth 100.000 trupa t ushtris mbretrore. Kjo krkes e grekve, ashtu si dhe pritej, irritoi s teprmi Hitlerin, i cili pr shtje strategjike ushtarake synonte me do kusht t pengonte nj penetrim t Britanis n ishujt grek. Pr t prishur nj aleanc t mundshme t fuqive perndimore si dhe pr ti shptuar nderin aleatit t tij Musolinit, Hitleri vendosi t pushtoj Greqin.

Disfata q po psonte ushtria italiane n Ballkan dhe Afrik nuk mund t kalohej leht nga Hitleri, i cili mendonte se nj gj e till do tu jepte kurajo fuqive aleate perndimore pr t sulmuar me radh kto rajone. N 6 prill t vitit 1941, Hitleri dha urdhr pr t sulmuar Jugosllavin dhe Greqin. Pas nj sulmi t rrufeshm bombardimi mbi Jugosllavi, ku mbetn t vrar mbi 17 000 njerz, Beogradi u dorzua. Pa bisedime diplomatike dhe pa ultimatum t orve t fundit, si ishte br zakon nga Fuqit e Boshtit n prag t Lufts s Dyt Botrore, Greqia u sulmua nga trupat gjermane. Tashm fati pr Greqin pas rnies s Jugosllavis ishte vendosur.

N datn 9 prill, trupat gjermane zotronin pjesn veriore t Selanikut dhe portin e ktij qyteti t rndsishm. T ndodhura prpara euforis ushtarake t trupave gjermane, ushtria greke refuzonte t zbatonte urdhrat e dhna nga oficert grek dhe britanik. N kt faz t zhvillimeve ushtarake n Ballkan dhe n Greqi, eprsia e trupave gjermane ishte n kulmin e tyre. E kundrta ndodhte me moralin e trupave greke, t cilat kishin humbur krejtsisht efikasitetin e tyre. T friksuar dhe nga revanshi q kishte marr Hitleri n Ballkan, komanda greke mendoi m tepr pr trheqjen e ushtris dhe minimizimin e humbjeve se sa pr ti br ball ksaj furie. Nj fakt t till e konfirmon dhe veprimi i gjenerali grek Jorgos Tsolakoglu (ollakogllu), i cili n cilsin e Komandantit t Armats Greke t Maqedonis Perndimore la t hapur rrug kalimin e ushtris gjermane drejt Greqis qndrore, duke mos br asnj rezistenc ndaj tyre.[footnoteRef:314] [314: Meta, Tensioni greko-shqiptar, 77.]

Duke vepruar n kt mnyr, forcat greke lan t vetm prball ushtris gjermane dhe ato trupa t ushtris britanike, t cilat u kishin ardhur m par n ndihm. Pas ktij veprimi t komands s ushtris greke u duk qart se ajo shum shpejt do t binte n pozita kolaboracioniste me ushtrin gjermane. Pas nj sulmi t befasishm, m 23 prill t vitit 1941, trupat greke tashm t drrmuara plotsisht iu dorzuan komands gjermane pa kushte.

Vetm tri jav, do ti nevojiteshin Hitlerit pr t prfunduar at q aleati i tij italian kishte vite q e kishte nisur. Tashm, gjith Greqia kontinentale ishte e pushtuar me prjashtim t Krets, e cila do t rezistonte deri n fund t muajit maj. Marrveshja e kapitullimit dhe e dorzimit t ushtris greke, para asaj gjermane u nnshkrua n qytetin e Janins. Menjher pas nnshkrimit t marrveshjes, Komanda e Lart gjermane n Athin, krkoi dorzimin pa kushte edhe t asaj pjese t ushtris greke, e cila nn komandn e dhespotit Spiridon, mbante t pushtuar Shqiprin e Jugut.[footnoteRef:315] [315: Cervi, Storia della Guerra di Grecia, 252.]

Nisur nga zhvillimi i ngjarjeve n Greqi n prag t pushtimit t saj prej ushtris gjermane, t krijohet prshtypja se, shumica e politikanve grek e kishin mirpritur kt hyrje t ushtris s Hitlerit n territorin e tyre. T lodhur tashm prej rezistencs s gjat ndaj ushtris italiane, gjeneralt dhe politikant grek, si Metaksa dhe pasardhsit e tij, mezi e prisnin nj pushtim prej Gjermanis naziste. Madje q para nisjes s sulmit t ushtris gjermane drejt Athins, disa politikan grek kishin filluar t bindnin eksponent t lart gjerman se, nj ndrhyrje ushtarake gjermane n Greqi do t neutralizonte situatn n dobi t Boshtit.[footnoteRef:316] [316: Mazower, Inside Hitlers Greece, 15.]

Pothuajse n t gjith Greqin, faza e par e pushtimit t saj nga trupat e Boshtit kaloi pa ndonj qndres, pasi shumica e liderve politik dhe ushtarak t vendit m tepr u morn me betejn midis republiks dhe monarkis.[footnoteRef:317] Mbretit Jorgos II pas hyrjes s trupave t Boshtit n Greqi u gjend prpara dy mundsive, ose t qndronte n vend dhe n kt mnyr ai do t binte nn pozitat kolaboracioniste me gjermant, ose do t largohej s bashku me qeverin e tij, por edhe n kt rast ai do t konsiderohej nga populli dhe besnikt e tij si tradhtar. Pas nj hezitimi t shkurtr, mbreti vendosi t largohej pr n Londr s bashku me kryeministrin e qeveris s tij. Mbreti Jorgos II gjeti strehim te aleatt britanik, duke krijuar n Londr dhe qeverin greke n ekzil t kryesuar nga kryeministri saj Emanolis Tsouderos. [317: Hondoros, Occupation and Resistance.., 123-124.]

Pas pushtimit nga ushtrit e Boshtit n prill t vitit 1941, Greqia u nda n tri zona influence midis komandave ushtarake t Italis, Bullgaris dhe Gjermanis. Italia mori nn administrimin e saj ushtarak pjesn kontinentale dhe at ishullore t shtetit helen. Bullgaria mori n administrim Trakn dhe pjesn e Maqedonis Lindore, ndrsa Gjermania prfshinte n administrimin e saj Selanikun, brigjet e Vardarit, Athinn dhe nj pjes t madhe t Krets. Kjo ndarje administrative e Greqis ishte e menduar m s miri nga komanda e lart ushtarake e Boshtit q drejtonte operacionin kundr Greqis, pasi nj ndarje e till e influencave ishte e mbshtetur n baza etnike, duke siguruar n kt mnyr nj qeverisje m t mir dhe nj coptim t shtetit helen. Bullgart morn n administrim sllavt e Greqis veriore dhe t Maqedonis duke u siguruar q n vazhdimsi kto grupe etnike do t krijonin pavarsin nga shteti grek. Po kshtu dhe Italia mori n zotrim territore t banuara nga vlleht arumun, me qllimin e vetm pr ti inkurajuar kta pr nj shkputje n t ardhmen nga shteti grek.

Pr shqiptart e Greqis ishte rezervuar nj tjetr ide e administrimit territorial t tyre. Krahina e amris dhe Epirit e banuar prej shqiptarve u vu nn administrimin e prbashkt italo-gjerman, t cilt duke ditur aspiratat kombtare dhe prpjekjet e vazhdueshme t shqiptarve, s bashku prpiqeshin q tia aneksonin kt krahin shtetit shqiptar.[footnoteRef:318] Ndrsa vlleht ishin helenizuar dhe maqedonasit ishin t izoluar nga malet e larta q i rrethonin, shqiptart prbnin nj forc t vrtet lvizse brenda shtetit grek. Si nj grup kompakt, popullsia shqiptare e amris kishte n zotrim pjest m pjellore t krahins. [318: Mazoer, After the War..., fq.24.]

Situata n amri gjat muajve t par t pushtimi, u provokua nga vet italiant, t cilt pr interesa politike e ushtarake t momentit nuk bn asnj prpjekje pr rregullimin e gjendjes dhe administrimin e krahins. Pas pushtimit t amris, italiant vepruan ndryshe nga far kishin propaganduar para lufts. Ata ndoqn nj politik t dyanshme, e cila mbshtetej n interesat e astit. Italiant her vinin n drejtim t pushtetit lokal shqiptart, her grekt, e her ngrinin flamurin shqiptar e her at grek. Natyrisht q kjo rrug e ndjekur do t provokonte rritjen e tensionit politik, por ajo njkohsisht bri q popullsia shqiptare ame tahumbiste besimin te Italia dhe ta shikonte ushtrin italiane si pushtuese.

Disa her me radh pretendimet italiane pr bashkimin e amris me Shqiprin u kundrshtuan nga komanda gjermane, duke ln n fuqi marrveshjen e 8 prillit t vitit 1941, midis komands ushtarake greke dhe asaj gjermane pr ruajtjen e kufijve ndrmjet Greqis dhe Shqipris, sipas marrveshjeve ndrkombtare tashm t njohura si, Konferenca e Londrs, Firences dhe ajo e Parisit. Gjat takimit midis ministrit t jashtm italian iano dhe atij gjerman Ribentrop n Vjen n 22 prill 1941, u ra dakort q Gjermania t mbshteste pretendimet italiane lidhur me zgjerimin e vijs kufitare t Shqipris, duke e uar kt kufi n jug deri n vijn Follorin - Pind - Art Prevez.[footnoteRef:319] [319: AIH, AV. 38, fl.23.]

Hitleri ishte trsisht dakort rreth propozimeve italiane pr t zgjeruar kufirin e Shqipris n jug n drejtim t Greqis dhe q ishujt Joninan ti aneksoheshin Italis.[footnoteRef:320] Pavarsisht marrveshjes paraprake t arritur, ministri i jashtm italian nuk ndihej aspak entuziast lidhur me at ka do t ofronte n realitet Komanda e Lart gjermane. N ditarin e tij, vetm nj jav m von, iano do t shkruante se, m duket se e pakta q duhet t bhet sht tu krkohet gjermanve t na lihet edhe qeveria civile e territoreve q ne reklamojm. Nse jo, druhem se n fund t llogaris, prfitimi q na rezervohet ne do t jet shum modest.[footnoteRef:321] Duket qart se gjermant u treguan tepr dorshtrnguar ndaj krkesave t italianve pr t marr n dor, si administrimin ushtarak dhe at civil t krahinave t krkuara prej tyre, e kryesisht t amris. Nj krkes e till padyshim q kishte n konsiderat dhe krkesat e shqiptarve, t cilt deri tani kishin shpresuar s m n fund bashkimi i amris me Shqiprin do t bhej realitet. [320: DDI, Seria IX, vol.VI, dok.967, Bisedimet e ianos me Johachim Von Ribentrop, 21 prill 1941.] [321: Ciano., Ditari, 88. Shnimi sht br n datn 28 prill 1941.]

N kuadr t bisedimeve italo-gjermane pr ndarjen e influencave n Ballkan, si dhe pr vendosjen e kufijve t Shqipris, nj delegacion shqiptar i prbr nga eksponent t lart t qeveris shqiptare vizitoi Romn n fund t muajit maj 1941. Delegacioni shqiptar kryesohej nga Mustafa Kruja dhe n prbrje t tij ishin, Dhimitr Berati, Tahir Shtylla, Xhemil Dino prfaqsues i krahins s amris dhe Fejzi Alizoti si prfaqsues i shqiptarve t Kosovs.[footnoteRef:322] Gjat qndrimit t tij n Rom delegacioni shqiptar zhvilloi disa takime intensive me zyrtar t lart fashist t ministris s punve t jashtme italiane si dhe me zyrtar t nnsekretariatit pr shtjen shqiptare. Gjat bisedimeve midis palve, delegacioni shqiptar i krkoi qeveris italiane q t merrte n konsiderat premtimet e bra para lufte si dhe krkesat e shumta t shqiptarve pr rivendosjen e kufijve t Shqipris, duke hedhur posht vendimet e Konferencs s Londrs dhe asaj t Parisit.[footnoteRef:323] [322: ASMAE, SSAA, b.78, F. Komisioni shqiptar pr prcaktimin e kufijve. Njoftim i Skamaks pr Jakomonin dat 24 maj 1941, tel. 71/05275/12448.] [323: Po aty. ]

Pothuajse gjat gjith muajit qershor 1941, delegacioni shqiptar punoi n mnyr intensive dhe mbajti kontakte t vazhdueshme me zyrtar t lart fashist t ministris s jashtme italiane, si dhe me Zenone Beninin e Skamakn (Scammaca), t dy zyrtar t lart t nnsekretariatit pr shtjen shqiptare n Rom. Qllimi i ktyre takimeve ishte qartsimi sa m mir i rivendikimeve shqiptare dhe prfundimi njher e mir i shtjeve t minoriteteve shqiptare q gjendeshin n Jugosllavi dhe Greqi.[footnoteRef:324] N prfundim t konsultimeve, palt hartuan dy projekte lidhur me t ardhmen e shqiptarve n rajon. N projektin e par parashikohej krijimi i nj Shqiprie t Madhe, me nj popullsi q shkonte nga 2.5 deri n 3 milion banor.[footnoteRef:325] Ndrsa n projektin e dyt, i cili ishte m pak ambicioz, italiant nuk kishin prfshir brenda shtetit shqiptar krahinn e amris, aq t premtuar pr shqiptart para fillimit t konfliktit me Greqin.[footnoteRef:326] [324: Po aty., Tel.71/06605/1799. Shnime t Skamaks pr GAB-AP, dat, 22 qershor 1941.] [325: Manda, amt musliman,141.] [326: Po aty. ]

Bisedimet e zhvilluara n Rom, si dhe marrveshja paraprake italo-gjermane pr prcaktimin e kufijve t Shqipris sipas projektit italian, patn jehon t madhe te shtypi shqiptar, si dhe te qeveria shqiptare e Tirans. Gazeta Tomori n faqet e saj t dats 11 qershor 1941, n artikullin me titull Kosova dhe amria i kthehen Shqipris do t shkruante se, Shqipria do t zgjerohet e do t zmadhohet me tokat e Kosovs n veri dhe t amris n jug..Sipas marrveshjes s arritur me komandn gjermane, e gjith Greqia bashk me Athinn, do t pushtohet nga trupat italiane.[footnoteRef:327] [327: Gazeta Tomori, Nr.147, Tiran, dat 11 qershor 1941.]

Por, konfliktet e shpeshta midis gjermanve dhe italianve t cilat kishin nisur q para aksionit t Dues kundr Greqis, prfshin dhe vendimet e tyre pr bashkimin e amris me shtetin shqiptar. Italiant kishin vendosur nj far kontrolli mbi amrin, duke prfshir nn juridiksionin e tyre Janinn, Prevezn dhe Thesprotin me afro 300 mij banor, me bindjen se kt territor do tia bashkangjisnin Shqipris. Komanda gjermane n Athin kt ide t projektuar nga italiant, t arritur mbase dhe me presionin e ardhur nga nacionalistt shqiptar e kundrshtoi. Pavarsisht ksaj ndarjeje, prsri pjesa m e madhe e amris mbeti nn kontrollin e Athins, me prjashtim t nj territori midis Follorins dhe Bilishtit, e cila mbeti nn autoritetin doganor t Shqipris.[footnoteRef:328] [328: Bashkurti, amria n rrugn e zgjidhjes, 419.]

Nisur nga kto zhvillime politike q po ndodhnin n Shqipri dhe rajon, ku presioni i nacionalistve shqiptar pr bashkimin real t tokave t liruaara sa vinte e rritej, diplomacia italiane vendosi q pr t knaqur disi krkesat e shqiptarve t emronte si ministr shteti pr trojet shqiptare n Jugosllavi, Fejzi Alizotin dhe Xhemil Dinon si Komisioner i Lart i trojeve shqiptare n amri.[footnoteRef:329] Sipas dekretit mbretror, Xhemil Dino do t kishte t gjith mbshtetjen e qeveris kuislinge shqiptare t Tirans pr t ushtruar autoritetin e tij n veprimtarin e shqiptarizmit dhe do e shtrinte autoritetin e vet nga kufiri shtetror i Shqipris Jugore e deri n Janin.[footnoteRef:330] [329: Martui, Tokat e liruara shqiptare; amria.., 28.] [330: Relazioni Internazionali, Sviluppi dell Albania, dat 9 gusht 1941, nr.32, viti VII, 1028.]

Edhe pse me kmbnguljen e nacionalistve shqiptar dhe aprovimin e italianve Xhemil Dino u zgjodh n korrik t vitit 1941, si Komisioner i Lart pr amrin, prsri kjo krahin mbeti nn kontrollin dhe administrimin e komands ushtarake gjermane n Athin. Qeveria kuislinge greke nuk mund t pranonte kurrsesi q amria t vetqeverisej nga shqiptart dhe aq m tepr ajo ti bashkohej Shqipris. Emrimi i Xhemil Dinos n funksionin e Komisionerit t Lart u kundrshtua menjher nga zyrtart grek kuisling dhe kshtu posti i tij mbeti vetm n cilsin e nj detyre honorifike dhe pa funksione vendimmarrse apo zbatuese.[footnoteRef:331] Emrimi i Xhemil Dinos n funksionin e Komisarit t Lart pr amrin, nuk u prit mir as nga popullsia greke e qytetit t Janins dhe zonave prreth. Pr grekt ishte e papranueshme q ky qytet t administrohej nga shqiptart. Duke iu trembur nj aneksimi t afrt nga ana e shqiptarve, popullsia vendase u rebelua duke br q autoritetet ushtarake italian t trembeshin dhe t vendosnin prkohsisht ngrirjen e aktivitetit t Xhemil Dinos n kto zona.[footnoteRef:332] Nj fakt t till Xhemil Dino e konfirmon vet, teksa n nj takim me Duen i ankohet se, pavarsisht se jam caktuar n funksione t larta, un nuk bj gj tjetr vese shtis.[footnoteRef:333] [331: Hoxha, Viset shqiptare, 323.] [332: AUSSME, Fondi L 15, b.22. Njoftim i Komands XXV t Korparmats drejtuar Komands Eprore t Forcave t Armats n Greqi, dat, 20 korrik 1941.] [333: AQSH, F.161, V.1941, D.104, fl.2.]

T vn prpara presionit n rritje si nga qeveria kuislinge greke e Athins, ashtu dhe nga kundrshtit e shumta t popullsis greke, politika italiane dhe komanda ushtarake e saj n amri gjykuan se do t ishte n interesin e tyre q t ruanin raportet e mira me popullsin greke. Ndjekja e nj rruge t till do t ndikonte ndjeshm n uljen e rezistencs greke kundr trupave italiane n Greqi, si dhe do t bnte t mundur afrimin e klass politike greke n rugn e bashkpunimit me ta. Pr t argumentuar kt qndrim, Komandanti i Korparmats s XXVI, Guido Della Bona, i referonte komands ushtarake se, grekt e krahins s amris dhe veanrisht qytetet e tilla si, Janina e ato t tjera me shumic popullsie greke, preferonin m mir t qndronin nn pushtimin italian se t aneksoheshin e t qeveriseshin nga shqiptart.[footnoteRef:334] [334: AUSSME, Fondi L 15, b.27, Njoftim i Prfaqsis s Italis n Greqi pr Komands Eprore t Forcave t Armats n Greqi, dat, 3 nntor 1941.]

Pr t vertetuar t dhnat e msiprme si dhe pr t justifikuar qndrimin e tyre, Ministria e Punve t Jashtme italiane ngarkoi Carlo Umilta (Karlo Umilta) me detyrn e inspektimit t situats n krahinn e amris e cila do ti bashkngjitej Shqipris.[footnoteRef:335] Gjat ktij inspektimi, diplomati italian arriti n konkluzion se, n zonat e Kosturit e disa fshatra prreth, nuk ekzistonte as hija e shqiptarit. Sipas tij, banort e ktyre zonave ishin maqedonas dhe dshira e tyre ishte q t bnin pjes n shtetin maqedonas, por nse kjo nuk ishte e mundur ata do preferonin t qndronin ende nn administrimin grek. Edhe nse dshtonte kjo politik, -theksonte C. Umilta n raportin e tij,- kta banor me knaqsi do t preferonin nj administrim italian, por n asnj rast nuk do t prshtateshin me aneksimin nga Shqipria dhe kundr nj aneksimi t tilla ata ishin gati pr nj kryengritje t prgjithshme.[footnoteRef:336] Duke vazhduar m tej inspektimin e tij, Umilta, n rrfimin pr Grebenen, Mecovn, Janinn kishte arritur n t njjtin konkluzion. [335: Carlo Umilta, Jugosllavia dhe Shqipria. Kujtime t nj diplomati, (Milano, 1947). 128-129.] [336: Po aty. ]

Duke iu referuar asaj ka ai kishte par e biseduar n Janin, Umilta kishte vn re se, qyteti ishte krejtsisht grek, me ndonj pakic shum t dobt muslimansh shqiptar.[footnoteRef:337] Mjafton t shihje njerzit n rrug,- theksonte diplomati italian,- pr tu bindur se asnjri nuk do ti prshtatej aneksimit me Shqiprin.mendimi pr ti bashkuar kto vise me Shqiprin ishte absurd dhe gjith populli do t ngrinte krye.[footnoteRef:338] Kurajoja e diplomatit italian shkonte deri atje, sa ai t kritikonte n mnyr t hapur kt menduri t Roms, pr t bashkuar amrin me Shqiprin. Sipas pikpamjes s tij, politika e Roms ishte kapur n befasi, kur kishte menduar pr bashkimin e amris me Shqiprin dhe se ata nuk e kishin iden e sakt pr rrezikun q u kanosej.[footnoteRef:339] T gjitha kto justifikime vinin pr faktin se, tashm Italia kishte menduar q t mos vazhdonte m me politikn e saj pr bashkimin e amris me Shqiprin. Nj politik e till bhej enkas pr ti mbyllur gojn krkesave t qeveris shqiptare drejtuar asaj italiane, pr t mbajtur premtimet e saj t para lufts pr bashkimin e trojeve shqiptare nn nj shtet t vetm. [337: Po aty. ] [338: Po aty. ] [339: Po aty., 132.]

Por, pr Italin fashiste tashm rndsi e dors s par ishte ruajtja e marrdhnieve t mira me grekt dhe komandn gjermane t Athins. Pr t zbatuar politikn e tyre, autoritetet italiane n vern e vitit 1941, emruan guvernator t Epirit, Mihalis Tsimbir, i cili n bashkpunim me gjermant e rikonfirmoi kt post edhe n vjeshtn e vitit 1944.[footnoteRef:340] Gjithashtu, Prefektt e krahinave si dhe shefat e xhandarmris vendase ishin grek, t cilt n shumicn e rasteve bashkpunuan me autoritetet ushtarake t Boshtit pr administrimin e krahins s amris si dhe shtypjen e rezistencs antifashiste. [340: Hermann Frank Meyer, Blutiges Edelweiss. Die I. Gebirgs-Division im Zweiten Weltkrieg. (Berlin, 2008). 463.]

Pavarsisht ngjarjeve n terren t cilat nuk ishin aspak n favor t shqiptarve, politika fashiste n Rom vazhdonte t theksonte me t madhe se, tashm bashkimi i tokave shqiptare t lna jasht trungut mm ishin bashkuar me Shqiprin. N 12 korrik t vitit 1941, revista italiane me titull Relazioni Internazionali shkruante n faqet e saj se; Si pasoj e ofensivs s Boshtit n Ballkan muajin e kaluar t prillit, armt italiane, prve zonave jugore t pushtuara s fundi nga grekt, liruan edhe krahinat shqiptare t mbetura deri tani nn zgjedhn jugosllave dhe greke.[footnoteRef:341] Duke iu referuar shtjes s bashkimit t amris me Shqiprin, kjo gazet shkruante se, n kt mnyr u bashkuan me atdheun tokat dhe popullsit e amris, t Kosovs dhe Maqedonis Jugosllave, t cilat ndrkoh kishin treguar n mnyr t padyshimt vullnetin e tyre.[footnoteRef:342] [341: Relazioni Internazionali, Sviluppi dell Albania, dat 12 korrik 1941, nr.28, viti VII, 880.] [342: Po aty. ]

Pr t qen n kohezion me krkesat e nacionalistve shqiptar, t cilt q m hert kishin krkuar bashkimin e amris me Shqiprin, politika fashiste italiane kishte premtuar se me ndrhyrjen e Fuqive t Boshtit n Ballkan do t bhej e mundur vendosja e rendit t ri, ku si rrjedhoj, si Kosova dhe amria do ti bashkngjiteshin Mbretris s Shqipris.[footnoteRef:343] Por raporti prfundimtar i hartuar nga C. Umilta, i cili iu drgua Ministris s Punve t Jashtme n Rom, i vuri nj her e prgjithmon kapakun shtjes s aneksimit t amris nga shteti shqiptar. Pavarsisht ankesave t njpasnjshme t Xhemil Dinos dhe nacionalistve t tjer shqiptar, qeveria italiane miratoi n mnyr unanime prfundimet e arrituara nga inspektori italian. Raporti i diplomatit italian Umilta, duket se ka patur jo pak ndikim n vendimarrjen e politiks italiane, e cila pr momentin e konsideronte t mbyllur shtjen ame dhe bashkimin e amris me Shqiprin. Prfundimi i gjith ksaj, ishte ndrprerja e propagands pr t bashkuar amrin me Shqiprin, gj pr t ciln u arrit t bindej dhe qeveria shqiptare e Tirans, si dhe vet Xhemil Dino, i cili prfundimisht u kthye n Rom. [343: Po aty., Fjalim i Dues n Dhomn e Fashios dhe t Korporatave n 10 qershor 1941. ]

Megjith premtimet e mdha t pushtuesve italian dhe gjerman pr krijimin e Shqipris s Madhe, shtja e shqiptarve jasht trojeve gjat Lufts s Dyt Botrore mbeti e pazgjidhur. Pr t justifikuar dshtimin e politikave t qeveris s tij, Jakomoni do t pranonte se, fati i territoreve t pushtuara nga trupat italiane n fund t operacioneve ushtarake, u rregullua pa ia bashkngjitur amrin trojeve t Shqipris, pasi ajo ngeli nn administrimin ushtarak t forcave pushtuese n Greqi.[footnoteRef:344] [344: Jakomoni, Gjysma ime shqiptare.., 214.]

Lidhur me statusin juridik t shtetasve me origjin shqiptare t cilt gjendeshin jasht terrtioreve t shtetit shqiptar, duhet theksuar se ata mbetn n t njjtat pozita q kishin qen dhe para pushtimit italian. Zyra e shtjeve Civile pran Mkmbsis s Prgjithshme italiane n Tiran, n nj komunikim me Ambasadn italiane n Sofje, n fund t muajit gusht t vitit 1941, bnte me dije se, pas aneksimit t Kosovs t gjith individt me prejardhje nga territoret t cilat u jan bashkngjitur Mbretris shqiptare, n baz t dekretit mbretror t 12 gushtit t vitit 1941, u njihej e drejta pr tu pajisur me pasaport shqiptare nga t gjitha ambasadat italiane dhe shteti shqiptar.[footnoteRef:345] [345: AQSH, F.161, V.1941, D.724, fl.7.]

Prsa u prkiste shqiptarve t amris, ky njoftim bnte me dije se, shqiptart e amris dhe ata t pjess s Kosovs e cila nuk ishte pjes e mbretris s re shqiptare nuk mund tu lshohej pasaport shqiptare, pasi amt konsideroheshin shtetas grek, ndrsa t dytt konsideroheshin shtetas bullgar. [footnoteRef:346] Pr popullsin me prejardhje shqiptare q jetonte n Trakn Perndimore, ishte parashikuar q individt e lindur n Shqipri me banim n kt krahin q nga gushti i vitit 1927, t rikonsideroheshin shtetas shqiptar.[footnoteRef:347] [346: Po aty.] [347: Po aty.]

Nga analiza e ngjarje dhe fakteve historike, rezulton se gjat gjith periudhs s dominimit ushtarak italian n amri gjat Lufts s Dyt Botrore, shtja ame si dhe ndikimi i qeveris shqiptare e Mkmbsis s Tirans erdhi duke u zvogluar. Edhe njher tjetr shpresat e popullsis s amris pr tu bashkngjitur trungut mm u venitn.

2.2. Gjendja sociale-ekonomike e minoritetit shqiptar n amri, 1941-1942.

Pas shpartallimit t ushtris greke n prill t vitit 1941, dhe vnies nn kontrollin e forcave t Boshtit t Greqis, popullsia shqiptare n amri kishte t gjitha t drejtat t festonte, pasi ata shpresonin se tashm erdhi dita q ndrra e tyre pr tu bashkuar me trungun mm m s fundi do t bhej realitet. Sipas autorit grek V. Krapsitis, pas hyrjes s trupave t Boshtit n krahinn e amris, sheshet dhe shtpit e banorve shqiptar u mbushn me flamuj shqiptar dhe italian.[footnoteRef:348] Bashk me trupat italiane u rikthyen dhe ata shqiptar t larguar pr shkak t reprezaljeve t administrats civile e ushtarake greke. [348: Vasilis Krapsitis, Istoria tu Margaritiu, (Athin, 1992), 102.]

Pas rnies s Greqis n duart e ushtrive t Boshtit, Faik Konica do t vazhdonte shkrimet e tij n mbshtetje t ides se, sulmi italian ndaj ktij vendi sishte gj tjetr vese vnia e drejtsis n vend pr shqiptart. N artikullin e tij me titull Pas dehjes, t botuar n gazetn Dielli, t dats 17 maj 1941, Konica do t shprehej me nota t thella sarkazme ndaj thyerjes s turpshme t ushtris greke prpara ushtrive t Boshtit. Grekt kan nj zakon t keq,- shprehej Konica,- ata dehen shumdehen nga fjalt dhe ndrrat.[footnoteRef:349] Duke prshkruar krimet e kryera nga grekt ndaj popullsis shqiptare muslimane ame n Greqi, Konica shprehej se, krimet e kryera nga grekt kundr bashkpatriotve tan shqiptar kan qen t tmerrshme, veanrisht n amri, ku njerzit vriteshin si kafsht, e n kampet e prqndrimit ata liheshin t vdisnin nga uria dhe etja.[footnoteRef:350] Duke iu referuar torturave t bra n burgjet greke ndaj shqiptarve am e veanrisht ndaj patriotit Musa Demi, Konica premtonte se, kto ngjarje rrnqethse do t prmblidheshin n nj shkrim tjetr po n faqet e ksaj gazete.[footnoteRef:351] Madje Konica bnte me faj grekt, t cilt me qndrimin e tyre ndaj shqiptarve i detyruan kta q t konsideronin si shptimtar dhe miq italiant. [349: AQSH, F.161, V.1941, D.79, fl.3. Artikull i Gazets Dielli, 17 maj 1941.] [350: Po aty. ] [351: Po aty. ]

Sulmi italian kundr Greqis pati pasoja katastrofike sidomos pr popullsin muslimane shqiptare ame n Greqi, e cila u ndodh para nj situate t rnd sociale dhe ekonomike. N amri, pothuajse t gjith burrat e moshs 13 deri n 60 vje ishin internuar n ishujt e largt t Egjeut. Vetm n ishullin e Mitilens qeveria greke kishte internuar mbi 820 am, t cilt n kushte t vshtira dhe n pamundsi pr tu rikthyer n shtpit e tyre, kishin arritur t strehoheshin nga autoritetet lokale t Nnprefekturs s Bilishtit.[footnoteRef:352] N njoftimin e nnprefektit t Bilishtit, Tare Shyti, drguar Prefekturs s Kors n mesin e muajit maj t vitit 1941, lidhur me gjendjen e shqiptarve am t kthyer nga burgjet greke, thuhej se, afro 820 am q ishin internuar nga qeveria greke n ishullin e Mitilens, mbrritn prej Follorine n Kapshtic n kmb{} jan gati t zbathur dhe t zhveshur, skan rroba fjetje. Mbrm q shkoi u shprndam ushqim e fjetje familjeve t Kapshtics.[footnoteRef:353] [352: Po aty., F. 317, V.1941, D.64, fl.67.] [353: Po aty. .]

Po ato dit, Komisari i Jashtzakonshm Zef Kadare, i drgonte nj njoftim Kryesis s Kshillit t Ministrave n Tiran, lidhur me problemin e strehimit dhe shpenzimeve t emigrantve am. N kt njoftim thuhej se, refugjatt erdhn n Bilisht n sasi t madhe, prmbi 800, dhe duheshin nis n Filat nji or e m par, mbasi Bilishti nuk mund t kishte as ushqim e as strehim pr nji shumic kaq t madhe.[footnoteRef:354] [354: Po aty., F. 149, V.1941, D.64, fl.86.]

Po at muaj, Azis ami, s bashku me disa shqiptar t tjer, n emr t refugjatve am t cilt gjendeshin n Shqipri, i drguan nj promemorje kryeministrit t qeveris shqiptare n Tiran Shefqet Vrlacit.[footnoteRef:355] N kt promemorje, prfaqsuesit e refugjatve am njoftonin kryeministrin shqiptar, lidhur me gjendjen e rnd t popullsis ame n amri pas hyrjes s trupave italo-gjermane n kt krahin. N promemorje thuhej se, nga informatat e fundit q kemi marr prej amrie, njoftohemi se grekrit kan vrar mbi 500 vet. Popullsia q ka mbetur n amri prbhet vetm nga gra, fmij e disa pleq, t cilt vuajn nga mungesa e ushqimeve dhe barnave.[footnoteRef:356] Duke vazhduar m tej me njoftimin rreth situats n amri, Azis ami dhe shqiptart e tjer krkonin prej qeveris shqiptare q, t drgohej n amri nj komision i kryesuar nga oficer t lart t ushtris mbretrore dhe prfaqsues t popullsis ame, me qllim mbledhjen e t dhnave rreth shqiptarve am t zhdukur dhe t interrnuar n ishujt grek. Gjithashtu, n kt promemorje krkohej, q nj tjetr komision t drgohej n zonat q mbaheshin t pushtuara nga ushtart gjerman, pr mbledhjen e informatave rreth fatit t amve t interrnuar. Hartuesit e ksaj letre, krkonin nga qeveria shqiptare, q t bisedohej me komandn gjermane n amri pr kthimin n shtpit e tyre t amve q gjendeshin n burgjet dhe ishujt grek, si dhe t liroheshin ushtart am t cilt gabimisht mbaheshin t internuar nga autoritetet ushtarake italiane n Kolonj t Lushnjes.[footnoteRef:357] N nj tjetr njoftim n t njjtn periudh, drguar kryeministrit t qeveris shqiptare t Tirans theksohej se, pr shkak t mungess s meshkujve am n krahinn e amris, autoritetet ushtarake italiane kan lejuar rikthimin n detyr t t gjith funksionarve t vjetr grek, t cilt vazhdojn t tmerrojn familjet ame, duke u thn se s shpejti n zon do t vij karofiloqija greke.[footnoteRef:358] [355: Po aty., D. I-241, fl.1. Njoftim i prfaqsuesve t popullsis ame n Shqipri drguar Kryeministrit t qeveris shqiptare mbi gjendjen e popullsis ame n amri pas hyrjes s trupave italiane n kt krahin, dat 1.5.1941.] [356: Po aty. ] [357: Po aty., fl.1-2.] [358: Po aty, fl.2.]

Ndr masat e menjhershme q ndrmori komanda e Lart gjermane n Janin ishte lirimi i t gjith t burgosurve dhe t internuarve shqiptar am prej regjimit t mparshm grek. Tashm qindra familje ame t detyruar t largoheshin prej mizorive greke, u rikthyen n trojet e veta. Me ndihmn e komands gjermane, u b i mundur lirimi nga burgjet dhe internimet i qindra e mijra burrave am, q kishin qen n ishujt e largt t Greqis. Kthimi i shqiptarve n shtpit e tyre, edhe pse pritej t kthehej n nj hakmarrje si prgjigje ndaj veprimeve barbare t administrats dhe banorve me origjin greke, i zhgnjeu grekt t cilt besonin se, zemrimi i shqiptarve do t bindte mbi ta. Duke analizuar pikrisht kt sjellje t shqiptarve am, autori M. Dezhgiu thekson se, shqiptartu ngritn mbi pasionet shoviniste, duke iu ofruar grekve rrugn e bashkpunimit kundr armikut t prbashkt.[footnoteRef:359] [359: Muharrem Dezhgiu, Dinajt dhe nacionalistt am para sfidave t Lufts s Dyt Botrore, Materiali gjendet n versionin online n www.cameriainstitute.org.]

Si pasoj e luftimeve, tregtia e zonave t amris me pjes t tjera t Greqis kontinentale u ndrpre. Qeveria greke nprmjet Banks Bujqsore ndrhynte pr vendosjen e mimeve pr produktet bujqsore dhe blektorale t prodhuara nga shqiptart musliman. Duke diktuar mimet, kjo bank, qllimisht grumbullonte sasira t konsiderueshme prodhimesh me mime t ulta dhe m pas i shiste ato n tregjet greke me mime shum her m t larta.[footnoteRef:360] Abuzimet m t mdha t politikave ekonomike t ndjekura nga Banka Bujqsore greke kishin t bnin kryesisht me prodhimin e vajit t ullirit, produkt i cili n masn 90% ndodhej n duart e popullsis muslimane shqiptare. [360: AQSH, F.149, V.1941, D. I-241, fl.2.]

Duke marr n konsiderat faktin se, shqiptart musliman zotronin n mas t konsiderueshme prodhimin e vajit t ullirit, paria ame u propozonte autoriteteve italiane q ky produkt t shkmbehej me produkte t tjera t domosdoshme si grur, miell etj. t cilat ishin t nevojshme pr mbajtjen gjall t familjeve muslimane ame.[footnoteRef:361] Fushat e Paramithis, Pargs, Prevezs t cilat prodhonin sasira t konsiderueshme drithi dhe prodhime t tjera bujqsore, q eksportoheshin n tregun e brendshm t Greqis, tashm kishin mbetur djerr. Musa Demi n krkes drejtuar autoriteteve t larta t ushtris italiane, u krkonte q t siguronin nj sasi t konsiderueshme gruri, pr mbjelljen e fushave t gjera t amris, t cilat pr shkak t luftimeve kishin mbetur pa mbjell.[footnoteRef:362] [361: Po aty., D.394, fl.1.] [362: Po aty., F.161, V.1941, D.691, fl.64.]

Ndr masat e tjera t cilat ndikonin drejtprdrejt n gjendjen ekonomike t amve musliman ishte bllokimi nga ana e qeveris kolaboracioniste greke t shitjes s pronave t shqiptarve, si dhe dhnia me qera e kullotave q zotroheshin prej tyre. Kjo politik, kishte pr qllim rrnimin gradual t ekonomis s familjeve shqiptare ame. Pr shkak t ndjekjes s ktyre politikave diskriminuese nga ana e qeveris greke, mimet e produkteve bujqsore dhe blektorale n krahinn e amris gjat viteve t para t lufts psuan nj rritje drastike. Mjafton t prmendim faktin se, 1 litr qumsht n vitin 1940 kushtonte 6 dhrahmi, ndrsa vetm nj vit m von mimi i ktij produkti u dhjetfishua.[footnoteRef:363] [363: Po aty., D.699, fl.16.]

Shum shqiptarve musliman u sekuestrohej malli n treg prej autoriteteve greke, ndrsa kishin dal pr ta shitur at. Shqiptarit Iljaz Arifi nga Arpica, iu sekuestrua malli me nj vler prej 110 dhrahmi, e pas kundrshtive t tij ndaj vendimit t autoriteteve vendore greke, ai u drgua n gjyq e m pas u dnua me burg.[footnoteRef:364] Ndrkoh q pr shqiptart merreshin masa ekstreme, grekt fare hapur dhe me dijenin e autoriteteve italiane kryenin kontraband dhe abuzonin me mimet e mallrave n tregun e zi. [364: Po aty., fl.2.]

Mungesa e theksuar e ushqimeve dhe emigrimi n mas i familjeve ame e oi kt popullsi n prag t nj katastrofe t vrtet njerzore. Duke par krizn e thell ekonomike n t cilt ishte zhytur popullsia ame, paria e amris i krkonte autoriteteve italiane n Greqi dhe atyre n Shqipri, q t mundsonin importimin e nj sasie t konsiderueshme drithi pr popullsin n nevoj, me qllim kalimin e krizs ekonomike. Pr zgjidhjen e ktij problemi, Komanda e Lart ushtarake italiane e amris, njoftonte Mkmbsin e Prgjithshm n Tiran Jakomonin, mbi nisjen nga portet italiane t nj sasie t konsiderueshme gruri e ushqimesh t tjera t nevojshme dhe mbrritjen e tyre n portin e Sarands e m pas shprndarjen pr popullsin shqiptare ame.[footnoteRef:365] [365: Po aty., V.1940, D.690, fl.10.]

N korrik t vitit 1941, Tirana zyrtare njoftonte Komisionin e Lart t amris pr mbrritjen n Portin e Sarands t 8 000 kuintalve miell, sasi kjo e cila do ti shprndahej popullsis civile t ksaj krahine.[footnoteRef:366] Lidhur me masat e marra nga qeveria shqiptare dhe autoritetet ushtarake italiane pr ndihmat ekonomike n dobi t popullsis ame, gazeta Tomori n artikullin e saj me titull, Gjesti bujar i Dues, ngrinte lart masat e marra dhe kujdesin e madh q Due dhe qeveria shqiptare kishin treguar pr pritjen e refugjatve am t cilt kishin ln shtpit e tyre, pr shkak t luftimeve midis trupave greko-italiane. N artikullin e saj, kjo gazet shkruante se, Dora atnore e qeveris u shtri me dhembshuri e bujari n karvanet t tra refugjatsh q dita-dits u larguan nga vatrat e tyre.[footnoteRef:367] [366: Po aty., V.1941, D.691, fl.46.] [367: Gazeta Tomori, nr. 84, Tiran, 28 mars 1941.]

Si pasoj e masave ekstreme ekonomike dhe ligjit t reforms agrare t zbatuar nga qeverit e ndryshme greke, q pas rnies s amris n pushtimin grek, gjendja e popullsis shqiptare n kt krahin ishte tepr e rnduar. Kjo situat e rnd reflektohej m tepr tek familjet shqiptare muslimane, t cilat ishin prekur drejtprdrejt nga reformat agrare q kishin ndrrmar qeverit greke dhe autoritetet vendase t krahins s amris. Kriza e rnd ekonomike q kishte prfshir amrin n vitet e para t konfliktit botror, e detyroi popullsin e ksaj krahine t krkonte prej autoriteteve italiane, q t bnin t mundur krijimin e Qendrave t Asistencs, t organizuara kto n formn e Kryqit t Kuq. Nj tjetr form organizimi pr tu ardhur n ndihm banorve shqiptar t amris, mendohej t ishin filantropit, ku njerzit apo dhe qeveria greke e autoritetet italiane t kontribuonin n forma t ndryshme pr gjetjen e furnizimeve me ushqim t popullats.[footnoteRef:368] [368: AQSH. F. 161, V.1941, D.699, fl.17.]

Duke mos qen n gjendje t punonin tokat e tyre dhe t mblidhinin produktet bujqsore, familjet ame humbn do mundsi pr t mbajtur gjall frymn. N nj relacion t administrats vendore italiane t amris n vitin 1941, theksohej se, kjo popullsi prej 52 000 banor ka nevoj pr nj sr produktesh t nevojshme ushqimore me qllim q t kalonte t paktn dy muajt n vazhdim.[footnoteRef:369] Sasia e parashikuar pr kt popullsi prbhej nga mjell 6240 kg, oriz 1560 kg, sheqer 1040 kg, kafe 52 kg, fasule 3120 kg.[footnoteRef:370] [369: Po aty., D.76, fl.18.] [370: Po aty. ]

Gjendja e rnd ekonomike dhe sociale e familjeve am n Greqi i detyroi shum prej tyre q t marrin rrugn e emigrimit drejt Shqipris. Pr zgjidhjen e ksaj situate, paria e amris i krkonte komands ushtarake italiane t merrte masa pr drgimin dhe shprndarjen e nj sasie prej 3 ton miell, sasi kjo e nevojshme pr familjet e 5000 amve t liruar nga burgjet greke.[footnoteRef:371] [371: Po aty., D.1208, fl.41.]

Ndrkoh, bandat dhe ushtria greke duke prfituar nga amullia e krijuar si rezultat i mungess s administrats shtetrore palkisnin do pasuri q ndodhej n duart e familjeve shqiptare ame. Kjo situat e rnd ekonomike e familjeve ame u shfrytzuar nga autoritetet vendase greke pr prhapjen e propagands antiitaliane, duke e konsideruar at si shkaktaren e vrtet t rrnimit ekonomik t shqiptarve t amris.

N njoftimin q vinte nga amria pr zyrtart fashist n Tiran thuhej se; Na komunikojn se, pronart grek t cilt gjenden n provincn e amris, duke prfituar nga varfria q ka prfshir popullsin e ksaj zone, po bjn propagand antiitaliane, duke theksuar se, ju shqiptarve mir tju bhet, ju q desht Italin, e meritoni t vdisni urie tani.[footnoteRef:372] Gjithashtu n kt raport t gjendjes n amri, bhej e ditur kriza e rnd ekonomike q kishte prfshir popullsin shqiptar t amris, e cila furnizohej me vetm 60 gram buk n dit pr person. Sipas prfaqsuesve t popullsis s amris, autoritetet italiane duhej t mbanin premtimet e tyre pr drgesat deri n 1000 kuintal grur pr furnizimin ksaj popullsie me buk.[footnoteRef:373] [372: Po aty., D. 691, fl.36.] [373: Po aty. ]

Lidhur me rritjen dhe forcimin e propagands antiitaliane, qeveria greke kishte dhn rreth 70 milion dhrahmi, t cilat ishin dhn gjoja n formn e investimeve dhe ndihmave pr popullsin e varfr t Prevezs.[footnoteRef:374] Gjith kjo shum i ishte besuar dhespotit grek Spridhoni, i cili njihej si nj antishqiptar i betuar dhe q bashkpunonte ngusht me qarqet shoviniste greke. Qllimi i dhnies s ksaj ndihme ishte lufta kundr aneksimit t qytetit t Prevezs dhe bashkimit t saj s bashku me tr krahinn e amris me shtetin shqiptar. [374: Po aty., D. 699, fl. 12.]

Qendrat kryesore t amris si Filati, Margllii, Gumenica, Parga, Spatari etj, kishin nj popullsi drrmuese shqiptare muslimane, e cila deri para fillimit t lufts italo-greke kishte humbur pothuajse gjithka nga pasuria e tyre. Shqiptart am, t prekur nga kjo politike e qeveris greke, disa her me radh u kishin krkuar autoriteteve italiane t ndrhynin dhe t merrnin masat e nevojshme pr zgjidhjen e shtjeve q shqetsonin ata.[footnoteRef:375] [375: Po aty., fl.3. Origjinali n italisht. Krkesa drguar autoriteteve italiane sht e firmosur nga Xhemil Mustafa, Refik Pronjo, Sali Muhedini, Isuf Musa, Isuf Pronjo, Abedin Dino etj. dat 9 nntor 1941. ]

Me rastin e vizits s Nuri Dinos, gjat vjeshts s vitit 1941 n amri, pr tu njohur me gjendjen e popullsis shqiptare muslimane pas pushtimit italo-gjerman t Greqis, paria e Paramithis, i shkruante Mkmbsit t Prgjithshm n Tiran se; Ne paria e Paramithis, me rastin e vizits s doktor Nuri Dinos, i drguar ktu prej Shklqesis Suaj, ju informojm se t gjith shqiptart musliman po vdesin nga uria pr shkak t konfiskimeve t pasuris nga ana e autoriteteve greke.[footnoteRef:376] Sikur t mos mjaftonin kto masa,- shkruanin ata,- qeveria greke, e shtyr nga bashkpatriott tan ortodoks, ka konfiskuar t gjitha pronat q gjenden n duart e shqiptarve.[footnoteRef:377] Duke prfunduar letrn e tyre drejtuar F. Jakomonit, paria ame e Paramithis i krkonte Mkmbsit italian q tu mundsonte atyre kthimin e t gjitha pasurive q tashm gjendeshin n duart e grekve.[footnoteRef:378] [376: Po aty., fl.1.] [377: Po aty. ] [378: Po aty. ]

Pothuajse i njjti tekst gjendet edhe n letrn e drguar nga paria e Marglliit, drejtuar qeveris shqiptare n Tiran dhe Mkmbsit t Prgjithshm italian. N letrn e tyre, paria e Marglliit, shkruante se, q kur erdhn ushtart italian, popullsia e provincs son po vdes urie, duke na shprndar vetm 5 kg miell pr frym.[footnoteRef:379] Duke vazhduar m tej me krkesat e tyre drejtuar Jakomonit dhe qeveris shqiptare, popullsia muslimane e Marglliit, krcnonte se, deri tani ne kemi ndjekur rregullat dhe kemi zbatuar urdhrat tuaja, por tashm e tutje do t jet e pamundur t durojm vuajtjet q na shkaktojn npunsit grek, armiqt tan t djeshm dhe t sotm, t cilt gjat lufts kan vrar vllezrit tan.[footnoteRef:380] [379: Po aty., fl.21.] [380: Po aty. ]

Paria ame njoftonte autoritetet italiane se, sikur t mos mjaftonte gjith kto masa, qeveria greke prpara fillimit t konfliktit t armatosur me Italin kishte konfiskuar pasurit e t gjith shqiptarve am q ndodheshin jasht Greqis, n Shqipri, Itali dhe Turqi. Sipas tyre, ligji i konfiskimit t pasurive ishte m i rnd ndaj atyre shqiptarve q njiheshin si italofil dhe si mbshtets t ideve irredentiste kombtare dhe se prpara sulmit t trupave italiane, qeveria greke ndrmori dhe nj sr arrestimesh dhe internimesh t t gjith meshkujve am, duke filluar q nga mosha 11 vje e lart.[footnoteRef:381] N ankesn e tyre amt musliman ankoheshin lidhur me abuzimet e administrats vendore greke e cila kishte urdhruar q t mos u shiteshin asgj banorve muslimanve, duke u thn atyre se, ju desht Italin, tani shkoni dhe ankohuni te ata.[footnoteRef:382] [381: Po aty., fl.3.] [382: Po aty. . ]

Keqtrajtimet e xhandarmris greke ndaj shqiptarve musliman vazhdonin edhe pas vendosjes s pushtimit italian n amri. Ekzistenca e xhandarmris dhe e autoriteteve vendore greke n amri e kishte kthyer situatn trsisht n favor t grekve ortodoks. Pavarsisht premtimeve t paralufts t dhn nga italiant, popullsia shqiptare muslimane e ndiente veten trsisht t pambrojtur nga autoritetet ushtarake italiane. Shqiptarve, e sidomos atyre q vinin nga Shqipria nuk u lejohej t hynin n ambjentet private n amri.

Qytetart shqiptar, me urdhr t autoriteteve vendore greke iu lejohej t qndronin vetm n ambjentet publike, t cilat gjat gjith kohs ishin nn survejimin e xhandarmris dhe t spiunve grek. N nj njoftim t ardhur nga amria pr Mkmbsin e Tirans, lidhur me kufizimet e lirive dhe t drejtave t qytetarve shqiptar n Greqi thuhej se; Shoferve shqiptar, t cilt kryejn intenerarin Shqipri-Follorin nuk u lejohej t ndalonin n asnj vend tjetr prvese n destinacionin e tyre final.[footnoteRef:383] Gjithashtu, shqiptart am ankoheshin se, xhandarmria greke kishte ngritur nj rrjet t tr spiunsh dhe agjentsh t cilt kishin marr udhzime pr t denoncuar do shqiptar q shfaqte ndjenja antigreke dhe proitaliane.[footnoteRef:384] [383: Po aty., D.1071, fl.1-3.] [384: Po aty., D.699, fl.16.]

T gjitha kto veprime kryeheshin n hundn e autoriteteve ushtarake italiane, t cilt shum shpejt i kishin harruar premtimet e dhna para lufts pr vendosjen e drejtsis midis shqiptarve dhe grekve. Politika zyrtare e Roms, tashm po fillonte t ndryshonte raportet e saj lidhur me trajtimin e popullsis s minoritetit shqiptar n amri dhe krkesave t tyre pr bashkimin e trojeve shqiptare. Minoriteti am n Greqi tashm po e kuptonte se ushtria italiane nuk ishte gj tjetr vese nj zvendsuese e prkohshme e regjimit shtyps shovinist grek, i cili duhej larguar sa m par nga kto troje. N kushte t tilla, popullsia ame dhe prfaqsues t saj shtuan prpjekjet pr rritjen e lvizjes antifashiste si dhe krijimin e njsive administrative pr vendosjen e pushtetit t shqiptarve n amri.

2.3. Organizimi i nacionalistve am dhe ngritja e organeve t vetadministrimit

shqiptar.

Si rezultat i presionit n rritje i krijuar nga bandat greke t mbetura nga shprbrja e ushtris pas kapitullimit t Greqis n prill 1941, popullsia vendase shqiptare e krahins s amris u detyrua t vetorganizohej pr mbrojtjen e jets, prons dhe familjeve t tyre. Situata e krijuar u stimulua dhe nga qndrimi i dyfisht i pushtuesve, t cilt pr interesa gjeo-strategjike t zhvillimit t lufts, lejuan ekzistencn e administrats s vjetr greke nn mbikqyrjen e autoriteteve uashtarake t pushtimit. Me kalimin e kohs, presioni dhe mbikqyrja e autoriteteve ushtarake t pushtimit ndaj qeveris kuislinge greke erdhi duke u shtuar. Lidhur me situatn n Greqi dhe veanrisht n amri, autori S. Rrepishti, sht i mendimit se, si rrjedhoj e ksaj politike, grupe t ndryshme shoqrore, me synimin e ruajtjes s rendit dhe qetsis publike, filluan t dalin n sken.[footnoteRef:385] N kt mnyr n krahinn e amris, si rezultat i mungess totale t strukturave shtetrore greke, shqiptart filluan t vetorganizohen pr krijimin e strukturave dhe organeve administrative t krahins. [385: Rrepishti, Hyrje n problemin e amris, 76.]

Pr ti br ball presionit n rritje si dhe pr t garantuar rendin dhe qetsin n vend, nga ana e popullsis shqiptare u krijuan reparte t xhandarmris m trupa t rregullt am. T gjendur prball pafuqis s forcave ushtarake italiane, t cilt ishin t zhytur si kudo n korrupsion dhe inkompetenc t plot, si dhe t gjendur prpara terrorit n rritje nga administarata ushtarake greke, popullsis vendase shqiptare n krahinn e amris nuk i mbetej gj tjetr vese t organizohej n struktura t veanta pr t mbrojtur jetn, pronn dhe familjet e tyre.

Gjat fillimit t vers s vitit 1941, propaganda irredentiste e eksponentit t Partis Fashiste shqiptare Nuri Dinos n amri filloi t rritej. Si rezultat, u b e mundur q n kt krahin gjat ksaj periudhe t hidheshin hapat e para pr organizimin e strukturave t Partis Fashiste. Me mbshtetjen e nj grupi nacionalistsh am t udhhequr nga Nuri dhe Masar Dino, t cilt i kishin varur shpresat te Italia fashiste pr bashkimin kombtar t amris me Shqiprin, n mesin e muajit qershor 1941 n amri u krijua Partia Fashiste.[footnoteRef:386] Duke krkuar nga amt q t prkrahnin krijimin e degve t ksaj partie, vllezrit Dino krkonin q n shenj mirnjohje t Musolinit, amt t rreshtoheshin n radht e Partis Fashiste ame.[footnoteRef:387] Por megjith propagandn e madhe t br n emr t bashkimit kombtar, pjesa drrmuese e banorve t krahinave t amris nuk i prkrahn vllezrit Dino n nismn e tyre. [386: Lio, Probleme t marrdhnieve, 234.] [387: Isufi, Musa Demi dhe qndresa, 226.]

Historiani Pllumb Xhufi, n diskutimet e tij lidhur me shtjen e bashkpunimit t nacionalistve am gjat ksaj periudhe me pushtuesin fashist, pranon faktin se, kishte pjes t elits ame muslimane t cilt me ndrgjegjje e udhhoqn komunitetin am n bashkpunim t vazhdueshm me italiant.[footnoteRef:388] M tej, Prof. P. Xhufi, argumenton se, pavarsisht nga pjesmarrja e popullsis muslimane ame n partin fashiste q u themelua n rajon, kushtet favorizonin nj lidhje t ngusht t muslimanve me forcat e Boshtit dhe se bashkpunimi nuk sht nj veori vetm e amve gjat Lufts s Dyt Botrore.[footnoteRef:389] [388: Pllumb Xhufi, Dialog historik mbi shtjen ame. 9. Debat shkencor i mbajtur nga Instituti pr Studimet pr t Drejtat e Njeriut. (Columbia University, New York. USA). www.harimancolumbia.edu.] [389: Xhufi, Dialog historik mbi shtjen ame. 9.]

Prkrahja q shqiptart musliman t amris i bn nisms s vllezrve Dino pr themelimin e Partis Fashiste n kt zon ishte e pakt. Lidhur me dshtimin e nisms s vllezrve Dino, autori H. Isufi argumenton se, t gjendur prball mosbindjes s popullsis shqiptare, vllezrit Dino t mbshtetur nga nj grup nacionalistsh am, n fund t vitit 1941, formuan Kshillin Administrativ t Pavarur t amris.[footnoteRef:390] Kshillin Administrativ t Pavarur t amris, i krijuar prej Nuri dhe Masar Dinos, kishte n prbrjen e tij 16 vet. Ky kshill mori prsipr detyrat pr administrimin e krahins s amris. Kryesisht, antart e ktij kshilli vinin nga familje t pasura ame, t cilat m par ishin goditur rnd nga reformat agrare t ndrmarra nga shteti grek. Krijimi i nj administrate trsisht shqiptare nuk kishte se si t mos pritej mir nga shqiptart e amris, t cilt shpresonin se administrimi i vendit tashm do tu prkiste atyre, duke br t mundur kshtu shkputjen nj her e mir nga administrate e vjetr greke dhe prafrimin e nj bashkimi t mundshm t amris me Shqiprin. [390: Isufi, Musa Demi dhe qndresa.., 227.]

Autori F. Lio, sht i mendimit se, pas krijimit t Partis Fashiste n amri, nacionalistt am morn masa pr suprimimin pothuajse plotsisht t administrats greke.[footnoteRef:391] N fakt, q pas hyrjes s trupave ushtarake t Boshtit n amri, n prill 1941, e tr administrata greke e mparshme ishte larguar. N kushtet e mungess s npunsve grek, shqiptart ishin t detyruar t zvendsonin administratn e vjetr me element shqiptar. Vetm pas vendosjes s qetsis n krahin, nn besn e dhn nga shqiptart am si dhe nn mbrojtjen e trupave italiane, nj pjes e konsiderueshme e administrats lokale greke u rikthye n detyr. [391: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 236.]

Pas pushtimit t Greqis nga forcat ushtarake t Boshtit, u duk se nj er e re ndryshimi do t frynte n fushn e zhvillimit t gjuhs dhe arsimit shqip. N kushtet e nj zbraztsie totale dhe mungess s elementeve t shtetit, shqiptart am ishin t detyruar nga rrethanat pr t marr vet situatn n dor. Nacionalistt am me mbshtetjen dhe t italianve suprimuan kshillat e komunave me antar grek, duke i zvendsuar kto organe me kshilla t reja me prbrje t plot shqiptare.[footnoteRef:392] [392: Po aty., 234.]

Ndr masat e para q ndrmorn kshillat am ishte krijimi i kushteve t nevojshme pr msimin e gjuhs shqipe nga fmijt shqiptar am. Pr arritjen e rezultateve sa m t knaqshme n fushn e arsimit dhe t administrimit t krahins s amris, nacionalistt am vendosn lidhje t ngushta bashkpunimi me qeverin e Tirans. N fillim t muajit shtator t vitit 1941, Komiteti Konsultativ am drgoi n Tiran Haxhi Sejkon nga Filati, si prfaqsues t popullsis vendase, i cili i dorzoi personalisht nj krkes ministrit shqiptar t Arsimit Ernest Koliqi. N krkesn pr eljen e shkollave shqipe n amri, thuhej gjithashtu se grekt kishin filluar srish t hapnin shkollat e tyre, me pretekstin e prfundimit t vitit shkollor. Ministri shqiptar i arsimit njoftohej gjithashtu, se n shenj bojktoi t ktij veprimi nga ana e autoriteteve greke, popullsia ame kishte vendosur q t mos drgonin n shkollat greke fmijt e tyre. Ndr t tjer, prfaqsuesi i popullsis ame n krkesn drejtuar E. Koliqit i shprehte atij indinjatn dhe pr qndrimin e autoriteteve italiane t krahins s amris, t cilt nuk kishin ndrmar asnj mas lidhur me gjobat e vna nga autoritetet greke t krahins familjeve ame pr mos drgimin e fmijve t tyre n shkollat greke.[footnoteRef:393] N kushte t tilla, paria e amris krkonte prej komands italiane dhe qeveris shqiptare t Tirans, q t mundsonin eljen e shkollave dhe kurseve pr msimin e gjuhs shqipe. Gjithashtu paria ame krkonte nga qeveria shqiptare e Tirans mbajtjen e ktyre shkollave me baz materiale msimore dhe didaktike si dhe emrimin n kto shkolla t msuesve shqiptar.[footnoteRef:394] [393: AQSH, F.195. V.1941. D.112/1, fl.145-150.] [394: Po aty., fl.146.]

Pr zgjidhjen e ktyre problemeve nj grup amsh arsimdashs, i drguan nj peticion ministrit shqiptar t Arsimit, ku i theksonin faktin se, nevojat pr eljen e kurseve n gjuhn shqipe n amri, diktonin drgimin n kt krahin t mbi 20 msuesve t tjer.[footnoteRef:395] T vendosur para presionit t administarts civile dhe ushtarake greke pr t drguar fmijt e tyre n shkollat greke, shqiptart e krahins s amris n promemorjen drguar Ministris shqiptare t Arsimit i krkonin asaj mbshtetjen pr eljen e kurseve pr msimin e gjuhs shqipe. N vazhdn e krkesave t shumta t paris ame, drejtuar Ministris s Arsimit n Tiran, ishte dhe krkesa e drguar n 17 shtator t vitit 1941, nga Myftiu i Filatit Fuat Rakipi, i cili i lutej ksaj ministrie q t ndrhynte tek italiant, me qllim dhnien e lejes pr eljen e shkollave n gjuhn shqipe.[footnoteRef:396] [395: Po aty. ] [396: Po aty., fl.151.]

N vazhdn e prpjekjeve pr t siguruar mbshtetjen e qeveris shqiptare t Tirans dhe t autoriteteve italiane n amri e Shqipri, nj komision am i cili n prbrje t tij kishte emra t till si; Hysni Abazi, Neshat Demi, Jahja Hasani etj., i krkonte Zyrs s Fashios n Tiran t jepte leje pr eljen e shkollave shqipe n fshatrat dhe qytetet e amris. Komisioni theksonte gjithashtu, se t njjtn krkes ia kishte drejtuar dhe komands ushtarake italiane n Filat, e cila iu kishte rekomanduar q kt krkes, prfaqsuesit am tia prcillnin Komands s Prgjithshme t Armatosur italiane n Tiran. Paralelisht me kto veprime, prfaqsuesit e popullsis ame, krkesn e tyre ia kishin drguar edhe ministrit shqiptar t Arsimit, t cilit i krkonin q t bnte demarshet e duhura pran autoriteteve italian pr lejimin e eljes s shkollave shqipe n amri.[footnoteRef:397] [397: Po aty.]

Nga ana e saj qeveria shqiptare q n fillim prkrahu do inisiativ t patriotve am pr prhapjen e shkollave shqipe n krahinn e amris dhe m gjer. Qeveria shqiptare me an t pagesave stimuloi shum t rinj am, t cilit kishin studiuar n Shqipri q t shkonin si msues n amri. N kushtet e vshtira ekonomike t popullsis shqiptare, shum t rinj am u vetofruan pr t dhn msim falas n shkollat shqipe q do t hapeshin n krahinn e amris. N kt nism t tyre patriotike, shteti shqiptar merrte prsipr q ti pajiste kta arsimtar me pasaporta, me qllim pr tu krijuar atyre lvizshmrin n t dyja ant e kufirit.[footnoteRef:398] Studentt e par am t cilt u shprehn t gatshm ti prgjigjeshin thirrjes s qeveris shqiptare ishin; Shefqet Sejko, Qani Sejko, dhe Muharrem Demi nga Filati.[footnoteRef:399] [398: Po aty., V. 1942, D.268, fl.56-79.] [399: Po aty., fl.89.]

N korrik t vitit 1942, n amri u krijua Kshilli Prgjithshm i Mbrojtjes, nj organizm ky politiko-ushtarak me qendr n Gumenic dhe me shtrirje t gjer pothuajse n t gjith fshatrat si Filat, Marglli, Paramithi, Parg, Mazrek, Arpic, Varfanj etj.[footnoteRef:400] Pr Filatin, pjestar t ktij kshilli ishin kryetar, Ramadan Uzeiri, nnkryetar Qamil Dojaka, antar pr mbrojtjen ishte Tefik Sulo, pr kulturn Haxhi Sejko, pr rendin Xhelal Hajdri dhe sekretar Fejzo Sejko. Pr zonn e Gumenics, kryetar ishte Mahmut Banushi, pr mbrojtjen Xhomak Xhemaliu, pr drejtsin Damin Beqiri dhe pr rendin Hamzo Himo. Pr Marglliin, kryetar u zgjodh Ibrahim Bajrami dhe nnkryetar pr rendin u zgjodh Abdulla Jatroi. Kshilli am i Pargs prbhej nga Abaz Shuaipi kryetar, Omer Buqi nnkryetar, Mehmet Kanali antar i rendit dhe sekretar, Spiro Vllazroi. Ndrsa kshilli am i Paramithis prbhej nga Haxhi Shehu kryetar, nnkryetar pr drejtsin dhe arsimin ishte av. Spiro Xhalluka, antar pr rendin Feti Kapoli dhe sekretar Adem Bako e Gani Mulla.[footnoteRef:401] [400: Hoxha, Viset shqiptare, 327.] [401: Po aty., 328-331.]

Kto kshilla, si detyr parsore kishin prmirsimin e kushteve t jetess, ruajtjen e rendit dhe qetsis, prhapjen e arsimit e t gjuhs shqipe n amri. Nismtar pr ngritjen e ktij Kshilli ishin antar t familjes Dino, t cilt dalloheshin pr veprimtarin e tyre nacionaliste n dobi t shtjes ame. N detyrn e kryetarit t ktij Kshilli, u zgjodh Masar Dino, ndrsa vllai i tij Nuri Dino, u zgjodh n cilsin e nnkryetarit.[footnoteRef:402] Si organ me kopetenca t plota, ky organizm shfuqizoi t gjitha aktet zyrtare t pushtetit t mparshm grek, si dhe suprimoi aktivitetin e strukturave shtetrore greke. [402: Po aty. ]

Autori F. Lio, pohon se, ngritja dhe veprimtaria e kshillave t formuar prej vllezrve Dino ishin kryesisht pr qllime personale t tyre.[footnoteRef:403] Pavarsisht qllimit t ngritjes s ktij kshilli prej vllezrve Dino, n fillim t aktivitetit t tij ky organizm tregoi se ishte jasht influencs s tyre dhe t propagands italo-gjermane. Nj argument t till e mbshtet dhe autori H. Isufi, i cili thekson se, kshilli i ngritur, ndoqi nj politik t bashkjetess harmonike midis dy komuniteteve dhe jasht do ndikimi nga Nuri dhe Masar Dino.[footnoteRef:404] N t vrtet misioni i tyre ishte ruajtja e qetsis dhe rendit n krahin, shuarja e mosmarrveshjeve midis banorve dhe prhapja e arsimit shqip n amri. Pr sa koh q situata n amri ishte e turbullt dhe ndihej mungesa e administrats vendore greke, kto kshilla luajtn rolin e institucioneve vetqeverisse shqiptare. [403: Lio, Probleme t marrdhnieve..,233.] [404: Isufi, Musa Demi dhe qndresa, 227-228.]

Gradualisht ky kshill filloi shtrirjen e aktivitetit t tij n zonat kryesore t amris, duke ngritur n kt mnyr rrjetin e pushteti lokal t drejtuar nga amt. Si rezultat i shtrirjes s veprimtaris, u formuan komitete t caktuara n fshatrat muslimane t prefekturs s amris.[footnoteRef:405] Kto komitete gradualisht filluan t shtrijn aktivitetin e tyre pothuajse n t gjitha fushat e jets n krahin. Me nismn e komiteteve filloi ngritja e strukturave shqiptare n amri, duke u krijuar reparti i xhandarmris muslimane ame, doganat, gjykatat dhe autoritetit financiar lokal.[footnoteRef:406] [405: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar,137.] [406: Manda, amt msliman.., 147-148.]

Si nj organ fuqiplot, Kshilli shfuqizoi tr zinxhirin e pushtetit t deri athershm grek n krahin, t cilat pr shqiptart kishin qen vetm organe dhune dhe terrori. Kshilli me atributin q i jepte ligji, vendosi pr mbylljen e shkollave greke dhe eljen e shkollave shqipe n amri. Gjithashtu u morn vendime pr zvendsimin e simboleve greke me ato shqiptare si dhe zvendsimin e administrats shtetrore dhe t nnpunsve grek me ata shqiptar.[footnoteRef:407] Veprimtaria e ktij Kshilli mbshtetej n ruajtjen e qetsis, t rendit, ndalimin e vllavrasjes midis shqiptarve t krishter dhe atyre t fes muslimane. Kshilli ngriti dhe organizata e struktura t vetat n do qendr apo njsi administrative t krahins s amris t prbra prej 5 personash.[footnoteRef:408] Kjo lvizje e shqiptarve, argumenton historiani grek J. Margaritis, dha pr her t par t dhna t nj organizimit shtetror pr muslimant e Thesprotis, domethn t drejtajasht t cilave i mbante me devotshmri kmbngulse shteti grek.[footnoteRef:409] [407: Hoxha, Viset kombtare shqiptare, 331.] [408: AMPJ, V.1945, D.59/10.] [409: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar..,137.]

N kt situat anomalie t krijuar prej gjendjes s lufts dhe t mungess s elementeve shtetrore greke, t krishtert krijuan paralelisht organizatat e tyre. Si kundrprgjigje e organizimit t detyruar t shqiptarve, grekt krijuan eta me xhandar t krishter, t cilt kontrollonin zonat periferike t krahins. Kto struktura greke t krijuara si rezultat i mungess totale t shtetit, m pas u bn pjes e bandave t EDES-it, qllimi i s cils ishte padyshim mohimi me do kusht i bashkpunimit me shqiptart musliman.

Krahas prpjekjeve pr lirimin nga zgjedha e huaj nazi-fashiste si dhe ndaj kliks vendase greke, popullsia shqiptare e krahins s amris nuk i ndali pr asnj moment prpjekjet pr zhvillimin e arsimit dhe t gjuhs shqipe n kt rajon. Duke e konsideruar arsimin n gjuhn shqipe, si nj akt t rndsishm pr rritjen e ndrgjegjes kombtare dhe duke ecur n gjurmt e rilindasve shqiptar, patriott dhe nacionalistt am i shtuan akoma dhe m shum prpjekjet e tyre pr hapjen e shkollave shqipe.

Krkesa pr eljen e shkollave shqipe n amri dhe Kosov, n adres t qeveris shqiptare t Tirans erdhn dhe nga msues italian. N nj letr drejtuar Kshillit t Prhershm shqiptar, nj msues italian krkonte q t mundsohej hapja e nj shkoll bujqsore n Kosov dhe amri, ku t msonin nxns shqiptar.[footnoteRef:410] Krkesa t tilla nga prfaqsues italian bheshin dhe n vazhdn e prpjekjeve pr prhapjen e propagands irredentiste te shqiptart e amris, t cilt gradualisht kishin filluar ti humbisnin shpresat pr nj prkrahje t italianve kundr shtypjes greke. [410: AQSH, F.195. V. 1942. D.926, fl.1.]

Krahas ksaj, qeveria shqiptare dhe Ministria e Arsimit merrte prsipr t mbulonte t gjitha shpenzimet pr mbarvajtjen e procesit msimor si dhe pr rrogat e msuesve t shkollave shqipe n amri. Pr t stimuluar ekzistencn e shkollave shqipe n zonn e amris dhe kryesisht n fshatrat e thella, shpesh her ministria shqiptare e arsimit shprblente me t holla msuesit e dalluar dhe ata t cilt punonin n kushte t vshtira duke marr parasysh trazirat q ekzistonin n at periudh n amri.[footnoteRef:411] Nj prpjekje e till, duke patur parasysh kushtet e vshtira q kalonte popullsia shqiptare n Greqi tregon qart dshirn e tyre pr ruajtjen e identitetit kombtar si dhe pr rritjen e ndrgjegjes kombtare shqiptare. [411: Po aty., V.1943, D.88, fl.163.]

Me qllim prhapjen e gjuhs shqipe dhe t propagands kombtare, qeveria shqiptare drgoi n amri msues dhe patriot t shquar am. N shkresn e saj, Ministria e Kulturs dhe Propagands shqiptare drguar Ministris s Jashtme, teksa i prcillte shqetsimin lidhur me mungesn e shkollave dhe msuesve t gjuhs shqipe n krahinn e amris, i propozonte listn me 15 emra msuesish, ndr ta Abdyll Sejko, Dervish Dojaka, Haxhi Sejko, Tahir Demi, Thanas Karaolli, Rexhep Seiti, Spiro Vllazroi, Sami Demi, Sami Muharremi, Jahja Hasani etj, t cilt do t drgoheshin n kt krahin pr t ndihmuar n eljen e kurseve dhe shkollave shqipe.[footnoteRef:412] Megjith fillimin e mbar t puns pr hapjen e shkollave shqipe n amri, gjendja e trazuar dhe konflikti q kishte shprthyer midis dy komuniteteve gjat vitit 1941-42, e la disi n harres shtjen e gjuhs dhe arsimit shqip. Edhe n ato shkolla q ende qndronin t hapura fmijt shqiptar t trembur prej hakmarrjes s bandave greke qndronin t mbyllur n shtpit e tyre. N kushtet e terrorit t ushtruara nga shteti dhe bandat greke, popullsia shqiptare ame e gjeti veten t pambrojtur. [412: Po aty., F.151, V.1944, D.147, fl.1.]

Me shpresn se zri i tyre do t dgjohej nga institucionet ndrkombtare, nj grup amsh t shprngulur n qytetin e Sarands, i drguan nj peticion Sekretarit t Prgjithshm t Kombeve t Bashkuara n Gjenev, ku bnin me dije lidhur me abuzimet dhe shtypjen q psonte minoriteti shqiptar n Greqi.[footnoteRef:413] Peticioni drguar Lidhjes s Kombeve prmblidhte t gjitha abuzimet e bra nga shteti grek ndaj popullsis shqiptare ame, t drejta kto q lidheshin me mohimin e gjuhs shqipe, mohimin e t drejtave kulturore, sociale dhe ekonomike. Prfaqsuesit e emigrantve am, krkonin nga Lidhja e Kombeve, q ky institucion t prdorte t gjitha mjetet e duhura pr t ndaluar shtypjen dhe terrorin q psonte do dit popullsia ame prej autoriteteve t shtetit grek. [413: Po aty., V.1943, D.36, fl.1. Dokumenti origjinal i shkruar n frngjisht sht nnshkruar n emr t emigrantve am t shprngulur nga Qazim Domi, Dalip Sejko, Dule Hysen Musa, Meo Maliqi, Mezan Dino etj. ]

Pavarsisht ankesave t herpashershme t popullsis shqiptare, shteti grek dhe administrata vendore n krahinn e amris nuk i morn asnjher n konsiderat krkesat e shqiptarve. Administrata vendore greke lidhur me krkesn e minoritetit shqiptar pr eljen e shkollave shqipe, shprehej n mnyr cinike se, ata msojn gjuhn e tyre lokale nprmjet msimit fetar q u jepet n shqip dhe kjo sht mse e mjaftueshme pr nevojat e tyre kulturore.[footnoteRef:414] [414: Baltiotis, The muslim Chams..,10.]

N kt kuadr dhe administrata ushtarake italiane qndroi indiferente ndaj kkresave t shqiptarve am. Prve mbshtetjes n ditt e para t pushtimit, Komanda ushtarake italiane nuk kishte ndrmend t ndrhynte n zgjidhjen e shtjeve q shtetsonin shqiptart n amri. N disa raste vet Komanda e Lart ushtarake italiane n amri ishte br penges pr ecurin dhe mbarvajtjen e arsimit n shkollat shqipe, pasi nj pjes e godinave t shkollave ishin kthyer n garnizone dhe depo armatimesh pr ushtrin italiane. N mars t vitit 1943, Komanda e Lart e forcave t armatosura t ushtris italiane n Tiran refuzonte krkesn e Ministris s Arsimit n Tiran pr t liruar ndrtesat e shkollave n amri t zna nga ushtria italiane.[footnoteRef:415] [415: Iljaz Gogaj, Arsmi shqip n diaspor dhe n amri 1912-1944, (Tiran, N. Frashri, 2007), 183.]

Si prfundim mund t themi se, mungesa e dshirs s autoriteteve civile greke dhe atyre ushtarake italiane n amri bri q pr shum koh situata n kt krahin t ishte e pasigurt. N nj situat t till, detyr parsore e shqiptarve am ishte organizimi dhe mobilizimi pr mbrojtjen e jetve, pronave dhe familjeve t tyre, si dhe largimi i pushtuesve t vjetr dhe t rinj.

2.4. Nxitja e mosmarrveshjeve midis komunitetit am dhe atij grek.

Pas vendosjes s regjimit italian n krahinn e amris, situata n kt zon t banuar nga shqiptart po bhej gjithnj dhe m shqetsuese. Edhe pse n fillim shpresohej ndryshe, gjendja e popullsis shqiptare sa vinte e rndohej s teprmi. Situata e turbullt e krijuar pr shkak t paqartsis s krijuar midis autoriteteve greke dhe atyre italiane kishte pasoja t drejtprdrejta n jetn sociale dhe ekonomike t popullats ame. Autoriteti i ushtris dhe i administrats civile italiane, n syt e banorve t amris kishte filluar t binte q para nisjes t aksionit ushtarak ndaj Greqis. N kaosin e krijuar, administrata ushtarake italiane n amri e kishte t pamundur t ushtronte autoritetin e saj. N kt mnyr dhuna e autoriteteve civile dhe e xhandarmris greke ndaj popullsis civile shqiptare erdhi duke u shtuar, kjo pasi nj pjes e mir e xhandarmris greke vazhdoi t qndronte n t njjtat pozita komanduese edhe gjat pushtimit italian.[footnoteRef:416] [416: AUSSME, L-15, Raccoglia 23, fasc.3. Relacion i Komands s Lart t Forcave t Armatosura italiane n Greqi, drguar Komands Supreme, mbi veprimtarin e zhvilluar n fushn ekonomike dhe politike gjat nj viti t pushtimit italian n Greqi, 3 gusht 1942.]

Duke nisur nga vera e vitit 1941 dhe deri n fund t vitit 1942, situata n amri u karakterizua nga konflikte t ndezura midis banorve grek dhe atyre shqiptar musliman am. Sipas autorit Filip Lio, konflikti midis grekve dhe shqiptarve n amri kishte lindur q me mbarimin e kryengritjes greke pr pavarsi n vitin 1821.[footnoteRef:417] Sipas ktij autori, duke qn se nj pjes e konsiderueshme e muslimanve shqiptar am zotronin prona t mdha, nj pjes e banorve t krishter qofshin kta me kombsi greke apo shqiptare ishin kthyer n bujq, t cilt punonin tokat e bejlerve dhe t agallarve shqiptar musliman, kryesisht t fshatrave t Marglliit e t Paramithis.[footnoteRef:418] [417: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 215.] [418: Po aty. ]

Me kalimin e viteve, natyrshm lindi nj xhelozi e theksuar dhe lakmi tek popullsia ortodokse greke pr pasurin dhe aftsin udhheqse t klass s bejlerve musliman shqiptar, t cilt prve prons zotronin dhe nj pjes t konsiderueshme t pushtetit administrativ t Ports s Lart. Prve pasuris si nj tregues i qart i rendit klasor, feja luajti nj rol t rndsishm n ndarjen e thell dhe n antagonizmat q ekzistonin midis dy popullsive, asaj t krishtere ortodokse dhe asaj muslimane.

Pushtimi italian i Greqis i dha nj zhvillim t ri konfliktit t nisur m hert midis dy komuniteteve. Hyrja n amri t nj grupi amsh s bashku me ushtrin italiane, krijoi te grekt nj ndjenj hakmarrje, e cila e ndihmuar dhe nga autoritetet vendase dhe xhandarmria greke, gradualisht u shndrrua n nj konflikt t armatosur midis muslimanve shqiptar dhe ortodoksve grek. Disfata q psoi ushtria italiane q n ditt e para t pushtimit, e shtoi akoma dhe m shum ndjenjn e hakmarrjes s grekve ndaj komunitetit shqiptar, t cilt u konsideruan fajtor dhe bashkpuntor t pushtuesit.

Zhvillimet historike t ksaj periudhe jan pikrisht ato q prcaktuan m pas dhe fatin e minoritetit shqiptar deri n prfundim t lufts s Dyt Botrore n amri. Lidhur me ngjarjet q pasuan vendosjen e regjimit italian n amri, historiani grek L. Baltsiotis, argumenton se, ishte pikrisht ky veprim, shkaktar i eksodit t amve gjat viteve 1944-45.[footnoteRef:419] Shum grek t larguar nga krahina t trembur nga hakmarrja e popullsis shqiptare pr krimet e tyre makabre, u rikthyen nn besn e dhn nga paria ame dhe nn mbrojtjen e administrats civile e ushtarake. N zbatim t marrveshjeve t nnshkruara deri n kt periudh, n amri u rikthyen n postet e tyre dhe ata zyrtar grek, t cilt me vendimet e tyre kishin kryer masakra n dm t popullsis civile shqiptare para ardhjes s trupave ushtarake italiane n krahin. [419: Baltsiotis, The Muslim Chams..,11.]

Autorja greke G. Kretsi, thekson se deri n momentet e para lufts, marrdhniet midis banorve grek dhe atyre shqiptar t amris kishin qen tepr miqsore dhe n harmoni t plot. Sipas saj, reminishencat e para t nj konflikti social u shfaqn ather kur nj pjes e popullsis ame filluan t krijonin marrdhnie me italiant dhe politikn e tyre fashiste, e cila propagandonte bashkimin e amris me Shqiprin.[footnoteRef:420] Megjithat, autori tjetr grek, J. Margaritis, thekson se, krijimi i nj situate t till gjat viteve t para t pushtimit, nuk mund ti atribuohet kurrsesi komploteve t amve ose italianve. Sipas tij, kjo situat ishte pasoj e vazhdimsis s politikave t turbullta dhe presioneve t shtetit grek n kurriz t minoritetit am musliman.[footnoteRef:421] Konflikti i nisur gjat ksaj periudhe midsi dy komuniteteve, atij am musliman dhe ortodoksve grek, e kishte zanafilln e vet te shtja e pazgjidhur e pronave, pasi pronart e vjetr am, n mnyr abuzive kishin humbur t drejtn mbi tokn e tyre, e drejt kjo q iu dha pronarve t rinj grek. [420: Kretsi, The secret Past of the Greek-Albanian Bordelands. Cham muslims Albanians, 175.] [421: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 130.]

Mungesa e administrats shtetrore, e rendit dhe e qetsis publike bri q n amri t shfaqeshin hakmarrjet e vjetra. Po ashtu, vendimi i italianve pr mbajtur n postet e larta zyrtare administratn e vjetr greke, shkaktoi nj paknaqsi t madhe te shqiptart, kryesisht te ajo pjes nacionaliste, e cila kishte shpresuar se, me hyrjen e ushtris italiane n amri, kjo krahin do tu kthehej shqiptarve. Ekzistenca dhe mbajtja n detyr e xhandarmris s mparshme greke, e cila para hyrjes s trupave italiane n Greqi kishte kryer krime dhe kishte abuzuar me popullsin shqiptare muslimane shkaktoi trazira n amri.[footnoteRef:422] Ende nuk ishin harruar prej familjeve shqiptare, arrestimet, interrnimet dhe vrasjet e kryra nga xhandarmria greke ndaj banorve shqiptar para se ushtria italiane t hynte n amri. [422: AUSSME, L-15, Raccoglia 23, fasc.3.]

N nj z t vetm, t gjith shqiptart e amris u krkonin autoriteteve italiane n Greqi dhe n Shqipri, q t merrnin masa pr largimin e autoriteteve greke dhe t xhandarmris greke nga territori i amris, pasi sipas tyre, t gjith kta i kishin duart ende t lara me gjakun e familjarve t tyre.[footnoteRef:423] Pr popullsin shqiptare ame, prania e administrats greke n krahinn e amris, prve t tjerash binte n kundrshtim me organizimin e krahins s amris e vendosur kjo nga autoritetet e larta ushtarake t pushtimit. [423: AQSH, F.161, V.1941, D.699, fl.17. Promemorje e Nuri Dinos dhe e popullsis ame t Paramithis, Marglliit, Gumenics drguar Jakomonit ku e njoftojn mbi gjendjen e popullsis shqiptare n Greqi.]

Pavarsisht gjith ktyre, autori grek J. Margaritis sht i mendimit se, muajt e par t pushtimit italian t amris ishin relativisht muaj t qet, veanrisht nse i krahasojm me ato q kishin ndodhur n periudhat e mparshme.[footnoteRef:424] Kjo shpjegon se, shqiptart u treguan mjaft t duruar ndaj politikave shtypse t qeveris greke edhe pse n dukje amt kishin mbshtetjen e italianve. Shumica e shqiptarve t amris ishin pr zgjidhje paqsore t problemit t pronsis, si dhe t shtjeve t tjera. [424: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 130.]

Por pati dhe nga ata am, t cilt t ndikuar dhe nga prania e ushtarve italian, vendosn ti zgjidhnin vet problemet e vjetra me grekrit. T mbushur me ndjenjn e urrjtjes pr vuajtjet e shkaktuara nga shteti dhe administrata e vjetr greke, disa am t mbshtetur dhe nga Komanda ushtarake italiane, vendosn t hakmerreshin ndaj grekve. Pr t vn n vend drejtsin e munguar, n disa raste t shkputura, karabinieria italiane shoqronte bujqrit shqiptar q t mblidhnin t korrat dhe prodhimet bujqsore n ish tokat e tyre, t cilat me ndihmn e qeveris ishin rrmbyer prej refugjatve grek. Nn mbshtetjen e trupave italiane, n disa raste sporadike pronart shqiptar u prpoqn t rimerrnin tokat e tyre t rrmbyera prej grekve. N raste t kundrshtimit nga ana e pronarve t rinj grek, shqiptart reagonin duke djegur pronat e tyre si dhe duke shkatrruar prodhimet bujqsore.[footnoteRef:425] [425: AUSSME, L-15, Raccoglia 23, fasc.3.]

Argumenti se, ishte pikrish dhuna e ushtruar nga agallart shqiptar ndaj pronarve grek, faktori nxits i vrasjeve n amri[footnoteRef:426], nuk qndron pasi, pikrisht grekt kishin rrmbyer me an t reformave agrare dhe shpronsimeve t padrejta, pasurit e shqiptarve musliman. Historiani. B. Meta, duke argumentuar kt sjellje t nj grushti amsh, shpjegon se, politika represive sistematike e shtetit grek kishte krijuar tension t mbishtreszuar, i cili te shum shqiptar tani manifestohej n mnyra t ndryshme.[footnoteRef:427] Sipas B. Mets, faktori kryesor q ndikonte n veprimin e shqiptarve am, ishte pikrisht grabitja e pronave t popullsis shqiptare dhe dhnia e tyre refugjatve grek.[footnoteRef:428] [426: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 239.] [427: Meta, Tensioni greko-shqiptar, 150.] [428: Po aty. ]

Si pasoj e mbshtetjes nga ushtria italiane, nj pjes e nacionalistve am t udhhequr nga Nuri Dino shtuan prpjekjet e tyre pr vnien n kontroll t administrats lokale t amris. N emr t ruajtjes s rendit dhe qetsis publike, n datat 17-18 qershor 1941, n fshatin Palohor, rreth 300 ushtar italian t shoqruar nga nj grup nacionalistsh am, arrestuan dy vllezr ortodoks, t cilt pa prdorur dhun, i dorzuan n komandn ushtarake t Filatit.[footnoteRef:429] Njerz me pesh dhe ndikim n jetn sociale dhe politike t amris, shqiptar si Musa Demi, Haxhi Sejko punuan me devotshmri pr t mos lejuar dnimin e ktyre personave, e po ashtu ndrhyn energjikisht pr lirimin e tyre pa pasoja. [429: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 236.]

Ishin pikrisht kto figura t shquara t lvizjes patriotike ame si, Musa Demi, Jasin Sadiku, Haxhi Sejko, e shum shqiptar t tjer, nismtar pr uljen e gjakrave dhe shuarjen e konfliktit t armatosur midis shqiptarve dhe grekve. Prve ktyre, pothuajse n do fshat t amris kishte grupe shqiptarsh, t cilt u ngritn kundr nxitjes s urrejtjes midis dy komuniteteve. Kshtu, idet prparimtare dhe paqedashse n Parg shprndaheshin nga Mexhit Sami Leskoviku, Omer Buka, Husho Kasavet, n fshatin Mazaraq kto ide prparimtare prqafoheshin nga amt Tahir Meta, Mehmet Husi, Rexhep ami e shum t tjer. Madje shqiptart organizuan dhe grupe rojtarsh t armatosur t cilt kishin si detyr kryesore ruajtjen e fshatrave grek, ruajtjen e t mbjellave, pronave dhe familjet e t krishterve nga ndonj sulm prej muslimanve t inatosur.[footnoteRef:430] [430: Nikos Zhango, Imperializmi anglez dhe rezistenca kombtare 1940-1945, (Athin, 1978), Vllimi.I, 146-148.]

Shqiptart musliman t amris jo vetm q nuk u hakmorrn ndaj krimeve t kryera nga banort grek para pushtimit italian, por ata kontribuan n vendosjen e paqes midis dy komuniteteve. Jasin Sadiku, n nj takim t paris s fshatit t Marglliit n qershor t vitit 1941, lidhur me rikthimin e gjendjes s qetsis n vend, kishte deklaruar n emr t t gjith banorve musliman shqiptare se: Le t japim ne, muslimant, shembullin e par q duam afrim dhe bashkjetes me dashuri dhe mirkuptim me t krishtert.[footnoteRef:431] Duke i konsideruar t krishtert si ata me origjin shqiptare dhe ata grek, miq dhe fqinj t mir, popullsia muslimane shqiptare pr nj koh t gjat iu prmbajt premtimeve t dhna, pr t mos sulmuar banort e fes ortodokse. N kuadr t vendosjes s paqes midis muslimanve dhe t krishterve, nga mbledhja e Marglliit, u vendos q vendimet e marra tu bheshin me dije dhe kryepleqsive t fshatrave t tjera dhe ato t ishin t zbatueshme dhe t detyrueshme pr t gjith.[footnoteRef:432] [431: Isufi, Jasin Sadiku.., 190.] [432: Po aty. .]

Historiani grek Niko Zhangu, n cilsin e bashkkohsit dhe prjetuesit t ngjarjeve, pohon se; Nse shqiptart am do t kishin qn kriminel, t gjith fshatrat e banuara prej t krishterve do t zhdukeshin[footnoteRef:433]. Nj fakt t till e mbshtet dhe autorja greke E. Manda, e cila lidhur me mosmarrveshjet e lindura n amri midis dy etnive, shkruan se, mjaft prej antarve t popullsis shqiptare nuk merrnin pjes n kto veprime arbitrare.[footnoteRef:434] Duke argumentuar m tej, historiania greke pranon faktin se, shumica e shqiptarve am ishin element t moderuar dhe prparimtar, t cilt nuk ishin aspak dakord me veprimet e disa nga bashkpatriott e tyre.[footnoteRef:435] Pra, vetm nj pjes e amve shqiptar, kryesisht ajo pjes q ishte prekur m shum nga reforma agrare e shtetit grek, u bn pal me pushtuesin italian pr rimarjen e pasurive t rrmbyera m par nga grekt. [433: Zhango, Imperializmi anglez dhe rezistenca,146.] [434: Manda, amt mysliman.., 155. T njjtn ide autorja e shtjellon dhe n artikullin e saj me titull, The Chams of Albania and the Greek State 1923-1945, botuar n Revistn Journal of Muslim Minority Affairs, Londwr, 2009.] [435: Po aty. ]

Autori F. Lio fajson muslimant am t Greqis, si nxits t konfliktit t armatosur midis dy etnive. Pr t argumentuar kt ai jep dhe fakte historike e data duke mos respektuar ndoshta qllimisht kriterin kronologjik t ngjarjeve. Autori F. Lio, duke shpjeguar ngjarjet q ndodhn n amri n vjeshtn e vitit 1941, thekson se n dat 29 shtator 1941, bandat shqiptare nn udhheqjen e Servet Adem Plakut vran 3 banor t fshatit Paloklis t Filatit dhe, si kundrveprim,-thot autori,- greku Vasil Ballumi m dat 6 shtator 1941 vrau n shenj hakmarrje nj djalosh 16 vjear am musliman. N kt mnyr,- thot Lio,- filluan vrasjet reciproke q nuk u ndaln kurr.[footnoteRef:436] [436: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 238.]

Nga t dhnat e disponueshme, t cilat vertetojn m s miri ngjarjet e ndodhura n amri gjat pushtimit italian, arrijm n konkluzionin se, prgjegjs pr nxitjen e konfliktit n amri nuk ishin shqiptart dhe prkrahsit e Nuri Dinos, por vet qeveria dhe administrata vendore greke, e cila pr dekada me radh kishte ndrmar masa ekstreme ndaj popullsis muslimane shqiptare. Lidhur me argumentin e msipr, t njjtin mendim ka dhe historiani grek Lambros Baltsiotis, i cili shprehet se, toleranca fetare q ekzistonte midis dy komuniteteve atij ortodoks dhe musliman nuk u kaprdi leht nga shteti grek, i cili e prdori kt situat pr t rritur hatrmbetjet midis dy komuniteteve pr t arritur qllimet e veta.[footnoteRef:437] Sipas ktij autori, qllimi i vetm i qeveris greke ishte paksimi i pranis s amve n krahinn e amris.[footnoteRef:438] [437: Baltsiotis, The Muslim Chams.., 1.] [438: Po aty. ]

N jo pak raste autori F. Lio sht kontradiktor n analizn q iu bn fakteve historike lidhur me shkaktart e vrtet t trazirave t vitve 1940-42, midis komunitetit grek ortodoks dhe atij am musliman. Autori teksa bn m faj shqiptart am si nxits t konfliktit, q sipas tij,- me ndihmn e karabinieris italiane kishin korrur arat e mbjella nga grekt, n disa rreshta m posht shprehet se, megjithat popullsia ame nuk i miratonte kto mjete dhune duke krkuar mirkuptimin dhe bashkpunimin midis dy komuniteteve.[footnoteRef:439] Ndrsa autori J. Margaritis, n lidhje me zhvillimin e ngjarjeve gjat viteve t para t pushtimit italian t amris, si dhe me konfliktin midis muslimanve am dhe grekve ortodoks, thekson se, n kt koh n amri vepruan dhe mekanizmat irredentiste dhe fashiste t importuara nga Tirana, por t cilat sipas tij, mbetn vetm n stadin e planeve dhe t qllimeve.[footnoteRef:440] [439: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 240.] [440: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 130.]

Pas nj periudhe t shkurtr qetsie n dukje midis dy komuniteteve, atij am dhe grek t krishter, n fillim t vitit vitin 1942, tensioni midis banorve musliman dhe atyre ortodoks u rishfaq srish. Shkak pr prishjen e qetsis provizore, u b vrasja nga ana e grekve n 12 janar 1942, t dy shqiptarve am me influenc si, Tefik Qemali dhe Jahja Kasemi. Vrasja e ktyre veprimtarve t shquar t levizjes ame nga ana e xhandarmris greke, bri q ngjarjet t percipitonin me shpejtsi. Tashm konflikti u b m i hapur dhe m gjaksor midis dy popullsive. Si kundrprgjigje, amt musliman n 11 shkurt t atij viti n Gumenic, vran Prefektin e Gumenics, Jorgos Vasiliakos, i cili konsiderohej si nj nga prgjegjsit kryesor t vuajtjeve t shqiptarve.[footnoteRef:441] Tensionin e lart t krijuar midis dy komuniteteve n amri e konfirmon dhe nj raport i Komands s Xhandarmris greke t Thsprotis drguar Komands s Lart t Xhandarmris s Epirit n 27 shkurt, n t cilin thuhej se; Situata n Thesproti q nga data 14 janar, kur nj xhandar kreu vrasjen e dy muslimanve t njohur, sht jashtzakonisht e acaruar.[footnoteRef:442] [441: AUSSME, L.15, Raccoglia 23. Fasc.3.] [442: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 148. Shtojc dokumenti. Raport i Komandantit t Xhandarmris s Thesprotis Joanis Kristinidhis, drguar Komands s Lart t Xhandarmris s Epirit n Janin, lidhur me situatn e krijuar n amri pas vrasjes s dy amve musliman dhe t prefektit t Gumenics Vasiliakos. Gumenic, m 27 Shkurt 1942.]

Ndrhyrja e popullsis muslimane shqiptare t fshatit Karbunar, bri t mundur shptimin nga djegia dhe shkatrrimi prej zemrimit t nj grupi amsh t indinjuar nga vrasja e bashkpatriotve t tyre.[footnoteRef:443] Takimi i organizaur nga paria ame n xhamin e fshatit Karbunar pati si qllim uljen e gjakrave dhe dhnien e bess s muslimanve kundrej fqinjve t tyre ortodoks. Pr vendosjen e rendit n amri, Komanda e Xhandarmris greke s Thesprotis, i krkonte Komands s Lart t Epirit shtimin e numrit t xhandarve, pasi vetm n kt mnyr mund t bhej i mundur imponimi i forcs s ligjit n kt prefektur. Komandanti i xhandarmris greke Joanis Kristinidhis, propozonte q krahas prforcimit me xhandar, oficer dhe vullnetar, t punohej pr pajtimin e dy elementve, atij t krishter ortodoks dhe komunitetit musliman am.[footnoteRef:444] Pr t qetsuar situatn e krijuar n amri, qeveria kuislinge greke mendoi t shtonte numrin e xhandarve dhe oficerve grek, veprim ky q krkonte dhe aprovimin e autoriteteve ushtarake italiane t amris pr shtimin e 10 oficerve dhe 60 xhandarve. Pas aprovimit t krkess s qeveris greke nga ana e autoriteteve ushtarake italiane pr shtimin e numrit t oficerve dhe xhandarve grek, n amri u shtuan dhe 90 xhandar t dhe 10 oficer t rinj, si dhe u urdhrua inkuadrimi i 100 xhandarve t tjer grek, me shrbim jot detyrueshm ushtarak n kt komand.[footnoteRef:445] [443: Zhango, Imperializmi anglez, 255.] [444: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 150. ] [445: Po aty., 154-155.]

N njoftimin drguar Komands s Lart t Epirit n Janin, Kristinidhis bnte me dije se; Meqnse shumica e fshatarve musliman dhe n veanti ata t papajtueshmit, besojn se akti kriminal i xhandarit Ilia Niku, autor i vrasjes s dy bashkbesimtarve t tyre, erdhi si udhzim i prefektit dhe i shefave t tjer t tij {} kemi parasysh q pr t njjtat arsye do t shfaqen t njjtat veprimtari vrasse edhe pr funksionar t tjer t administrats si dhe t oficerve t xhandarmris.[footnoteRef:446] Pr t qetsuar situatn e krijuar pas vrasjes s dy shqiptarve dhe t Prefektit t Gumenics, si dhe pr t shmangur vrasjen e ndonj funksionari t lart grek, autoritetet vendase, krkonin zvendsimin e xhandarve t cilt konsideroheshin prgjegjs nga ana e shqiptarve pr vrasjen e ndodhur. Si kusht pr rivendosjen e qetsis dhe rendit publik n amri, autoritetet vendore greke krkonin largimin e mnjhershm t nnprefektit t krahins, i cili konsiderohej si person i paaft pr t kryer detyrn e tij.[footnoteRef:447] [446: Po aty., 151.] [447: Po aty., 150-151.]

Mungesa e xhandarve pr nj periudh kohe n krahinn e amris si dhe situata e rnd e krijuar pr shkak t konfliktit midis dy komuniteteve, solli dobsimin dhe boshatisjen e buxhetit t administrats vendore. Kjo situat e krijuar si rezultat i dhuns dhe reprezaljeve t administrats greke ndaj popullsis muslimane shqiptare, ndikoi dhe n dobsimin e rrnimin e administrats publike dhe ndrprerjen e funksioneve jetike t saj. Administrata greke nuk ishte n gjendje t mblidhte t ardhurat dhe taksat pr shkak dhe t trazirave n rajon. Nga kaosi i krijuar, situata ekonomike e banorve shqiptar ishte rnduar s teprmi, pasi n kushtet e nj izolimi t thell prej konfliktit, shqiptart am nuk prfitonin asnj ndihm ekonomike prej shtetit dhe administrats vendore greke. Nga ana tjetr, shtimi i masave dhe i presionit tatimor mbi prodhimet bujqsore, n vend q t qetsonte situatn e rndoi m tepr at. Vendimet e qeveris greke mbi tatimet pr t ardhurat nga prodhimet bujqsore, gjat pranvers s vitit 1942, i acaroi m tepr marrdhniet midis autoriteteve vendore greke dhe popullsis agrare.[footnoteRef:448] [448: Jorgos Margaritis, Nga humbja n revolt. Greqia, pranver 1941-vjesht 1942, (Athin, Politis 1993), 164.]

Administrata vendase greke, pr dekada me radh abuzonte me pronat e shqiptarve duke i tjetrsuar ato pa ndonj shprblim n favor t grekve t krishter t ardhur qllimisht n amri pr t spastruar etnikisht kt zon nga shqiptart. Ankesat e banorve shqiptar drejtuar administrats italiane lidhur me shtjen e pronave t tyre dhe t abuzimit nga ana e grekve me to, si dhe me kompesimin e vlers s pronave t konfiskuara nga ana e qeveris greke, kjo e fundit si gjithnj premtonte se, do ti rregullonte ato n baz t ligjeve t shtetit grek. N nj raport t drguar n vern e vitit 1942 Komands Supreme, Karlo Xhelozo (Carlo Geloso) shpjegonte se: Mosmarrveshjet ndrmjet muslimanve dhe t krishterve, t cilat kto koht e fundit jan br m t shpeshta, lidhen kryesisht me problemet e shkaktuara prej legjislacionit grek n dm t pronarve musliman shqiptar.[footnoteRef:449] [449: AUSSME, L-15, Raccoglia 23, fasc.3. Relacion i Komands s Lart t Forcave t Armatosura italiane n Greqi, drguar Komands Supreme, mbi veprimtarin e zhvilluar n fushn ekonomike dhe politike gjat nj viti t pushtimit italian n Greqi, 3 gusht 1942.]

shtjen e pronave t shqiptarve t rrmbyera prej grekve e pranonte dhe administrata greke e Epirit, duke e cilsuar kt si nj burim t pashtershm t konfliktit midis shqiptarve musliman dhe grekrve. Edhe qeveria greke e pranonte se, konfiskimi i pronave t shqiptarve am ishte br n emr t rehabilitimit t t krishterve grek, t cilt nuk kishin tok.[footnoteRef:450] Si e vetmja rrugzgjidhje pr t shuar konfliktin q kishte lindur midis grekve dhe pronarve shqiptar, tashm t mbetur pa tok, administrata greke propozonte marrjen e masave t nevojshme pr rregullimin n kohn e duhur si dhe zgjidhjen prfundimtare t shtjes s pronave t tjetrsuara t muslimanve shqiptar t amris.[footnoteRef:451] [450: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar..,159.] [451: Po aty.,160. Shtojc dokumenti. Raport i inspektorit t ekonomis Evangjelos Palaska pr Komandn e Prgjithshme t Epirit, qershor 1942.]

Duke par se situata n amri midis dy komuniteteve ishte acaruar tej mase, n fillim t muajit korrik 1942, pr t ulur tensionin e krijuar midis grekve dhe shqiptarve musliman, Jasin Sadiku dhe nj pjes e paris ame vendosn t organizojn kuvendin e Marglliit.[footnoteRef:452] Qllimi kryesor i ktij kuvendi ishte gjetja e rrugve t paqtimit midis dy komuniteteve. Pr t qen sa m rezultativ n zgjidhjen e shtjeve q shqetsonin banort e dy komuniteteve, n kt takim u vendos q t merrnin pjes antar t komunitetit ortodoks dhe atij musliman t amris. [452: Isufi, Jasin Sadiku..,175.]

Pavarsisht acarimit t situats, qarqet greke as q kishin ndrmend t nxisnin paqe midis banorve dhe aq m tepr t uleshin n bisedime pr zgjidhjen reciproke t shtjeve q shqetsonin bashksit fetare. Duket qart se kjo situat e krijuar artificialisht nga autoritetet greke iu vinte pr shtat interesave t ngushta t tyre, duke krijuar nj situat krejtsisht t paqart n dm t shqiptarve, t cilt ishin t pambrojtur nga administrata civile dhe ushtarake vendore. T vendosur pr tu br ball presioneve t xhandarmris greke, shqiptart e amris vendosn q n zonat e banuara prej tyre t mos shkelte m asnj kmb qeveritari apo xhandari grek. N krkesn e tyre drejtuar konsullit italian n Filat, Pelisonit, muslimant shqiptar ndr t tjera krkonin q, fajtort e vrasjes s shqiptarve tashm t identifikuar, t arrestoheshin dhe t merrnin dnimin e duhur, n t kundrt zemrimi i shqiptarve do t binte ndaj grekve.[footnoteRef:453] [453: Po aty. ]

Krimet dhe vrasjet ndaj shqiptarve musliman prej t krishterve grek konsideroheshin nga grekt si rezistenc kombtare dhe luft kundr armiqve t Greqis. Shpeshher aktet e pabesa t grekve, t cilt n prita dhe natn vrisnin krert musliman shqiptar ktheheshin n muza popullore, aq sa kndoheshin n dasma dhe panairet q organizoheshin nga t krishtert.[footnoteRef:454] Abuzimet e xhandarmris vendase greke si dhe vrasjet e bandave greke ndaj krerve am nuk kishin marr fund. Akti q shkuli nga themelet paqen e brisht q ishte vendosur n amri midis grekve ortodoks dhe muslimanve shqiptar, ishte vrasja e veprimtarit t shquar t lvizjes ame Jasin Sadiku n 6 dhjetor 1942. Vet Prefekti i Gumenics, Kondojanis, vrasjen e Jasim Sadikut do ta cilsonte si nj moment t keq pr prishjen e qetsis relative q ishte vendosur deri tani n krahinn e amris. N raportin e tij drguar Komands s Prgjithshme n Janin, prefektura e Thesprotis (amris) njoftonte m dat 14 dhjetor 1942, se: Fatkeqsisht u vra n rrethinat e Pargs njri nga faktort m t rndsishm t muhamedanve, Jasin Sadiku, veprim i kryer nga kriminel t panjohur dhe q minoi t gjith ndrtesn e pajtimit q synohej t arrihej midis muhamedanve dhe t krishterve.[footnoteRef:455] [454: Sharra, Istoria tis, 218-219.] [455: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 171. Shtojc dokumenti. Njoftim i Prefektit t Igumenics, K. Kondojanis, drguar Komands s Prgjithshme t Epirit n Janin, dat 14. Dhjetor 1942.]

Vrasja e Jasin Sadikut ishte nj provokacion i hapur ndaj shqiptarve t amris, t cilt kuptuan se, tashm grekt n dshprim e sipr mund t kryenin krime akoma dhe m t rnda. Autori J. Margaritis thekson se, n kohn kur prpjekjet e faktorit vendas pr t arritur nj periudh paqe midis dy komuniteteve ishin intesifikuar, vrasja e Jasin Sadikut prej Ilia Nikos, plotsoi proesin e prmimit t mekanizmave shtetror n Thesproti.[footnoteRef:456] Vrasja e Jasin Sadikut shkaktoi nj zemrim t fuqishm n radht e muslimanve shqiptar. Vala e hakmarrjes ndaj t krishterve grek dhe kryesisht ndaj vllehve po fillonte dhe t rritej, pr shkak se ata njiheshin si ekzekutort e udhheqsit dhe nacionalistiti am Jasin Sadiku. Hakmarrja e shqiptarve ndaj t krishterve grek nisi menjher q pas kryerjes s ritit pr varrosjen e trupit t Jasin Sadikut. N gjaknxehtsi e sipr, dhjetra shqiptar t zemruar nga vrasja e Jasin Sadikut sulmuan fshatrat e krishtera. Objekt i ktij sulmi u bn kryesisht pronat e banorve grek, t cilat m par kishin qen n zotrim t shqiptarve. [456: Po aty., 137.]

Denigrimit i figurave patriotike ame, prej historianve grek, duke i konsideruar ata dhe gjith popullsin ame si bashkpuntor t fshistve italian dhe nazistve gjerman, bhet vetm pr t njollosur tr veprimtarin patriotike t minoritetit am n luft kundr pushtuesve t huaj. Autori grek V. Krapstitis, patriotin e shquar am Jasin Sadikun, her e paraqet si grabits t fshatrave t krishtera, her si komandant ete dhe her si bashkpuntor t fashistve italian.[footnoteRef:457] [457: Basilis Krapsites, Oi muusoulmanoi Tsamides tis Thesprotia, (Athin, 1986), 66- 67.]

Frika nga ndonj hakmarrje e mundshme e shqiptarve am, e detyroi gjith popullsin e krishter t fshatit Spathar, q gjat dimrit t vitit 1942 t merrnin malet dhe t strehoheshin familjarisht n kushte t vshtira.[footnoteRef:458] N shenj hakmarrje, shqiptart am vran kryetarin e Komuns s Spatharit, Vasil Cupi si dhe priftin Spiridon Nuci, i njohur pr nxitjen e dhuns kundr shqiptarve am dhe familjeve t tyre.[footnoteRef:459] Tashm ushtrimi i forcs ishte br e vetmja mnyr pr t vendosur rend dhe qetsi. N kushtet e nj anomalie t thell dhe t zbrazdsis s ekzistencs t nj pushteti qndror dhe vendor, situata n amri u rndua s teprmi. Si thekson dhe autori Ibrahim Hoxha, gjat vitit 1942, pr shkak t situats s krijuar n amri prej ekzistencs s dy pushteteve, atij grek dhe shqiptar, pati shum prplasje midis dy komuniteteve etnike.[footnoteRef:460] [458: Isufi, Jasin Sadiku.., 221.] [459: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 171.] [460: Hoxha, Viset kombtare shqiptare, 332.]

Pr t qetsuar gjakrat e ndezura si dhe me synimin e afrimit t distancave t krijuara midis dy komuniteteve, u ra dakord t krijoheshin komisione t prbashkta, ku n prbrje t tyre do t kishte prfaqsues t minoritetit am dhe atij grek t krishter. komisione t tilla u ngritn n fshatin Kastriz t Gumenics, ku n prbrje t tij ishin njerz me influenc n jetn sociale t zons si: Ali Hajro, Refat Rusho, Mio Papai, Mitro Barba, Mehmet Malko etj. Detyr kryesore e komisioneve, ndr t tjera do t ishte diskutimi dhe zgjidhja e mosmarrveshjeve t krijuara deri tani midis dy komuniteteve dhe kryesisht zgjidhja e shtjes s pronave dhe i kthimit t gjs s grabitur nga t krishtert familjeve muslimane.[footnoteRef:461] Veprimtaria e ktyre Komisioneve synonte t paktn q t arrihej nj zgjidhje qoft dhe e prkohshme e me kompromisin e t dyja palve. Kto komisione prve t tjerave do t evidentonin dhe do t nxirrnin para drejtsis personat prgjegjs e shkaktar t trazirave t krijuara deri n momentin e shqyrtimit t problemit.[footnoteRef:462] Krahas ksaj, synohej q vendosja e nj administrate t drejt dhe t vetdijshme pr detyrat e saj, do t ndihmonte n qetsimin e situats. [461: Po aty. ] [462: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 169.]

Ideja pr krijimin e komisioneve t prbashkta, sigurisht q krkonte dhe aprovimin e administrats ushtarake italiane t amris. Mirpo, Komanda e Lart ushtarake italiane pr intersat e saj e kundrshtoi q n fillim kt nism t faktorit prparimtar vendas. Prpjekjet e shiptarve prparimtar dhe e grekve, t cilt krkonin zhvillimin e nj jete normale, administrata ushtarake italiane nuk i aprovonte, pasi interesi i italianve ishte vazhdimi i gjendjes s nder dhe shtimi i konflikteve midis komunitetit ortodoks grek dhe atij shqiptar musliman n amri.

Autori grek J. Margaritis, duke mos fshehur vullnetin e mir dhe dshirn e nj pjese t prfaqsuesve t administrats greke pr gjetjen e rrugve t paqtimit midis dy komuniteteve, shpjegon se, ato thjesht u bn n kohn e shprthimit prfundimtar.[footnoteRef:463] Autoritetet greke, n fillim ishin t interesuara q pr hir t vazhdimsis t pushtetit grek dhe t ekzistencs s administrats greke n krahinn e amris, t mos denjonin t merrnin masa pr qetsimin e situats. Vetm n momentin kur tashm ekzistenca e tyre po vihej n diskutim, prfaqsues t administrats vendore greke shtuan prpjekjet pr gjetjen e rrugve t zgjidhjes s problemeve midis dy komuniteteve. T ndrgjegjshm pr krimet e shkaktuara n t kaluarn ndaj minoritetit am, si dhe frika nga ndonj eleminim fizik si pasoj e hakmarrjes s shqiptarve, e detyroi administratn lokale greke t amris t krkonte rrugt e shptimit. [463: Po aty., 133.]

N shum raste amt musliman dhan kontributin e tyre dhe n shptimin e jetve t banorve ortodoks qofshin kta shqiptar dhe grek. Gjat rrethimit nga ana e gjermanve t fshatit Palohor, n fillim t vitit 1943, me qllim arrestimin e disa amve ortodoks, t cilt m par kishin refuzuar bashkpunimin me gjermant, ishte Dino Laku, pinjoll i nj familjeje muslimane ai q sakrifikoi dhe lajmroi banort t shprnguleshin para se t mbrrinin gjermant.[footnoteRef:464] [464: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 241.]

N maj t vitit 1943, disa individ musliman am n shenj hakmarrje ndaj grabitjeve t kryer n pronat dhe shtpit e tyre, sulmuan fshatin Kastriz i cili banohej nga t krishter shqiptar.[footnoteRef:465] T gjendur prball ksaj situate, krert e ktij fshati krkuan ndihmn e paris muslimane t fshatrave Grikohor, Varfanj, Salic, Grav etj, ndihm kjo q nuk vonoi t vinte. Si rezultat i ndrhyrjes s krerve musliman t ktyr fshtarave situata n Kastriz u qetsua dhe u arrit q t ndaleshin veprimet q nxisnin dhunn midis dy komuniteteve. [465: Isufi, Musa Demi.., 232.]

Nga analiza e rasteve t prmenduar, arrijm n prfundimin se shumica e popullsis muslimane ame ishte pr nj bashkjetes n paqe dhe n harmoni me komunitetin ortodoks. Veprime individuale t cilt nxisnin dhunn n amri gjat ksaj periudhe ishin t shumta dhe ato vinin nga t dy minoritetet. Prsa i prket veprimeve t cilat vinin nga radht e popullsis muslimane ame, mund t themi se masa e gjer e popullsis shqiptare i dnonte ato. Nj vlersim t till e ka theksuar dhe historiani grek N. Zhango, i cili n veprn e tij sht shprehur se, popullsia muslimane n amri nuk ishte dakord me krimet. Ata krkonin t zhduknin armiqsit dhe frymn e prarjes n popull.[footnoteRef:466] [466: Zhango, Imperializmi anglez.., 137.]

KAPITULLI TRET

PJESMARRJA E POPULLSIS AME N LVIZJEN ANTIFASHISTE GREKE

3.1. Lvizja antifashiste e popullsis ame dhe formacionet e para partizane.

Pr patur nj panoram sa m t qart t zhvillimit t rezistencs antifashiste n Greqi gjat Lufts s Dyt Botrore, si dhe pr t kuptuar rolin q pati popullsia shqiptare ame n kt lvizje, jemi t detyruar t japim nj tablo t prgjithshme t zhvillimeve politike dhe ushtarake n Greqi gjat ksaj periudhe. Krahas trajtimit t ngjarjeve lidhur me zhvillimin e rezistencs greke ndaj ushtrive pushtuese, me rndsi t veant sht analiza e fakteve dhe ngjarjeve, t cilat kan t bjn kryesisht me mnyrn se si forcat politike greke e pan pjesmarrjen e popullsis shqiptare n luft ndaj pushtuesve gjerman. Roli i misioneve britanike n Greqi si dhe qndrimi i tyre ndaj forcave politike greke dhe popullsis shqiptare n veanti, sht nj tjetr diskutim, i cili lidhet ngusht me trajektoren q mori vet lvizja antifashiste n Greqi.

Me futjen e trupave gjermane n Ballkan, rezistenca antifashiste kundr ushtrive t Boshtit kishte hyr n nj faz t re zhvillimi. Ballkani tani ishte br nj pik referimi i ushtrive aleate pr t krijuar nj front t gjer antifashist dhe me pjesmarrjen e t gjitha forcave politike e ushtarake t rajonit. Aktet e para t rezistencs greke kundr ushtrive t boshtit ishin akte sabotazhi apo kundrshtimi ndaj regjimit t ri kuisling t instaluar n Greqi. Nj hov t rndsishm, lvizja antifashiste e popullit grek, ashtu si dhe e popujve t tjer t shtypur t Evrops lindore, mori pas msymjes s trupave gjermane n Bashkimin Sovjetik. Ishte pikrisht rezistenca e popullit rus dhe lvizja komuniste ruse, ajo q zgjoi qndresn antigjermane t grupeve komuniste n t gjith Evropn dhe Ballkanin. Si pasoj e rezistencs ruse ndaj trupave hitleriane, grupimet e majta n Evrop u aktivizuan fuqishm.

N shtator t vitit 1941, me inisiativn e nj grupi oficersh dhe ushtaraksh republikan, n Greqi u krijua Lidhja Demokratike Kombtare Greke (EDES). N krye t ksaj force politike, si udhheqs politik qndronte Nikolas Plastiria, ndrsa si komandat ushtarak, u vendos Napoleon Zerva.[footnoteRef:467] EDES-i, m shum se sa nj forc politike e ushtarake, u formua si nj band e armatosur (andart), e cila gjat periudhs s lufts n Greqi u prdor nga Zerva pr qllimet e tij personale. Ai e transformoi EDES-in n nj organizat autoritare pr t arritur aspiratat e tij politike. [467: Mark Mazouer, Inside Hitlers Greece. The Experience of Occupation 1941-1944, Yale University Press, (New Haven and London, 1993), 106.]

N kuadrin e organizimit t grupimeve t majta edhe n Greqi, n shkurt t viti 1942 u themelua Fronti lirimtar Kombtar Grek (EAM), me udhheqs politik Aris Velokiotis. Qllimi kryesor dhe veprimtaria fillestare e EAM-it, ishte organizimi i rezistencs ndaj trupave hitleriane si dhe zgjedhje t lira dhe forma e qeverisjes pas lirimit t vendit. EAM-i mori drejtimin politik t rezistencs ndaj ushtrive t Boshtit, ndrsa krahu ushtarak i armatosur i saj ELAS, e njohur si Ushtria lirimtare Kombtare e popullit grek, mori drejtimin e operacioneve ushtarake. Fillimisht, megjith thirrjen e drejtuar nga krert komunist t EAM-it pr bashkimin e forcave greke pa dallime kundr pushtuesve, mbshtetja pr kt forc politike ishte e pakt. Vetm nj grup i vogl i socialistve grek dhe disa grupe agrare iu bashkuan thirrjes s EAM-it pr bashkimin e rezistencs greke.[footnoteRef:468] [468: Clogg, Histori e Prmbledhur.., 125.]

Megjith fillimin e vshtir pr shtimin e rradhve t EAM/ELAS-it, gjendja e rnduar ekonomike dhe kriza e shkaktuar nga lufta, e detyroi popullsin greke, kryesisht at rurale, t mos kishte rrug tjetr vese t prqafonte idet e grupimeve t majta greke. Kshtu, deri n mesin e vitit 1944, EAM-i numronte mbi 500.000 mbshtets politik, ndrsa krahu i saj i armatosur ELAS, numronte rreth 60.000 lufttar.[footnoteRef:469] Po ti referohemi statistikave, numri i forcave ushtarake t EAM/ELAS-it q nga krijimi i saj e deri n prfundim t Lufts s Dyt Botrore erdhi duke u rritur n mnyr drastike megjith prpjekjet e oficerve britanik pr t dobsuar kt forc politike. Mjafton t kujtojm se, n fillim t vitit 1943, EAM/ELAS-i numronte n radht e saj rreth 12.000 trupa, prkundrejt 4000 vetve t rreshtuar n radht e EDES-it.[footnoteRef:470] [469: Po aty., 128.] [470: Hondoros, Occupations and Resistance.., 117.]

Si nj aleate e vjetr e Greqis, Britania e Madhe mori n dor organizimin e rezistencs antifashiste n Greqi. Misionet e para britanike u hodhn n Greqi n vjesht t vitit 1942. Nga frika se mos rezistenca antifashiste greke do t binte n duart e EAM-it, britanikt nxituan t drgonin n Greqi misionet ushtarake me qllim organizmin e s djathts greke. Synimi fillestar i hedhjes s ktyre misioneve, ishte ndrmarrja e aksioneve t sabotazhit n prapavijn greke, me qllim ndrprejen e rrugve t furnizimit dhe komunikimit t trupave gjermane n Afrikn Veriore. N krye t misionit britanik u vendos oficeri Edmund Myers (Edmund Majers) dhe si zvends i tij Christopfer Montague Woodhouse (Kristofer M. Uathaus), i njohur nga grekt si Kris dhe nga britanikt e tjer me nofkn Monti. Nj nga prbrsit kryesor t misionit britanik n Greqi, ishte dhe Nicholas Hammond (Nikola Hamond), i njohur dhe ky si nj antikomunist dhe djathtist i vendosur. Pas largimit t Majersit nga skena greke, ishte Uathaus ai q do t merrte m pas drejtimin e misionit britanik n Greqi, i cili do t njihet dhe si mbshtetsi kryesor i politiks nacionaliste dhe antishqiptare t Zervs.

Q n fillim t veprimtaris s tyre, oficert britanik t atashuar pran nacionalistve grek shfaqn hapur tendencat e tyre filohelene dhe antikomuniste. Krahas pikpamjeve antikomuniste, krert e misioneve britanike t atashuar pran nacionalistve grek, t ndikuar dhe nga pikpamjet ekstremiste antishqiptare t zervistve, nuk vonuan t binin nn ndikimin e tyre. Politika q ndoqn misionet aleate n Greqi, duke prkrahur EDES-in nga njra an dhe, duke sabotuar punn e EAM-it nga ana tjetr, shkaktoi dme t pallogaritshme n rezultatet e lufts antifashiste n Greqi. Gjithashtu, me ndrhyrjen e forcave nacionaliste greke, nj pjes e oficerve britanik n Greqi sabotuan qllimisht prpjekjet pr t trhequr n luft minoritetin shqiptar am. Ka nga ata autor q mendojn se, njerz t shitur te pushtuesit dhe tek britanikt, ndoqn nj politik t paramenduar, e cila synonte t komplikonte situatn n zonn ku vepronte EDES-i dhe minoriteti am.[footnoteRef:471] [471: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 245.]

N kohn kur ishin krijuar dy kampet kryesore politike e ushtarake greke, t cilat diktuan deri n fund n ngjarjet e Lufts s Dyt Botrore n Greqi, edhe n rradht e shqiptarve t amris u shfaqn dy rryma kryesore. Njra rrym, e cila prfaqsohej nga vllezrit Masar dhe Nuri Dino, i kishte shfaqur m hert pikpamjet e saj rreth qndrimit ndaj forcave t huaja pushtuese. Q n fazn e par t pushtimit italo-gjerman t Greqis, prfaqsuesit kryesor t ktij formacioni politik, kishin shprehur hapur iden se ishin pr nj bashkpunim me ushtrin italiane. N kto rrethana t ndrlikuara t situats politike n Greqi, grupimi nacionalist am i udhhequr nga vllezrit Dino, luajti nj rol t rndsishm n trajtimin e shtjes ame.

Propaganda e br nga pushtuesit, si dhe nga nacionalistt am t udhhequr nga Nuri Dino pr bashkimin e amris me Shqiprin vetm nn mbrojtjen e ushtris italo-gjermane, bri q n nisje puna pr inkuadrimin e amve n radht e lvizjes antifashiste nacionallirimtare t ishte e vshtir. Popullsia ame n Greqi e kishte t qart, se pjesmarrja e saj prkrah rezistencs antifashiste greke, ishte e lidhur qllimisht dhe me trysnin q ushtrohej ndaj ksaj popullsie prej forcave zerviste e nacionaliste t EDES-it. N t njjtn koh, prshtjellimi i situatave midis dy kampeve politike e ushtarake greke, diktonte natyrshm dhe qndrimin e popullsis ame gjat Lufts s Dyt Botrore, qndrim ky i pasqyruar me pjesmarrjen gjersisht t popullsis shqiptare prkrah EAM-it. Duke analizuar sjelljen e popullsis ame gjat ksaj faze t zhvillimit historik n amri, Prof. Fatmira Rama thekson se, minoriteti am u prpoq t qndronte si prball presioneve t administrats kolaboracioniste greke, ashtu dhe ndaj forcave pushtuese, t cilat synonin ta mbanin kt popullsi larg rezistencs antifashiste.[footnoteRef:472] [472: Fatmira Rama, Dukuri arsimore gjat Lufts s Dyt Botrore, Tiran, Argeta-LMG, 2005.]

Rryma tjetr, e cila pr nga numri ishte m i lart, prfqasohej nga Musa Demi, Prokop Shqevi etj, shprehu hapur vullnetin e saj pr bashkpunim midis dy komuniteteve t amris dhe bashkimin e forcave kundr pushtuesve t huaj. Aktiviteti i patriotve t shquar am kundr pushtuesit italian dhe gjerman, sht m i hershm nga sa sht shkruar n historiografin greke. Aktivist am si, Musa Demi, Njazi Demi, Abdyl Demi, Kasem Demi, Hilmi Seiti, Alush Sejko e shum t tjer, jan t skeduar pr veprimtarin e tyre antiitaliane q n ditt e para t pushtimit italian t Greqis.[footnoteRef:473] [473: AQSH, F.153, V.1942, D.294, fl.224.]

T prndjekur nga qeveria greke e Metaksait si veprimtar t shtjes kombtare shqiptare, nj pjes e mir e patriotve am u rreshtuan n radht e Partis Komuniste Shqiptare n Tiran, q n ditt e para t krijimit t saj. T dhnat arkivore t nxjerr nga dokumentet e administrats fashiste n Shqipri, vrtetojn m s miri aktivitetin antiitalian t ktyre elementve am. N t njjtn koh, kto dokumente hedhin posht tezn greke, q i klasifikon t gjith amt shqiptar t Greqis si bashkpuntor me fashizmin. Aktiviteti i tyre kundr pushtuesve italian dhe gjerman sht nj dshmi e gjall e rezistencs s popullit shqiptar, e veanrisht atij am n luftn antifashiste nacionallirimtare. Ishin pikrisht kta element prparimtar t lvizjes antifashiste nacionallirimtare ame, q u bn brthama pr krijimin e etave t para luftarake, t cilat luftuan prkrah forcave greke t EAM-it.

Nj ndihmes t madhe n organizimin e elementve t ndershm am dhe largimin e atyre shqiptarve t gnjyer, t cilt ishin rekrutuar n radht e xhandarmris italiane dha antari i Partis Komuniste Shqiptare me origjin ame, Ali Demi.[footnoteRef:474] Ali Demi, gjat kohs kur Italia fashiste filloi sulmin ndaj Greqis ndodhej n Tiran dhe merrej me veprimtarin komuniste antiitaliane n radht e PKSH. N mnyr ilegale ai u hodh n amri pr organizimin e t gjith elementve prparimtar am, si dhe pr prhapjen e propagands komuniste n favor t lufts antifashiste nacionallirimtare. Prve thirrjeve drejtuar amve pr bashkim pa dallim feje dhe ideje, Ali Demi i kshillonte bashkpatriott e tij, q t linin mnjan hasmrit dhe hakmarrjet e vjetra ndaj grekve dhe t bashkoheshin me ta n luft kundr pushtuesit t prbashkt.[footnoteRef:475] Kjo inisiativ patriotike e tij dha rezultate mjaft t knaqshme, pasi ajo jo vetm ngjalli frymn antifashiste te populli shqiptar am, por njkohsisht solli solidaritetin midis amve patriot pr nj veprim t prbashkt dhe t organizuar. Fal veprimtaris s tij dhe t Musa Demit, patriott am filluan t organizojn njsitet e guerrile dhe etat e para t armatosura n amri, t cilat m von u radhitn pa hezitim prkrah EAM-it, n luftn kundr pushtuesve nazifashist. [474: Po aty, F. 14/AP, D.M/23, fl.20. Kujtime t Musa Demit.] [475: Po aty. ]

Nismtar pr organizimin dhe ngritjen e etave t para luftarake antifashiste n krahinn e amris u bn patriott am si, Musa Demi dhe msuesi Prokop Shqevi, i cili prej kohsh qndronte n shtpin e Musa Demit.[footnoteRef:476] M. Demi, q n fillim t vitit 1942, filloi t punonte pr organizimin e lvizjes antifashiste nacionallirimtare n amri. Ai dhe e gjith familja e tij u vun n shrbim t shtjes kombtare shqiptare dhe n shrbim t lufts antifashiste nacionallirimtare. N shtpin e Musa Demit organizoheshin takime t fshehta midis antarve t lvizjes komuniste shqiptare, pjes e s cils ishin shum student, bij dhe bija t amris si; Taho Sejko, Teme Sejko, Vehip Hyso, Vehip Demi etj, Kta t rinj, ish nxns dhe student n shkollat shqiptare n Shqipri, mbanin kontakte t ngushta m udhheqs t Partis Komunist Shqiptare t Tirans.[footnoteRef:477] Veprimtaria kryesore e ktij grupimi n fillim t aktivitetit t tij, ishte vendosja e kontakteve me krert kryesor t lvizjes antifashiste ame, si dhe koordinimi i veprimeve midis ets mikste t Filatit me komandn partizane t Konispolit, e cila n at koh drejtohej nga Rexhep Plaku dhe Haki Rushiti. [476: Isufi, Musa Demi dhe qndresa.., 237.] [477: Po aty. ]

N saj t bashkpunimit midis shqiptarve musliman dhe komunitetit ortodoks, n fund t vitit 1942 n amri u formua eta e par e armatosur si pjes e ushtris s ELAS-it. Udhheqsit kryesor t ksaj ete ishin, Musa Demi, Prokop Shqevi, Njazi Demi, Kasem Demi, Mustafa Sulo, Dervish Dojaka, Muharrem Demi, Braho Karasani, Sami Alushi, Tahir Demi, Vehip Huso, Nikolla Kukani, Jani Konti, Vangjel Dhupi e shum t tjer.[footnoteRef:478] Krijimin e ets s armatosur t Filatit, studiuesi shqiptar H. Isufi e vendos diku aty nga fillimi i muajit janar i vitit 1943.[footnoteRef:479] Ndrsa historiani B. Meta, krijimin e ksaj ete e prcakton n dimrin e vitit 1942-1943.[footnoteRef:480] N fillim t aktivitetit t saj kjo et ngriti grupet e para politike-ushtarake, si n amri, ashtu dhe n zonn e Konispolit, brenda kufirit shqiptar. Si rezultat i ksaj pune, u b e mundur rrzimi i organeve t vjetra drejtuese t kryepleqsive dhe n vend t tyre u formuan kshillat antifashist nacionallirimtar.[footnoteRef:481] [478: Lio, Probleme t marrdhnieve,242. Isufi, Musa Demi dhe qndresa.., 237.] [479: Isufi, Musa Demi..., 237. ] [480: Meta, Tensioni greko-shqiptar.., 152.] [481: Hoxha, Viset kombtare shqiptare.., 338.]

Vet situata e krijuar n gjith Europn dhe m gjer, nxirrte n plan t par fashitjen e problemeve q kishin patur grupe t ndryshme dhe bashkimin e forcave t prbashkta kundr pushtuesve nazi-fashist. EAM-i, q hert kishte prkrahur iden e bashkpunimit me t gjith minoritetet q ndodheshin n Greqi. N dhjetor t vitit 1942, EAM-i organizoi Konferencn Panhelene, n t ciln vendosi q, minoritet dhe pakicat kombtare, t cilat ekzistonin n shtetin grek mund t ishin pjes prbrse e forcave politike dhe ushtarake t saj.[footnoteRef:482] N deklaratn prfundimtare t ksaj konference thuhej se; N aleancn mbar popullore t EAM-it kan vend t gjith forcat e popullit grek dhe t minoriteteve kombtare pavarsisht nga partit, klasat shoqrore, pikpamjet politike dhe ato fetare.[footnoteRef:483] Kjo thirrje u prit mir si nga popullsia ame, ashtu dhe nga PKSH, e cila shpresonte n rritjen e prkrahjes s minoritetit shqiptar am dhe rreshtimin e tij n radht e ushtris nacionallirimtare greke e shqiptare. [482: Zhango, Imperializmi anglez,143-144.] [483: Po aty. ]

N fillim t vitit 1943, njsiti luftarak i Filatit i prbr nga lufttar am, u bashkua me njsitin grek n fshatin Koqinisht. T dyja kto eta krijuan n kt mnyr nj formacion ushtarak t prbashkt, q pr nga veprimtaria dhe numri ishte i dyti n gjith krahinn e Epirit.[footnoteRef:484] Kjo et me shtimin e rradhve t saj, iu bashkua m pas Regjimentit t XV t forcave t ELLAS-sit, deri n prfundim t Lufts s Dyt Botrore.[footnoteRef:485] [484: Meta, Tragjedia ame.., 64.] [485: Mazouer, Inside Hitlers Greece..,15.]

Gupi i par i lufttarve shqiptar am i krijuar n amri n janar t vitit 1943, prbhej nga nj grup njerzish prej 25-30 personash. N t merrnin pjes shqiptar t fshatrave prreth, si nga Filati, Finiqi, Galbaqi etj. Shum shpejt ata vendosn lidhjet me prfaqsuesit e rezistencs antifashiste greke. N kuadr t zgjerimit t lufts antifashiste t FNl shqiptar dhe ELAS-it, nj tjetr et e przier, e prbr nga am musliman dhe pjestar t pakicave greke n Shqipri, u krijua n fillim t shkurtit 1943 n Konispol, e cila m von do t bhej brthama e batalionit amria.[footnoteRef:486] Numri fillestar i antarve t ksaj ete ishte rreth 40-50 persona, por shum shpejt ky numr u rrit n mbi 250 lufttar. Komandanti i par i ksaj ete ishte Haki Rushiti, i cili m pas do t kalonte n ann e etave t Ballit Kombtar am t udhhequr nga Nuri Dino. [486: Manda, amt mysliman, 157.]

N kuadr t bashkpunimit t Frontit Nacional lirimtar shqiptar me EAM-in grek, n fund t muajit shkurt dhe fillim t muajit mars t vitit 1943, nj komision i prbashkt i prbr nga Rexhep Plaku, Taho Sejko, Vehip Demi, i cili ishte dhe si i drguar i EAM-it grek pr amrin, u drguan n fshatrat e ame pr mobilizimin e forcave t reja partizane ame dhe ngritjen e Kshillave Antifashist Nacionalrilimtar.[footnoteRef:487] [487: AQSH, F.17/APL, V.1943, D.7, fl.14.]

N datn 7 mars ky, komision i shoqruar dhe nga 2 partizan shqiptar dhe nj grek, si prfaqsues i EAM-it, pasi prshkoi fshatrat Shals, Vrv, Dishat, s bashku me nj pjes t ets ame prej 20 personash, shkuan n fshatin Kosk, n amrin tej kufirit. N kt fshat, ata u pritn nga nj prfaqsi e ets partizane greke q vepronte n at zon. N takimin e zhvilluar midis prfaqsuesve t t dy etave dhe popullsis vendase, u ra dakord, q t mbshteteshin aksionet kundr italianve dhe bashkpuntorve t tyre, qofshin kta grek apo shqiptar.[footnoteRef:488] [488: Po aty., fl.26.]

Nj dit m pas, ky komision shkoi n fshatin Spatar, ku ishin mbledhur dhe prfaqsues t etave partizane ame t katundeve t Filatit. N kt takim, pas nj pritje t ngroht q iu b prfaqsuesve greko-shqiptar nga popullsia vendase, u bisedua rreth mundsis s bashkimit greko-shqiptar. N prfundim t takimit u arrit marrveshja, q krert am t Filatit t mundsonin kalimin e etave partizane greke npr zonat e kontrolluara nga etat partizane ame t Filatit.[footnoteRef:489] E njjta pritje, komisionit t prbashkt iu b dhe n fshatin Pleshavic, ku edhe ktu n takimin e zhvilluar me krert e etave vendase u ra dakord q t lejohej veprimtaria ushtarake e etave partizane mikste t prbr nga am musliman dhe grek ortodoks. N saj t ktij aktiviteti t ngjeshur propogandistik, deri n datn 12 mars eta e przier kishte 120 lufttar t armatosur, ku 60 prej t cilve, me urdhr t FNCl shqiptar dhe EAM-it grek, mbetn efektiv i armatosur i ets dhe 60 t tjer u shprndan npr fshatrat Shals, Dishat, Vrv, Ninat, Janjar, etj. pr t qen pjes e njsiteve guerrile t ktyre fshatrave.[footnoteRef:490] [489: Po aty. ] [490: Po aty. ]

N shum fshatra t amris, n bashkpunim me forcat partizane shqiptare dhe greke u krijuan Kshilla Nacional lirimtar, t cilt morn funksione administrative n ato zona ku vepronin. N mars t vitit 1943, n fshatin Kosk u krijua Kshilli Nacionallirimtar am. Ky kshill u krijua fal puns s prbashkt t krerve lokal am si, Taho Sejko dhe Vehip Demi etj, n bashkpunim me krert e EAM-it dhe t FNSH.[footnoteRef:491] Edhe n fshatrat e Filatit u vendos pushteti i kshillave nacional lirimtar, t cilt morn masa kundr spiunve t fashizmit dhe bashkpuntorve t tyre. N ato zona ku ishin ngritur kto kshilla, filloi t mbizotronte qetsia dhe puna pr nxitjen e banorve pr prkrahjen e rezistencs antifashiste ishte inkurajuese. [491: Po aty., fl.14.]

Gjithashtu, kshillat nacionallirimtar am, n bashkpunim dhe me kuadrot partizan t EAM-it grek, filluan nj propagand intensive kundr EDES-it dhe bashkpuntorve t nazistve.[footnoteRef:492] Propaganda synonte ti bnte t ditur popullsis ame, q rruga e vetme pr t siguruar lirin nga pushtuesi i huaj, ishte bashkimi i forcave me etat partizane t EAM-it grek dhe ato t Frontit Nacional lrimtar shqiptar. Gjithashtu kjo propagand kishte pr qllim largimin e asaj pjes t popullsis s gnjyer ame, e cila pr arsye t ndryshme ishte rreshtuar prkrah etave t Ballit Kombtar am t udhhequra nga Nuri dhe Masar Dino. [492: Lio, Probleme t marrdhnieve, 242.]

Me inisiativ t Kshillit Nacionallirimtar shqiptar, n krahinn e amris dhe n zonat kufitare gjat pranvers s vitit 1943, u drgua zv. komandanti Lefter Talo, i cili mori prsipr organizimin e etave t para luftarake, n prbrje t t cilave kishte shqiptar am musliman dhe pjestar t pakicave greke n Shqipri.[footnoteRef:493] [493: Hoxha, Viset kombtare shqiptare, 338.]

Pas ngritjes s ets s Filatit, n kt zon u formua dhe nj tjetr et, e prbr nga am musliman dhe grek, por fatkeqsisht veprimtaria e ksaj ete zgjati shum pak. Kjo et u shprnda pr shkak t tradhtis s Theodhori Vitos, i cili s bashku me lufttart grek u largua dhe u b pjes e ushtris edeiste t Napoleon Zervs.[footnoteRef:494] Ndrsa lufttart am t larguar nga shprbrja e ksaj ete, u bashkuan me etn e Filatit dhe m pas u bn pjes e batalionit amria. [494: Po aty. ]

Karakteristik e veant e formimit t etave t para partizane ame, ishte se n to merrnin pjes njerz pa dallim feje, kombsie apo ideje. Shum shqiptar t krishter iu bashkuan formacioneve t para ushtarake ame, duke dhn kontributin e tyre prkrah vllezrve musliman n luft kundr pushtuesve gjerman. Tjetr karakteristik e etave t armatosura ame, ishte bashkpunimi n zonat kufitare me Frontin Nacionalrimtar shqiptar, i cili e kishte uar luftn kundr pushtuesve n nj faz tepr t zhvilluar. Me nxitjen e FNC shqiptar n fshatrat e amris veriore organizoheshin takime t gjera me popullsin vendase, n t cilat krkohej hedhja e popullsis ame n krah t ushtris antifashiste greke t EAM-it. Mbledhje t tilla u bn gjat muajve mars dhe prill t vitit 1943 n fshatrat Lops dhe Spatar. N kto takime, krahas prfaqsuesve t Kshillit t Prgjithshm Nacionallirimtar shqiptar ishin dhe prfaqsues t EAM-it dhe t ELAS-it grek.[footnoteRef:495] Emruesi i prbashkt i ktyre takimeve ishte bashkpunimi ushtarak midis dy komuniteteve, inisiativ kjo e dy forcave politike majtiste greko-shqiptare. [495: Po aty. ]

Si nj zon tepr e rndsishme, si pr italiant, ashtu dhe pr nacionalistt grek t udhhequr nga N. Zerva, amria u b nj nga vatrat kryesore t lvizjes nacional-lirimtare. N kuadr t organizimit t lufts antifashiste dhe t mobilizimit t popullsis shqiptare t amris, Konferenca Panepirote e Partis Komuniste greke, q zhvilloi punimet e saj n maj t vitit 1943 n fshatin Zagori, ndr t tjera miratoi drgimin e nj ekipi pr riorganizimin e qarkorit t amris dhe pr ngritjen n luft t minoritetit shqiptar musliman am.[footnoteRef:496] Ekipi grek i caktuar pr kt mision, kryesohej nga Kostas Barkas, antar i sekretariatit t Epirit dhe antar t tjer t komisionit ishin Filip Lio, si i drguar pr shtejt politike me minoritetin am dhe Taqi Petko nga fshati Dholan, si i drguar i EAM-it pr shtjet ushtarake. Ktij ekipi iu bashkuan prfaqsues am t drguar t Frontit Nacionallirimtar shqiptar si, Teme Sejko, Tahir Demi, dhe personi tret, nga t dhnat e nxjerr n mnyr indirekte nga dokumentet arkivore t kohs, ka t ngjar t ket qen Lefter Talo, i njohur me pseudonimin Muzhiku.[footnoteRef:497] [496: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 244.] [497: AQSH, F.17/APL, V.1943, D.7, fl.12.]

N ditt e para t muajit qershor, ekipi i prbashkt greko-am u nis n krahinn e Filatit pr riorganizmin e kshillave dhe mibilizimin e popullsis n radht e etave partizane mikste. Ndrsa n ditt n vazhdim, prfaqsuesit e t dy fronteve, shkuan n zonn e Paramithis, ku organizuan nj mbledhje t madhe me prfaqsuesit e kshillave antifashist t EAM-it, pr zonn e Llaka Sulit. Pas prfundimit me sukses t fushats pr riorganizimin e kshillave antifashist dhe mobilizimin e popullsis n radht e rezistencs antifashiste, grupi i prbashkt shkoi n vendin e quajtur Shkall t Paramithis pr tu takuar me krert nacionalist am. Por sabotimi q i bri kreu i grupit t puns Kostas Barkas vijs s ndjekur deri tani nga PKG dhe PKSH pr trheqjen e minioriteteve n gjirin e rezistencs antifashiste nacionallirimtare, bri q kjo prpjekje t dshtonte.[footnoteRef:498] [498: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 245.]

Pr t shmangur keqkuptimet, apo dhe pr t nxitur popullsit greko-shqiptare q ti bashkoheshin lufts antifashiste, eta ame e cila vepronte n kto zona, n muajin qershor t vitit 1943 i drejtohej me nj thirrje t hapur ksaj popullsie n t dy ant e kufirit. N thirrjen drejtuar popullsis ame dhe asaj greke t Konispolit, lidhur me luftn q i duhej br propagands prarse t pushtuesve italian thuhej; Mos dgjoni fjalt q prhapin italiant fashist dhe agjentt e tyre, t cilt ju thon se ne jemi t shitur. Kjo sht propaganda e fashistve t cilt kan pr qllim t na prajn dhe t na nxisin n nj luft vllavrasse.[footnoteRef:499] N thirrjen e saj, eta partizane ame, ndrsa i bnte jehon lufts heroike t partizanve shqiptar, ftonte popullsin minoritare ame n t dyja ant e kufirit q t prkrahnin pa hezitim lvizjen antifashiste t popullit shqiptar, si dhe bashkimin dhe vllazrimin me popujt fqinj dhe me t gjith popujt e bots, t cilt luftonin pr t siguruar lirin.[footnoteRef:500] [499: AQSH, F.126/APL, V.1943, D.1, fl.1. Thirrje e ets partizane ame drejtuar popullit minoritar t Konispolit.] [500: Po aty. ]

Pavarsisht pengesave, prpjekjet e PKSH dhe e EAM-it, pr nxitjen e pakics greke dhe amve shqiptar pr prkrahjen e lvizjes antifashiste nuk munguan. Me bashkimin e etave t krijuara deri tani, si dhe me mbshtetjen e Frontin Nacionalrimtar shqiptar, n qershor t vitit 1943 u krijua batalioni amria, pjes e t cilit ishin partizan am dhe pjestar t pakicave greke n Shqipri. Batalioni amria u formua pas bashkimit t tre etave partizane, prkatsisht t ets At Stath Melani, ets Alush Taka dhe t ets Hoxha Tasim. N prbrje t tyre ishin patriott e shquar si; Tefik Dine, komandant i ets At Stath Melani, Diamondi komisar i ksaj ete dhe prfaqsues i minoritetit vllah n Greqi dhe Shqipri, Rexhep Huso, Loli Cerro, Sami Alushi, Izet Malo, komandant i ets Hoxha Tasim, Sami Murat me detyrn komisar, Muharrem Demi zvends komisar, Petro Zhupa, ekonom dhe prfaqsues i popullsis minoritare greke.[footnoteRef:501] [501: Po aty, F.17/AP, V.1943, D.7, fl.1.]

Veprimtaria e batalionit amria dhe e etave t tjera, ku n prbrje t tyre shumica ishin shqiptar, kryhej pran kufirit me Shqiprin, si dhe n zonat e afrta brenda kufirit t amris greke. Nj nga arsyet kryesore t ksaj veprimtarie n kufijt e shtetit shqiptar ishte se, bashkpunimi i etave shqiptare ame me FNl shqiptar ishte m efikas n kto rajone. Po ashtu, nj arsye themelore e ushtrimit t aktivitetit luftarak t etave shqiptare n kufirin me Shqiprin dhe jo n brendsi t territorit t shtetit grek, ishte propaganda e theksuar nacionaliste antishqiptare e ushtruar prej Zervs dhe forcave t tij, t cilat nuk lejonin verpimtarin e etave shqiptare n territorin grek. Megjith pengesat q haste n pjesn e amris matan kufirit, batalioni amria n shum raste shkonte dhe n fshatrat ku pjesa m e madhe e popullsis ishte greke. Partizani Vehip Hyso, pjes e ktij formacioni ushtarak kujton se, kur batalioni yn vizitoi fshatin amanda, ai u prit nga banort e krishter t ktij fshati, t cilt u hapn dyert partizanve am, duke mbajtur m pas dhe nj manifestim n shenj solidaritetit n qendr t fshatit.[footnoteRef:502] [502: Kujtime t Vehip Hysos, cituar sipas Isufi, Musa Demi..,240.]

Pikrisht pr t shuar do keqkuptim q kishte lindur nga propaganda fashiste dhe nga ajo nacionaliste greke, e cila ishte kundr do mundsie pr bashkim t forcave progresiste shqiptare dhe greke, etat partizane ame e ndienin t nevojshme shpjegimin e situats para opinionit grek dhe shqiptar t krahins s amris. E njjta situat mbizotronte dhe n ato fshatra me popullsi greke t Shqipris, ku reaksioni zervist kishte arritur t deprtonte mjaft thell. Edhe n radht e formacioneve ushtarake t ELAS-it dhe t krerve komunist grek t EAM-it, q prej vitit 1943, kishte filluar t dominonte fryma nacionaliste dhe antishqiptare.[footnoteRef:503] [503: Historia e Popullit Shqiptar, vll.IV, 154.]

3.2. Raportet e PKSH dhe FN Shqiptar me EAM-in grek dhe nxitja e rezistencs

n amri.

amria shihej nga EAM dhe FNC si nj territor ku duhej t zgjerohej aktiviteti i lvizjes antifashiste nacionallirimtare. Ky mendim prforcohej m shum, si nga prkrahja e popullsis ame pr t luftuar kundr pushtuesit, por edhe nga burimet ekonomike q kjo krahin mundsonte pr mbajtjen e etave partizane me furnizime dhe veshmbathje. Si EAM dhe LANl iu bnin thirrje popullsive n t dy ant e kufirit me an t propagands n terren dhe t deklaratave t prbashkta, t cilat prpiloheshin n gjuhn greke dhe shqipe, q t prkrahnin pa hezitim rezistencn antifashiste kundr ushtrive t Boshtit.[footnoteRef:504] Popullsis minoritare ame n Greqi dhe popullsis grekfolse n Shqipri, u krkohej mbi t gjitha q t linin mnjan hasmrit e vjetra dhe t rreshtoheshin pa dallim n rradht e ushtrive nacionallirimtare. Si rezultat i thirrjeve drejtuar minoriteteve, n radht e Ushtris Nacionallirimtare pati nj prkrahje t konsiderueshme nga t dy minoritetet. Si pasoj e vendosjes s bashkpunimit midis grupimeve ushtarake t majta greke dhe shqiptare, u realizua disi dhe heqja e pengesave t mosbesimit q kishte ekzistuar deri tani midis dy popujve fqinj. [504: AQSH, F.14/APL, V.1943, D.7, fl.6.]

N frymn e bashkpunimit ndrmjet dy popujve fqinj, si dhe t krijimit t formacioneve luftarake, midis t majts greke dhe asaj shqiptare u bn prpjekje pr t vendosur pika t prbashkta orientimi. N kt kuadr, midis Frontit Nacionallirimtar t Greqis dhe Frontit Nacionallirmtar Shqiptar, gjat mesit t vitit 1943 u shtuan prpjekjet pr t rritur bashkpunimin midis tyre. Pr nxitjen e rezistencs antifashiste n t dy ant e kufirit greko-shqiptar, ndrmjet prfaqsuesve t EAM-it dhe atyre t Komitetit Qarkor t Gjirokastrs, n 10 gusht t vitit 1943, n Konispol u zhvillua nj takim i prbashkt.[footnoteRef:505] [505: Po aty., F.222/APL, V.1943, D.4, fl.1/1.]

Autorja greke E. Manda e cila flet pr kt marrveshje, shprehet se pr paln greke prfaqsues ishte Miltos Kirjanis (me pseudonimin Aleksis Janaris), pr Qarkorin e Gjirokastrs prfaqsues ishte Qemal Karagjozi (me pseudonimin elnika), e ndrsa prfaqsues i Frontit Nacional lirimtar shqiptar ishte Rexhep Plaku, n shtpin e t cilit u zhvilluan bisedimet.[footnoteRef:506] Nga hulumtimet e bra nga ana jon n dokumentet arkivore shqiptare, rezulton se si prfaqsues i FNl shqipar ka qen i pranishm nj person me emrin ose pseudonimin Haki, (Haki Rushiti, Haki Shehu, ose pseudonimi i Rexhep Plakut).[footnoteRef:507] Krahas prfaqsuesve t EAM-it grek dhe FN shqiptar, t pranishm n kt takim ishin dhe prfaqsues t minoritetit am n Greqi. [506: Manda, amt musliman,158-159.] [507: AQSH, F.222/APL, V.1943, D.4, fl.1/2.]

Nj nga temat kryesore n kt takim ishte lnia pas krahve e mrive t vjetra q kishin shoqruar prej vitesh dy popujt fqinj, si dhe zgjidhja e problemeve e shtjeve q shqetsonin minoritetet e t dy vendeve. N qendr t bisedimeve midis palve, ishte lufta pa kompromis kundr pushtuesve nazifashist dhe bashkpuntorve t armikut. Gjithashtu, nj rndsi e veant iu kushtua shtjes s nxitjes minoritetit am n Greqi dhe pakicave greke n Shqipri nn frymn internacionaliste, si dhe lnien pas t keqkuptimeve apo ndasive etnike e fetare q pengonin zhvillimin e lufts dhe t marrdhnieve t fqinjsis s mir. Midis pikave kryesore t marrveshjes ishte formimi nga ana e popullsis ame n Greqi dhe e asaj greke n Shqipri i nj organizate antifashiste, e cila do t drejtohej prej nj komiteti t prbr nga prfaqsues t EAM-it dhe FN shqiptar, si dhe nga nj prfaqsues t popullsive respektive. Marrveshja parashikonte gjithashtu se, antar i komitetit drejtues t organizatave antifashiste mund t ishte dhe nj prfaqsues i misioneve ushtarake britanike, por kjo do t lihej n dor t minoriteteve, nse ata e dshironin nj gj t till. N prfundim t takimit t dyja palt doln me nj vendim t prbashkt, ku i bnin thirrje popullsis ame dhe asaj greke q t prkrahnin pa hezitim lvizjen antifashiste nacionallirimtare kundra pushtuesve gjerman dhe veglave t tyre bashkpuntor me ta.[footnoteRef:508] [508: Po aty., fl.1/1. ]

Vmndje e veant gjat bisedimeve iu kushtua shtjes s amnistis pr t gjith ata persona q deri n kt periudh kishin qen t lkundur apo dhe q kishin ndihmuar armikun, por q nuk kishin luftuar me arm n dor kundr rezistencs antifashiste greke e shqiptare. Gjat bisedimeve u theksua, se rndsia e ksaj marrveshje do tu mbyllte gojn shovinistve n t dyja ant pr tradhti kombtare, gj e cila rndonte m tepr EAM-in grek, pasi propaganda e Zervs kundr bashkpunimit me shqiptart kishte hedhur rrenj, si n Greqi, ashtu dhe n pakicat greke n Shqipri. N prfundim t bisedimeve, midis prfaqsuesve grek dhe shqiptar u arrit dhe nj marrveshje e cila u pasqyrua n nj deklarat t prbashkt t prbr nga 10 pika, e q u firmos nga palt pjesmarrse.

Objekt i ksaj marrveshjeje t prbashkt ndrmjet t majts greke dhe asaj shqiptare ishin kto pika:

1. Me paragjykimet shekullore, me gabimet e bra nga t dy ant, me krimet e disa keqbrsve dhe me propagandn shoviniste t disa njerzve q din t manovrojn, propagand kjo q nxitet dhe nga ana e fashizmit dhe e agjentve t tij, u krijua pr minoritetin grek dhe shqiptar nj gjndje e till q mban mjaft forca n neutralitet dhe t kundrta njra me tjetrn, pra t vdekura pr luftn antifashiste q bjn popujt, grekrit dhe shqiptart. Popujt e minoriteteve, pa dashur i kan shrbyer armikut kundr interesave t tyre. T gjitha shenjat e ditve t fundit na tregojn se katastrofa nuk vonon t vij, n qoft se prgjegjsit do t mbyllin syt dhe nuk do t ndrrmarin inisiativ, ata t cilt jan afr ngjarjeve.

2. Formimi i nj organizat antifashiste n do minoritet sht tani nj nevoj urgjente. Nj dshir e till sht treguar qart nga ana e minoritetit grek dhe duket e gjall midis elementve t shndosh t amris. Formimi reciprok i organizatave antifashiste u mbyll gojn shovinistve n t dyja ant pr tradhti kombtare.

3. Kjo zgjedhje brenda vijave t lufts s sotme pr liri dhe vetvendosjen e popujve do t ndihmoj bashkimin n luft, duke vllazruar t dy popujt fqinj. Kjo sht e vetmja rrug e prshtatshme pr nj pun t drejtprdrejt dhe frytdhnse.

4. Organizatat antifashiste do t drejtohen nga nj kshill q do t prbhet nga prfaqsues grek, shqiptar dhe nga nj prfaqsues t do minoriteti. Pran ktyre kshillave do t jet nj prfaqsues i misionit anglez, i cili do t marr pjes nse do t krkohet nga vet minoriteti.

5. E njjta pun do t bhet dhe pr organizimin ushtarak.

6. U jepet amnisti e prgjithshme t gjith atyre q deri m sot kan punuar keq, si n shtjet politike po dhe n jetn private si rezultat i korrupsionit t fashizmit dhe shovinizmit t pavend.

7. T dy organizatat greko-shqiptare t bashkpunojn pr garantimin e t tashmes dhe t ardhmes, pr jetn, nderin dhe pasurin e popujve minoritar.

8. Ky vendim do tu njoftohet popujve t dy minoriteteve si dhe organizatave m t larta.

9. Statusi i organizatave antifashiste t minoriteteve do t prfshij pika lidhjeje me pjesmarrjen aktive t popujve minoritar n luftn antifashiste, duke ndaluar do lloj propagande, prve asaj t lufts.

10. Shtypi i t dy organizatave do t ndihmoj n sqarimin e popujve t t dy minoriteteve duke i ngritur politikisht.[footnoteRef:509] [509: Po aty., fl.1/1.]

Pr t arritur rezultate t frytshme n punn e tyre, si EAM-i dhe FN ran dakord q n vazhdim t organizonin takime t prbashkta n t dy ant e kufirit, me qllim nxitjen dhe hedhjen e popullsis ame dhe asaj greke n Shqipri n radht e ushtrive partizane. Qllimi i prbashkt i grupeve komuniste greke dhe shqiptare, ishte afrimi i pjestarve t pakics greke n Shqipri dhe popullsis ame n Greqi me rezistencn antifashiste, si dhe nj goditje e hapur drejtuar gjith bashkpuntorve t fashizmit n t dy vendet. Rezultatet e ktij takimi ishin t suksesshme, pasi ato u pasuan nga nj prkrahje e konsiderueshme e minoritetit shqiptar n Greqi ndaj EAM-it grek. N kt mnyr minoriteti am e kuptoi rndsin e pjesmarrjes n rezistencn antifashiste, duke dnuar njkohsisht propagandn e nacionalistve grek, q bhej n emr t tradhtis s synimeve shoviniste e cila dnonte bashkpunimin e komunistve greke me ata shqiptar.

Autorja greke E. Manda, duke dnuar dhe justifikuar njkohsisht kt marrveshje nga ana e EAM-it grek, thekson se, kjo marrveshje me shum mundsi ishte nj inisiativ personale e t drguarit t EAM-it, i cili kishte tejkaluar kompetencat e dhna.[footnoteRef:510] Pjesmarrja e prfaqsuesve am n takimin midis t majts greke dhe asaj shqiptare, sht nj tregues i qart i prkrahjes q popullsia ame n Greqi i dha rezistencs antifashiste greke. Kjo ishte nj njohje de fakto e sakrifics s popullsis shqiptare n Greqi dhe lufts kundr pushtuesve nazi-fashist. [510: Manda, amt mysliman, 160.]

Me forcimin e rolit t udhheqjes komuniste, si n Shqipri ashtu dhe n Greqi, q nga muaji tetor i vitit 1943, pr t harmonizuar kt inisiativ ishin ndrmarr hapa konkrete me qllim finalizimin e ktij bashkpunimi. Nga ana e Partis Komuniste Shqiptare u mor vendimi, q nj grup pune i Partis Komuniste Greke t lejohej t hynte n territorin shqiptar dhe t punonte me minoritetin grek n Shqipri, me qllim nxitjen dhe hedhjen e tij n luft kundr gjermanve.[footnoteRef:511] N baz t strukturs s organizimit, grupe pune t partive komuniste greke dhe shqiptare u hodhn n t dyja ant e kufirit duke punuar me popullsit prkatse pr nxitjen dhe prkrahejn prej tyre t rezistencs antifashiste. N kuadr t bashkpunimit, si EAM-i dhe PKSH, ran dakord q n t dy ant e kufirit t krijonin kshillat nacional lirimtar, t cilat do t drejtonin punn pran popullsis ame dhe greke, pr nxitjen n pjesmarrjen e tyre prkrah rezistencs antifashiste. [511: Po aty., F.14/APL. V.1943, D.13, fl.34.]

Lidhur me prpjekjet e bra nga FN shqiptar pr organizimin e minoritetit am n Greqi, na informon nj raport informativ i Taho Sejkos, drguar KQ t PKSH Qarkorit Gjirokastr n mesin e muajit tetor t vitit 1943, n t cilin thuhej se; Dje jam kthyer nga amria tej kufirit {...}.Paraqiten vshtirsi pr t punuar atje. Komanda gjermane e Filatit krkon t rekrutoj masat ame pr luft kundr E.A.M-it e neve. N katundin Kosk gjendja paraqitet e mir, atje n bashkpunim me Vehip Demin formova nj Kshill N.l. provizor. Iu drejtova Ballit t Filatit dhe i vura n dukje katastrofn drejt s cils po ecn populli am i drejtuar prej tyre{} Shpresoj t kem s afrmi nj prpjekje me disa nga eksponentt e asaj krahine { }Koska duhet t jet baza pr punn n amri.[footnoteRef:512] [512: Po aty., D.7, fl.14-15.]

N kuadr t bashkpunimit me EAM-in grek si dhe pr trheqjen e popullsis ame n rezistencn antifashiste, PKSH dhe FN u treguan t kujdesshm q t mos drgonin n amri njerz t cilt mund t dmtonin vijn politike t ktyre forcave. N lidhje me kto direktiva, Taho Sejko krkonte n raportin e tij, q n n amri t hidhen sa m shpejt shok t zot pr pun organizative.[footnoteRef:513] [513: Po aty. .]

N kt kuadr, udhheqs komunist shqiptar kaluan kufirin grek pr t punuar n radht e popullsis shqiptare ame pr nxitjen dhe shtimin e radhve t ushtris nacionallirimtare greke dhe anasjelltas. Lvizja Antifashiste Nacionallirimtare Shqiptare, drgoi n Greqi n pranver t vitit 1944, Xhelal Kason pr t organizuar minoritetin am n luft dhe bashkimin e ktij minoriteti me forcat partizane greke t EAM-it. Qllimi kryesor i vizits s tij, ishte tu rekomandonte krerve am t linin pas krahve hasmrit e ndryshme, si me shqiptart e fes ortodokse ashtu dhe me popullsin greke dhe t bashkoheshin me luftn antifashiste.[footnoteRef:514] Sipas autorit F. Lio, veprimtaria e Xhelal Kasos pr t trhequr minoritetin am n luft kundr pushtuesve rezultoi pa sukses pr shkak t veprimtaris s nacionalistve am t udhhequr nga Nuri Dino.[footnoteRef:515] [514: Zhango, Imperializmi anglez, 156.] [515: Lio, Probleme t marrdhnieve, 250-251.]

I njjti raport i prmendur m sipr, lidhur me veprimtarin e Nuri Dinos dhe bashkpunimit t tij me pushtuesit gjerman, pr organizimin e Ballit Kombtar am dhe krijimin e etave prej tij na informon se, ...Sikundr dihet, Balli Kombtar u shkatrrua, mirpo kto ditt e fundit ka filluar nj lvizje pr riorganizimin e tij me ndihmn e Komands gjermane n Konispol dhe sidomos me reaksionart amr (pjestar t Ballit Kombtar am, shnimi yn) tej kufirit. Kalova n t gjitha katundet muhamedane t krahins pr t luftuar mundsin e rimkmbjes s Ballit {...} Veprimtaria e re e hapt e armikut pr t hedhur amrit n luft kundr nesh dhe E.A.M-it, n bashkpunim me EDES-in e Ballin Kombtar, natyrisht do t ndihmohet shum nga tradhtari Nuri Dino e klysht e tij.t hidhen sa m shpejt n amri, shok t zot pr pun organizative. Ka krkuar nj takim me mua tradhtari Rexhep Dino. Ende nuk jam takuar me t. Pandehet se krkon t shptoj kokn duke u hedhur n luftn ton.[footnoteRef:516] [516: AQSH, F.17/APL. V.1943. D.7, fl.14-15.]

Megjith vshtirsit q hasn n fillimin e puns, PKSH dhe FN shqiptar nuk u trhoqn nga ideja pr t drguar prfaqsuesit e tyre pran minoriteti am dhe nxitjen e tyre n luft kundr pushtuesve dhe bashkpuntorve t tyre. Pr PKSH, amria e jashtme, si e konsideronin komunistt shqiptar at pjes t amris q kishte ngelur nn administrimin grek, n t ardhmen mund t ishte nj thik pas shpine pr Lvizjen Nacionallirimtare shqiptare. Sipas nj urdhri dite t Shtabit t Prgjithshm t Ushtris Nacionallirimtare shqiptare, drguar Shtabit t zons operative Vlor-Gjirokastr n 12 mars 1944, thuhej se, amria sht me rndsi t posame pr luftn ton. amria e jashtme mund t bhet nj thik n kurrizin ton. Ajo mund t bhet nj ur bashkpunimi n mes t dy popujve.[footnoteRef:517] [517: Dokumente t Shtabit t Prgjithshm dhe t Komands s Prgjithshme t Ushtris Nacional lirimtare Shqiptare, Vll.I, Instituti i Studimeve M-L, (Tiran, 1976), 260-261, dok.nr.111, dat 12 mars 1944. ]

N t njjtin urdhr, Komanda e Prgjithshme e UN shqiptare, drguar Shtabit t zons operative Vlor-Gjirokastr, lidhur me propagandn dhe masat q duhet t merreshin pr punn politike n amri thuhej se; Ju n bashkpunim me Regjimentin e 15-t grek (regjiment q n prbrje t tij kishte trupa shqiptare ame dhe greke, shnim i L.A), mund t futeni ushtarakisht pr propagand dhe agjitacion.[footnoteRef:518] N kt urdhr, Shtabi i Prgjithshm i UN shqiptare porosiste q, popullsia shqiptare, veanrisht ajo n amri, duhej t ngrihej n luft dhe t organizonte etat ame kundr gjermanve, duke u vn n t njjtn koh nn komandn e Ushtris Nacionallirimtare greke t EAM-it.[footnoteRef:519] [518: Po aty. ] [519: Po aty. ]

Gjithashtu n kt urdhr, Shtabi Prgjithshm i UN shqiptare pr t br t mundur afrimin e minoritetit am me Ushtrin Nacionallirimtare Greke, si dhe pr t thyer do paragjykim q ekzistonte ndrmjet dy popujve fqinj, theksonte q, tu shpjegohet popullatave n amri se, lirin ato do ta fitojn vetm duke luftuar kundr gjermanve, n bashkpunim t plot me Ushtrin Nacionallirimtare greke dhe me ndihmn q do tju jap Lufta Nacionallirimtare Shqiptare.[footnoteRef:520] Krahas ksaj, PKSH u mundua q shtjen ame, ta shihte n kuadr t zhvillimeve politike me forcat aleate t majta n Greqi, si dhe n kuadr t zhvillimeve politike pas lufts. PKSH, duke iu prmbajtur Karts s Atlantikut mbi zgjidhjen e shtjeve kombtare dhe t vetvendosjes s popujve, pretendonte se qeveria demokratike greke q do t formohej pas lufts, do t ishte n gjendje t zgjidhte shtjen e popullsis shqiptare ame brenda kornizave ndrkombtare dhe fryms internacionaliste q i bashkonte kto dy forca. [520: Po aty. ]

PKSH u kujdes q t drgonte n amri pr t punuar n radht e minoritetit am njerz me influenc dhe t prgatitur. Udhheqja e PKSH e pa t udhs se duhej punuar s bashku me forcat e EAM-it grek, q kjo popullsi t bhej nj faktor lidhs midis dy forcave nacionallirimtare dhe dy popujve fqinj. Duke par rndsin e madhe q kishte lufta e popullit am n luft kundr pushtuesve gjerman, si dhe duke peshuar mir rndsin q kishte shtja e minoriteteve gjat bashkpunimit me forcat e EAM-it grek, PKSH dhe FNL shqiptar u kujdesn q pran popullsis ame t drgonin njerz t prgatitur dhe q e njihnin mir situatn n amri. Lidhur me shtjet politike, udhheqja komuniste shqiptare udhzonte t drguarit e saj pran minoritetit am n Greqi q t mos merreshin me shtje politike, por vetm me organizimin e lufts.

N udhzimin e Shtabit t Prgjithshm t UNSH drguar n mars 1944, Shtabit t Zons Vlor-Gjirokastr thuhej; T ndihmoni nga ana tjetr amrin e jashtme me shok q t punojn n terren, por t ruheni e t mos drgoni atje njeri q t mos dij vijn politike dhe na ngatrron shtjen e minoritetit q sht shum e koklavitur.[footnoteRef:521] Lidhur me kujdesin q duhet t tregohej nga kuadrot komunist gjat puns s tyre me minoritetin shqiptar n Greqi, Komiteti Qarkor i PKSH pr Gjirokastrn njoftonte KQ t PKSH se, Elementt q shkuan (n amri) s jan t ngritur politikisht, 6 t hequr nga ushtria dhe 2 nga terreni, prandaj t ndihmohen prej partis son pr t mos rn n pozita shoviniste dhe autonomiste.[footnoteRef:522] [521: Po aty., 261-262, dat 12 mars 1944.] [522: Po aty., F.14/APL, V.1944, D.115, fl.11. Raport informativ i Peo Kogjinit pr KQ t PKSH.]

Edhe pse ishin t pakta n numr, rastet e bashkpunimit t Ushtris Nacionallirimtare Shqiptare me at greke nuk munguan. Format e bashkpunimit midis EAM grek dhe LAN shqiptare ishin t ndryshme. Shpesh t dyja organizatat ushtarake shkmbenin informacione lidhur me veprimtarin e organizatave t tjera armike, t cilat vepronin n rajonet respektive. Po ashtu shkmbimi i informatave bhej dhe pr marrjen e masave paraprake pr ti paraprir sulmit t ushtris gjermane n rajonet q kontrollonin kto dy forca.[footnoteRef:523] [523: Po aty., V.1943, D.7, fl.6.]

N nj urdhr t Shtabit t Prgjithshm t Ushtris Nacionallirimtare Shqiptare, t dats 2 prill 1944, lidhur me sulmet e prbashkta ndaj ushtris gjermane dhe bashkpuntorve me pushtuesit, theksohej q t shihej mundsia e bashkpunimit me forcat lirimtare greke t EAM-it, pr t prishur rrugkalimin Grapsh-Kakavij-Arinist.[footnoteRef:524] [524: Dokumente t Shtabit t Prgjithshm dhe t Komands s Prgjithshme, 276-277, dok.nr.118, dat 2 prill 1944.]

Thirrjes pr pjesmarrjen n Kongresin Panhelen t mbajtur n muajin maj t vitit 1944, Partia Komuniste Shqiptare iu prgjigj pozitivisht, duke e konsideruar kt si nj prov t gjall t soliaritetit dhe t bashkjetess midis dy popjve fqinj. Pr t treguar solidaritet dhe mbshtetjen e saj pr luftn kundr pushtuesve gjerman, PKSH drgoi n konferenc si prfaqsues t saj Koi Xoxen. Qllimi kryesor i PKSH dhe i EAM-it grek, ishte forcimi i mtejshm i lidhjes dhe bashkpunimit midis dy organizatave, si dhe bashkpunimi i minoriteteve t t dy shteteve fqinj.

Duke shpresuar n bashkjetesn midis popujve t Ballkanit, udhheqja komuniste shqiptare shpresonte n krijimin e nj klime vllazrore, si dhe t nj konfederate ballkanike pas lufte, ku t gjith popujt fqinj do t krijonin kushte t njjta pr jetes dhe harmoni. N korrik t vitit 1944, Tahir Demi do t njoftonte qarkorin e Gjirokastrs mbi punn organizative n amri, si dhe prpjekjet e tij pr nxitjen e rezistencs antifashiste ame n kt krahin.

N njoftimin e tij lidhur me bashkpunimin me komunistt grek pr organizimin e etave t armatosura ame thuhej se; N baz t krkess s Regjimentit t 15 grek, Grupit t IV t U.P.V (Ushtria e Pavarur Vullnetare greke) dhe me plqimin Shtabit t Zons s Par, un bashk me shokt e tjer t Grupit IV, u caktuam pr t shkuar n Greqi dhe t bnim pjes n Regjimentin e 15, pr t formuar kshtu batalione Minoritare n Krahinn e amris. Mbasi muarm direktivat e duhura t puns ton atje, u prcollm po prej grupit pr t shkuar edhe nj her pran zons s Par pr t biseduar atje mbi punn ton n amri. Mbetm dakord q ne t shkonim atje pr t br nj pun m tepr politike se sa ushtarake, t lviznim brenda n amri dhe me elementat q kishim t formonim atje Batalionin Ali Demi{}. Gjendja n amri ishte po thua ndryshuar krejtsisht n favor t Lvizjes son, sidomos me masakrimin e Zervistve n zonn e Paramithis.[footnoteRef:525] [525: AQSH, F.17/APL. V.1944. D.35/1, fl.1-4.]

Pavarsisht thirrjes drejtuar popullit am, pr t prkrahur pa kufizim luftn nacionallirimtare kundr pushtuesve t huaj si e vetmja rrugzgjidhje pr t siguruar lirin, PKSH ishte e bindur n vetvete, se e ardhmja e popullit shqiptar n amri dhe Kosov do t varej nga konjukturat politike, q do t krijoheshin pas lufts. PKSH pretendonte se, shtja e pazgjidhur kombtare e Kosovs dhe amris do t zgjidhej n baz t Karts s Atlantikut, n baz t parimit t vetvendosjes s popujve dhe kurrsesi nuk mund t diskutohej tani n fazn e zhvillimit t lufts kundr Boshtit dhe bashkpuntorve t tij.[footnoteRef:526] [526: Historia e Lufts Antifashiste Nacionallirimtare e Popullit Shqiptar, 1939-1944, (Tiran, 8 Nntori, 1988), 335.]

Lidhur me qndrimin e PKSH dhe t Enver Hoxhs pr shtjen kombtare shqiptare, autorja M. Vikers ka nj tjetr opinion rreth prpjekjeve t E. Hoxhs dhe udhheqjes komuniste shqiptare pr bashkimin e krahinave t amris dhe Kosovs me Shqiprin. Sipas Vikers, E. Hoxha dhe pjesa tjetr e udhheqjes komuniste shqiptare, besonte se amt ashtu, si dhe kosovart ishin bashkpuntor me gjermant.[footnoteRef:527] Pr autoren, kjo pikpamje do ti jepte Enver Hoxhs nj mundsi reale pr t hequr dor nga krkesat e tij pr bashkimin e amris dhe Kosovs me Shqiprin. Autorja sht e mendimit se, i shtyr nga ndikimi komunist jugosllav dhe ai grek, Hoxha e kishte m t leht t zgjidhte rrugn e diskriminimit si bashkpuntor t popullsis shqiptare ame dhe asaj kosovare, se sa t prishte miqsin q kishte lindur midis partive komuniste shqiptare, greke dhe jugosllave.[footnoteRef:528] [527: Miranda Vickers, The Cham Issue; Albanian National and Property Claims in Greece, (London, 2002), 7.] [528: Po aty. ]

N t vrtet, analiza q i bn Vikers qndrimit t E. Hoxhs dhe komunistve t tjer shqiptar kundrejt minoritetit am n Greqi dhe popullsis kosovare n Jugosllavi nuk qndron. PKSH dhe udhheqsit e saj, zgjidhjen e shtjes s minoriteteve me vendet fqinje e shihte n kuadrin e Karts s Atlantikut dhe t fryms internacionaliste. Pr komunistt shqiptar do ndryshim i kufijve n kushtet e Lufts s Dyt Botrore ishte e pa pranueshme dhe se do shtje q ekzistonte midis Shqipris dhe fqinjve t saj do t zgjidheshin n frymn e mirkuptimit pas prfundimit t lufts. PKSH, e kishte br t ditur qndrimin e saj gjat lufts pr zgjidhjen e shtjes ame, duke theksuar se kjo zgjidhje do t vinte nprmjet lufts s ksaj popullsie kundr pushtuesve nazi-fashist.

3.3. Qndrimi i forcave politike greke ndaj rezistencs ame dhe veorit e tyre.

Si italiant edhe pushtuesit gjerman, u munduan q me an t propagands s tyre t hidhnin popullsin shqiptare ame kundr forcave t EAM-it dhe Lvizjes Antifashiste Nacionallirimtare shqiptare. Por, pavarsisht thirrjeve t tilla, apo dhe masave shtrnguese q prdorn gjermant dhe bashkpuntort e tyre, prsri popullsia ame nuk hezitoi t prkrahte rezistencn antifashiste, duke u rreshtuar n radht e Frontit Nacionallirimtar Grek.

Kundr bashkpunimit t forcave t majta shqiptare dhe greke, e pr m tepr kundr lufts antifashiste t popullit shqiptar, ishte edhe qeveria greke n ekzil n Londr. Me mbshtetjen dhe t zyrtarve britanik, kreu i qeveris monarkiste greke n Londr u prpoq me t gjitha mjetet q t pengonte bashkimin e forcave ushtarake komuniste greke dhe shqiptare. Duke i akuzuar shqiptart dhe etat e tyre si terroriste e shoviniste, qeveria greke dhe mbreti i saj, denoncuan pran Foreing Offise, si vrass t minoritetit grek partizant shqiptar.[footnoteRef:529] [529: PRO-FO, File 37147.]

N letrn e ministrit t jashtm t qeveris greke, drejtuar qeveris britanike n maj t vitit 1943, shqiptart akuzoheshin pr krime t kryera ndaj popullsis greke t Epirit t Veriut.[footnoteRef:530] T njjtat akuza pr diskriminim dhe vrasje nga partizant shqiptar, vinin dhe nga oficert britanik t atashuar pran shtabit t Zervs. Pr t hetuar mbi akuzat e br nga qeveria greke n Londr, oficert britanik n terren n Shqipri dhe Greqi, ndrmorn n mnyr t pavarur disa hetime. Nga hetimet e kryera n zonat q banoheshin prej pakicave greke n Shqipri, oficert britanik arritn n prfundimin, se nuk kishte patur asnj rast pr keqtrajtimin e ksaj popullsie.[footnoteRef:531] [530: Po aty. ] [531: Po aty. Raporti mban datn 18. VII.1943. Cituar sipas Puto, Npr analet, 103.]

N vazhdn e politiks s tyre shoviniste, pothuajse i njti tekst dhe t njjtat fakte, iu bn t njohura dhe Departamentit Amerikan t Shtetit prej ambasads greke n Uashington. N tekstin e akuzave t stisura nga grekt, thuhej se, t ashtuquajturit patriot shqiptar po ndrmarrin inkursione ndaj popullsis minoritare greke n Epirin e Veriut, duke detyruar kt popullsi t ndryshoi ndjenjat e saj kombtare.[footnoteRef:532] Por edhe n kt rast, tentativat e qeveris greke n mrgim pr t mohuar prpjekjet e shqiptarve dhe kontributin e tyre n Luftn e Dyt Botrore dshtuan. Si qeveria londineze dhe ajo amerikane nuk i morn t mirqena faktet e stisura pr qllime shoviniste prej Greqis. [532: Basil Kondis, Eleftheria Manda, The greek minority in Albania- A documentary record (1921-1993), (Athin, 1994), 112.]

Situata e krijuar n amri vuri n alarm Komitetin Qendror t PKG, i cili organizoi nj takim t zgjeruar n qershor t vitit 1943, n fshatin Vivar t Murgans. N kt mbledhje merte pjes dhe nj delegacion i PKSH, i kryesuar nga Shemsi Totozani, i cili n emr dhe t forcs politike e ushtarake q prfaqsonte, shprehu hapur kundrshtit lidhur me mendimet q mbizotruan diskutimet n mbledhje, rreth nj bashkpunimi t ngusht midis EAM-it, Zervs dhe britanikve.[footnoteRef:533] N rrethana t tilla t zhvillimit t ngjarjeve, Sh. Totozani, shprehu pikpamjet e tij dhe t PKSH, se qndrimet e shfaqura nga krert komunist t EAM-it, nuk pajtoheshin me qndrimet q mbante PKSH pr organizimin e lufts antifashiste.[footnoteRef:534] [533: Hondoros, Occupations and Resistance.., 30-31.] [534: Po aty. ]

Gjat vjeshts s vitit 1943, radht e Zervs dhe BK shqiptar am u shtuan s teprmi pr shkak dhe t ofensivs gjermane, si dhe t prkrahjes q oficert britanik iu dhan forcave ushtarake t EDES-it. Gjithashtu dhe puna e dobt e propaganda shoviniste e br nga komunistt grek n fshatrat e Shqipris s jugut, bri q paknaqsia e komunistve shqiptar ndaj atyre grek t shtohej. Nj njoftim i Qarkorit t Gjirokastrs shkruante se; N minoritete kishin ardhur dy shok nga Greqia, t cilt kan br disa konferenca, kan formuar kshilla antifashiste n fshatra, u munduan t krijojn eta, por asgj efektive.[footnoteRef:535] [535: AQSH, F.14/AP, V.1943, D.13, fl.34.]

Propaganda zerviste nga njra an dhe puna e dobt e br nga krert komunist grek n radht e popullsis greke n Shqipri, kishte br q n gjirin e ksaj popullsie t shfaqeshin paknaqsi ndaj etave partizane shqiptare. Fjalt e prhapura, veanrisht nga forcat zerviste greke, kishin karakter fetar dhe kombtar, duke br q ndasit midis shqiptarve dhe grekve t ishin t mdha. N thirrjet e prhapura nga propaganda zerviste shprehej urrejtja ndaj popullsis shqiptare ame n Greqi dhe theksohej fakti se, do grek duhej ta derdhte gjakun e tij n Greqi dhe duke luftuar shqiptart e komunistt.[footnoteRef:536] [536: Po aty., F.17/AP L. V.1944. D.17, fl.27.]

Oficert grek t EAM-it propagandonin se, minoriteti grek duhet ti kishte syt n do moment nga Greqia dhe se e ardhmja e tyre nuk mund t shihej ndryshe, vetm n suazn e shtetit grek.[footnoteRef:537] Prfaqsuesit e EAM-it t drguar pr t punuar n fshatrat e Shqipris s jugut n takimet me banort e pakicave greke, me qllim rekrutimin e tyre n rradht e Ushtris Nacional-lirimtare shqiptare deklaronin se; Ne duhet t punojm q t jemi nn nj Greqi, qoft kjo e majt apo e djallit, vetm t jemi nn Greqi.[footnoteRef:538] Gjithashtu, PK Greke pr t ruajtur pakicat greke n Shqipri nga masakrat dhe reprezaljet e gjermanve, kshillonte FN shqiptar q t mos ndrmerrte inkursione ndaj trupave gjermane n afrsi t fshatrave t banuar me grek.[footnoteRef:539] [537: Po aty., D.115, fl.10.] [538: Po aty.] [539: Po aty., F.14/APL, V.1943, D.13. fl.28.]

Drejtuesit komunist grek t EAM-it, pr tia arritur qllimit q t shkpusnin popullsin greke nga FN shqiptar, krkonin zyra t posame pr minoritetin, si dhe krijimin e formacioneve luftarake t veanta pr partizant minoritar. Kt arsyetim komunistt grek e mbshtesnin n faktin se, minoriteti grek kishte aq forca t mjaftueshme sa t krijonte n mnyr t pavarur brigata dhe batalione, pa qen n varsi t ushtris nacional lirimtare shqiptare.[footnoteRef:540] Veprime t tilla nxiteshin vetm me qllimin e prhapjes s propagands shoviniste pr shkputjen e minoritetit, si dhe t Epirit t Veriut e bashkimit me Greqin. PKSH nuk mund t ishte dakord me qndrimin e komunistve grek, pasi pr komunistt shqiptar krijimi i formacioneve ushtarake nga ana e pakicave greke n Shqipri, do t nxiste shkputjen e tyre nga influenca e Frontit Nacional lirimtar shqiptar. Pr lvizjen komuniste shqiptare nj veprim i till jo vetm q do t dmtonte rnd rezistencn antifashiste, por do t ishte n kundrshtim t hapur me marrveshjet e arritura deri tani midis dy partive komuniste, greke dhe shqiptare. [540: Po aty. ]

Kjo politik nuk mbeti pa u vn re nga udhheqja komuniste shqiptare, e cila ishte mosbesuese ndaj veprimtaris s komunistve grek n radht e ksaj popullsie n territorin shqiptar. Pr pasivitetin e treguar nga komunistt grek, si dhe pr t larguar elementt t cilt prhapnin propagandn shoviniste n radht e pakicave greke n Shqipri, udhheqja komuniste shqiptare n pranver t vitit 1944 mori vendimin q komunistt grek t ndrprisnin aktivitetin e tyre n Shqiprin e jugut dhe t largoheshin nga vendi.

N urdhrin e Shtabit t Prgjithshm t Ushtris Nacionalirimtare Shqiptare, drguar Shtabit t zons operative Vlor-Gjirokastr n datn 2 prill 1944 lajmrohej, q t gjith oficert grek q ishin n batalionin minoritar t largoheshin nga territori shqiptar.[footnoteRef:541] Sipas ktij urdhri, oficerve grek t EAM-it iu bhej me dije se, ata e kishin plotsuar misionin e tyre, n prkrahjen q kishin dhn pr mobilizimin e popullsis minoritare n luftn kundr okupatorit, e se tashm kishte ardhur koha t largoheshin n mnyr shoqrore.[footnoteRef:542] Udhheqja e PK shqiptare e shihte kryesisht t prmbushur misionin e ushtarakve t EAM-it pr hedhjen e popullsis greke n radht e UNSH dhe tashm sipas drejtuesve komunist, kishte ardhur koha pr largimin e tyre. Pr PKSH, nj qndrim m i gjat i komunistve grek n radht e popullsis greke n Shqipri mund t ishte i dmshm, pasi sipas krerve komunist shqiptar, batalionet e minoritetit tashm kishin hyr n luft dhe kishin arritur maturin e nevojshme ushtarake.[footnoteRef:543] [541: Dokumente t Shtabit t Prgjithshm dhe t Komands,281, dok.nr.120, dat 2 prill 1944.] [542: Po aty. ] [543: AQSH, F.17/APL, V.1944, D.24, fl.5.]

Manovrat propagandistike pr distancimin e t krishterve nga partizant musliman shqiptar, bn q nj pjes e mir e drejtuesve am t izoloheshin dhe t kufizoheshin n veprimtarin e tyre ushtarake. N kt mnyr kontributi i tyre minimizohej krahasuar me kuadrot ushtarak t krishter t radhitur n radht e etave partizane t EAM-it grek. Puna sabotuese e elementve grek n radht e ushtris s ELAS-it, ndaj partizanve am, kishte nj prapavij t thell politike dhe nacionaliste.

Nj raport i komandantit t Shtabit t Zons s Gjirokastrs Islam Radovics, drejtuar Shtabit t Prgjithshm t Ushtris Nacionallirimtare shqiptare n prill t vitit 1944, theksonte se; Shokt grek e kan pohuar me gojn e tyre se, puna e br nga EAM-i me minoritetin shqiptar n Greqi ka qn shum e pakt n krahasim me punn q ka br Fronti N me minoritetin grek n Shqipri.[footnoteRef:544] [544: Po aty., F.41 STR, V.1944, D.79, fl.8.]

Ndrsa nj raport informativ i Vehip Demit drguar Enver Hoxhs mbi punn e br n amri pr organizimin politik e ushtarak t minoritetit am theksonte se; Pr shtjen minoritare ame t tej kufirit, m datn 22/VIII/944, u b nj prpjekje (takim) midis Komandantit dhe Komisarit t Regjimentit XV, Komandantit dhe Komisarit t Brigads s VIII dhe meje {} Gjendja politike e minoritetit shqiptar n Greqi, pr t ciln t siprmit na than se organizata e EAM-it ska patur mundsi q t futej dhe t punonte n minoritet, pr shkak se Nuri Dinua me klikn e tij kishte mundur q ti trhiqte amrit me ann e kryetarve t krahinave t ndryshme tue i futur n luft kundra popullatave greke dhe nga ana tjetr, tue qen se Regjimenti nuk ka patur forca t mjaftueshme q t hynte me ushtri n ato krahina{}.[footnoteRef:545] Shpesh her udhheqsit komunist grek punn e tyre t dobt politike dhe ushtarake pr organizimin e minoritetit shqiptar am n Greqi mundoheshin tia faturonin ekzistencs s Ballit Kombtar am dhe etave t Nuri Dinos. [545: Po aty., fl.42.]

N shum raste etat partizane ame t inkuadruara n forcat e ELAS-it, shmangeshin qllimisht nga luftimet dhe aksionet direkte ndaj trupave gjermane e zerviste. N njoftimin e drguar nga Tahir Demi pr Komitetin e Partis t Qarkorit t Gjirokastrs n korrik t vitit 1944, theksohej se, etat ame qndronin pr dit t tra pa u futur n aksion dhe nuk lejoheshin q t deprtonin n drejtim t fshatrave t amris.[footnoteRef:546] [546: Po aty., F.17/APL, V.1944, D.35/1, fl.1.]

Urdhrat e dhna nga Shtabi i Prgjithshm i EAM-it, pr komandantt shqiptar am t etave partizane shpesh her ishin kontradiktore dhe t qllimshme. N baz t ktyre urdhrave, forcat ame qndronin me dit t tra n pritje t aksioneve luftarake kundr zervs dhe aksionet nuk realizoheshin asnjher pr shkak t direktivave t dhna gabim. etat partizane ame ndaloheshin qllimisht t kryenin aksione kundr trupave gjermane dhe zerviste n territorin e amris dhe kryesisht n ato zona ku banort e fshatrave ishin shqiptar me qllim q t mos binin n kontakt me ta.

Po ashtu, krerve am t etave partizane u ndalohej propaganda dhe aktiviteti i tyre n fshatrat shqiptare. Propozimet e komandantve shqiptar am drguar krerve t Regjimentit t XV grek t EAM-it, pr t rn n kontakte me am t tjer n krahinn e amris, n shumicn e rasteve merrnin prgjigje negative. Edhe n ato vende ku ishin krijuar kshilla nacionallirimtar, numri i shqiptarve ishte i paprfillshm dhe n shumicn e rasteve shqiptart am liheshin qllimisht jasht organeve drejtuese.[footnoteRef:547] T gjitha kto veprime, ishin padyshim vij e qart e propagands nacionaliste q bhej n radht e EAM-it, pr t penguar aktivitetin e etave ame dhe t popullsis ame n rezistencn antifashiste greke. [547: Historia e Popullit Shqiptar, Vll. IV, 154.]

Mosmarrveshjet e thella midis komandantve grek dhe shqiptar t etave mikse, shpesh rrezikonin t acaroheshin deri n konflikte fizike. Pr partizant am, brja e politiks apo trajtimi i bisedave me karakter nacionalist ishte e ndaluar.[footnoteRef:548] Partizanve shqiptar t etave t prbashkta luftarake u thuhej prej udhheqsve grek t EAM/ELAS-it se; Ju jeni ushtar t ELAS-it dhe nuk ju prket aspak politika, mjafton q ju t dini t hapni dhe t mbyllni pushkt.[footnoteRef:549] [548: AQSH, F.17/AP, V.1944, D.35/1, fl.2.] [549: Po aty. ]

Rastet e shpeshta t konflikteve t hapura midis krerve t etave partizane mikse n amri shqetsuan dhe udhheqsit m t lart t dy forcave politike t majta; greke t EAM-it dhe asaj t PKSH. Pr t sheshuar problemet q kishin lindur n gjirin e ushtris, prfaqsues t qarkorit t Gjirokastrs dhe t PKSH t ksaj zone, pas presionit t EAM-it, morn vendimin q komandantt am Tahir Demi dhe Muharrem Demit t largohen nga drejtimi i batalionit Mikst, i prbr nga grek dhe am, pr t vazhduar aktivitetin e tyre luftarak n zonat brenda kufirit shtetror t Shqipris.[footnoteRef:550] Duke dnuar politikn refraktare n gjirin e s majts greke, Tahir Demi shpjegonte se, duke par se fjalt tona nuk kishin asnj vler dhe se puna jon pr amrin ishte zero, ather krkova q t shkoja pran regjimentit pr t dhn kontributin tim.[footnoteRef:551] [550: Po aty., fl.4.] [551: Po aty., fl.3/1.]

Largimi i drejtuesve am nga kompanit partizane mikse t EAM-it gjat vers s vitit 1944, pati pasoja t rnda pr kto eta, pasi nj pjes e mir e partizanve t pakics greke dhe am, t indinjuar nga vendimet e krerve grek u trhoqn prkohsisht n shtpit e tyre.[footnoteRef:552] Ky veprim oi n krijimin e situatave n favor t bandave zerviste dhe gjermanve, t cilt mobilizuan me an t forcs nj pjes t mir t popullsis minoritare. PKG e kufizoi s teprmi mundsin e bashkpunimit t popullsis ame dhe futjen e saj n radht e ELLAS-it. Autori Filip Lio, njkohsisht dhe pjesmarrs n luft n radht e forcave partizane, tregon se, kuadrot e PKG nuk i dhan rndsin e duhur problemit am, problem ky q ishte po aq i vshtir, sa dhe problemi q EAM-i kishte me nacionalistt e Zervs.[footnoteRef:553] [552: Po aty., fl.1] [553: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 245.]

N t njjtn koh, me an t makinacioneve, komunistt grek nuk lejuan komunistt shqiptar t ushtronin lirisht aktivitetin e tyre propagandistik n rradht e popullsis shqiptare n territorin grek. Pengesat e bra nga forcat majtiste dhe djathtiste greke, duke kundrshtuar veprimtarin e grupeve shqiptare brenda gjirit t popullsis ame, ishin tashm t njohura dhe kurrsesi nuk ishin vepr e grupimit am t udhhequr nga Nuri Dino.[footnoteRef:554] Ndrkoh q edhe veprimtaria e grupit t Nuri Dinos dhe prkrahsve t tij q n fillim t vitit 1944 ishte gjithnj e n rnie pr shkak t demaskimit q i ishte br aktivitetit t tij nga forcat antifashiste ame. [554: Po aty., 251.]

Propaganda antishqiptare filloi t prhapej dhe n fshatrat dhe qytetet shqiptare ky banonin pakica kombtare greke. N zonat kufitare dhe n qytetet kryesore t Shqipris s Jugut, si n Gjirokastr, Prmet, Sarand dhe fshatrat prreth, element t ndryshm grekofil prhapnin fjal q kishin si qllim shkputjen e komunitetit fetar ortodoks nga ai musliman. Kjo propagand antishqiptare e vinte theksin n prkatsin fetare, duke prhapur iden se, t gjith ortodoksit ishin grek, e si t till, ata duhej t krkonin mbshtetje vetm te forcat greke.[footnoteRef:555] [555: AQSH, F.14/AP L. V.1944. D.115, fl.6.]

Elementt reaksionar n radht e pakics greke n Shqipri si, Jani Pullo dhe Jorgji Zoto, propagandonin se, anglezt dhe zervistt do t hynin n radht e minoritetit dhe do ti jepnin fund lvizjes antifashiste nacionallirimtare shqiptare.[footnoteRef:556] N t njjtn koh element t tjer nga rradht e pakics greke n Shqipri viheshin trsisht n shrbim t politiks shoviniste zerviste, madje duke mbshtetur me ndihma n ushqime dhe veshmbathje forcat zerviste.[footnoteRef:557] Mjeku Jorgji Zoto, u vu trsisht n shrbim t Zervs dhe forcave ushtarake t tij, duke u br nj penges n prpjekjet pr bashkpunim midis me FN shqiptar dhe pakicave greke n Shqipri. Sipas udhzimeve t marra nga shtabi i EDES-it, Zoto u prpoq q t pengonte bashkpunimin e pakics greke me etat partizane shqiptare dhe t merrej me formimin e bandave zerviste n zonat e banuara prej tyre.[footnoteRef:558] Duke prdorur strlinat dhe armatimet e dhna nga anglezt, Jorgji Zoto u prpoq t trhiqte rreth vetes njerz nga minoriteti grek dhe ti rreshtonte n radht e EDES-it. Nj veprim i till u denoncua nga EAM-i dhe FNCL shqiptar te misioni britanik q ndodhej i atashuar pran Shtabit t Zons s Gjirokastrs.[footnoteRef:559] [556: Po aty., F.17/AP, V.1944, D.31, fl.31.] [557: Po aty. ] [558: Po aty., V.1943, D.7, fl. 6. Shif dhe N. Zhangos, Imperializmi anglez,32.] [559: Po aty. ]

Krahas propagands antishqiptare zerviste n radht e popullsis grekfolse n Shqipri edhe oficert anglez u munduan t minonin punn e br deri tani nga udhheqja komuniste shqiptare dhe greke pr t bashkuar kt popullsi me luftn antifashiste nacionallirimtare. Pr t penguar radhitjen e ksaj popullsie n radht e ushtris nacionallirimtare shqiptare, oficert britanik propagandonin n fshatrat e jugut dhe n Sarand, mbi mundsit q kishte vendosja e regjimit t Zogut pas prfundimit t lufts.[footnoteRef:560] [560: Po aty., V.1944. D.37, fl.21.]

Me propagandn e tyre, britanikt synonin shkputjen e pakicave greke nga radht e FN shqiptar si dhe prgatitjen e terrenit pr t par mundsin e rikthimit t mbretit Zog n Shqiprin e paslufts. Oficert britanik propagandonin se, ashtu si n Greqi ku opinion publik po kthehet n favor t mbretit, edhe n Shqipri duket se po shtohen ndjenjat n favor t rikthimit t mbretit Zog. Nuk ka ndonj dm nse i marrim n konsiderat kto ndjenja.[footnoteRef:561] Britanikt edhe pse ishin krejtsisht t bindur se shumica e shqiptarve nuk do ta dshironin nj rikthim t mbretit Zog, prsri ata vazhdonin propagandn e tyre n dm t forcimit t lvizjes antifashiste nacionallirimtare shqiptare. [561: Puto, Npr analet e diplomacis,120.]

Parat e britanikve dhe propaganda zerviste, e cila dnonte bashkpunimin e grekve me amt shqiptar, tronditi thell dhe vet krert drejtues t EAM-it. Nacionalistt grek dhe Zerva, ndrmorn nj fushat t shfrenuar propagandistike kundr bashkpunimit t EAM-it dhe etave ame. Forcat zerviste dhe oficert britanik prhapnin lajme t rreme pran minoritetit, duke theksuar t ardhmen komuniste t Shqipris dhe se, atentatet e krimet ndaj individve t veant kryheshin nga forcat partizane dhe jo nga ato zerviste.[footnoteRef:562] [562: AQSH, F.17/AP L. V.1944. D.17, fl.27.]

Propaganda shoviniste greke e Zervs, pr t larguar pakicat greke n Shqipri nga etat partizane shqiptare, misioni i t cilave ishte lufta ndaj pushtuesit dhe bashkpuntorve t tij, theksonte se, anglezt nuk do t prkrahnin kurr muslimant shqiptar se, Zerva ishte pritur mjaft mir n Janin dhe se po kshtu duhej t pritej dhe ktu. se, ne duhet t ngrem ktu vetm flamurin ton grek.[footnoteRef:563] Kjo propagand e vinte theksin n antagonizmat fetar q ekzistonin midis t krishterve dhe muslimanve. Si rezultat i propagands anti ame, e anti shqiptare t br nga Zerva dhe oficert britanik, hemoragjia n radht e etave partizane t EAM-it vazhdoi pr nj koh t gjat dhe ajo u shtri n t gjith Greqin. Nacionalistt grek e konsideronin organizatn e EAM-it si tradhtare, e cila sipas tyre, kishte shitur interesat e Greqis dhe kishte vendosur t bashkpunonte m amt shqiptar, t cilt konsideroheshin bashkpuntor t pushtuesve italian.[footnoteRef:564] [563: Po aty. ] [564: Mazouer, Inside Hitlers.., 141.]

Puna e komunistve t EAM-it n territorin shqiptar bhej e veuar dhe pa bashkpunimin me prfaqsuesit e PKSH. Kur prfaqsues t PK greke hynin n Shqipri pr t punuar me pakicat greke, gjat bisedimeve shpesh her komunistt shqiptar nuk ishin t pranishm. Nj fakt t till e mbshtet dhe nj raport i Komitetit Qndror t Partis Komuniste Shqiptare i qarkorit t Gjirokastrs, drguar KQ PKSh n Tiran, ku theksohej se, ata (komunistt grek) mbi t gjitha na kan dmtuar punn ton politike, pse punn me minoritetin e kan par t ndar dhe autonome, duke mos patur lidhje t rregullta me ne.[footnoteRef:565] Akuzat e komunistve shqiptar pr homologt grek gjat periudhs s fundvitit 1943 dhe fillimit t vitit 1944, u bn m t shpeshta pr shkak dhe t prkrahjes q popullsia minoritare greke n Shqipri po i jepte lvizjes s MAVI-it.[footnoteRef:566] [565: AQSH, F.14/AP L, V.1943, D.13, fl.34. Raport i drguar Komitetit Qndror t Partis Komuniste Shqiptare n Tiran, mbi aktivitetin politik dhe ushtarak t KQ PKSH pr qarkorin e Gjirokastrs.] [566: Manda, amt mysliman, 162.]

N jo pak raste, Partia Komuniste Shqiptare u ankua pr format e puns t komunistve grek, metoda kto q binin ndesh me marrveshjet e arritura midis dy forcave politike t majta. Pr t mos lejuar q puna e komunistve grek me minoritetin t ishte nj pun e veuar dhe me prapaskena shoviniste, PKSH i bri t ditur PKG q komunistt e ardhur n Shqipri pr shtjen e minoritetit duhej t aderonin n PKSH dhe aktivitetin e tyre politik e ushtarak ta zhvillonin s bashku me prfaqsues shqiptar.[footnoteRef:567] E njjta rrug u mendua t ndiqej dhe n amri, pr nxitjen e komunitetit shqiptar am dhe bashkimin e tyre me forcat e EAM/ELAS-it. Komanda e Qarkut t Gjirokastrs, n jo pak raste kundrshtoi n mnyr t hapur krkesat arbitrare dhe t njanshme t komunistve grek pr arrestimin dhe dnimin e amve, t cilt konsideroheshin kriminel lufte dhe q ndodheshin n territorin e shtetit shqiptar. [567: AQSH, F.14/AP, V.1943, D.13, fl.34/1]

Puna e dobt dhe prarse e disa prej kuadrove komunist n gjirin e udhheqjes s PKG, sabotoi n mnyr t qllimshme vijn e bashkpunimit t popullsis ame me EAM-ELAS-in. Shum udhheqs komunist grek t ndikuar nga fryma nacionaliste, ishin kundr prfshirjes s shqiptarve musliman n batalionet e armatosura t ushtris nacionallirimtare greke. Brenda gjirit t udhheqjes s PKG dhe t EAM-it kishte nga ata drejtues, si ishte Kostas Inois (Barkas), i cili kishte shprehur mendimin se, partizant e ELAS-it duhet t paguheshin ashtu si kishin br anglezt me ushtrin zerviste".[footnoteRef:568] Nj veprim i till oi n sabotimin e vijs politike, ideologjike dhe ushtarake t Partis Komuniste greke dhe dmtimin e rezistencs antifashiste.[footnoteRef:569] [568: Lio, Probleme t marrdhnieve, 245.] [569: Po aty. ]

N t njjtn koh, propaganda komuniste greke e fshehu qllimin e saj t vrtet duke mos ushtruar aktivitet n territorin shqiptar n dobi t shtjes s prbashkt. Komunistt grek duke e shfrytzuar kt hapsir q i la pala shqiptare, n vend q t nxisnin pakicat greke t bashkoheshin me ushtrin nacionallirimtare shqiptare kundr pushtuesve, ushtruan nj veprimtari shoviniste n kurriz t territorit shqiptar.

Puna e dobt e komunistve grek n radht e popullsis grekfolse n Shqipri u pasqyrua n shtimin e radhve t forcave zerviste dhe nacionaliste greke e shqiptare. Gradualisht n fshatrat ku banonin pakica greke n Shqipri, filloi t hedh rrnj propaganda shoviniste zerviste, e cila pengonte popullsin t prkrahte EAM dhe LAN shqiptare. N lidhje me kt, nj raport t Ihsan Budos drguar Qarkorit t Gjirokastrs mbi gjendjen n rrethin e Sarands n vjeshtn e vitit 1944, thuhej se, t friksuar nga terrori i gjermanve dhe i bandave zerviste, fshatrat me popullsi ortodokse n Shqiprin e Jugut nuk ofronin strehim dhe kishin ndrprer do ndihm pr forcat partizane t EAM-it dhe t FN.[footnoteRef:570] N raport thuhej se, edhe pas disa konferencave dhe me punn propagandistike t br nga PKSH dhe EAM n fshatrat minoritare Pal, Aliko, Vrion, uk, Metoq e Vermera prsri kishte vshtirsi n mbledhjen e ndihmave dhe t kuotacioneve pr etat partizane.[footnoteRef:571] [570: AQSH, F.17/AP L. V.1944. D.37, fl.21. Raport i Ihsan Budos drguar Qarkorit t Gjirokastrs mbi gjendjen n rrethin e Sarands.] [571: Po aty. ]

Fal propagands shoviniste, popullsia greke n Shqipri aktivitetin e saj n dobi t lufts antifashiste nacionallirimtare krkonte ta kryente e shkputur nga ndikimi i partis komuniste shqiptare. N shum raste puna e komunistve shqiptar n radht e ksaj popullsie ishte tepr e vshtir, pasi propaganda shoviniste e Zervs dhe ajo e PKG kishin hedhur thell rrnj. Propagandn antishqiptare t Zervs n Greqi, si dhe luftn e tyre kundr do bashkpunimi midis forcave t majta ushtarake greke dhe shqiptare e konfirmon m s miri nj tjetr raport i Ihsan Budos, i dats 2 nntor 1944 drguar Shtabit t Zons Operative n t cilin thuhet se; N Korfuz sht krijuar nj Komision ku marrin pjes zervist, inglez dhe amerikan[footnoteRef:572]. Sipas ktij raporti, ky Komision ka ndaluar rreptsisht q njerz t EAM-it t shkojn n tokn shqiptare, duke ju vn n dukje se me shqiptart ju jeni armiq.[footnoteRef:573] [572: Po aty., fl.22. Raporti mban datn 2 nntor 1944.] [573: Po aty. ]

Prapaskenat e prgatitura nga grekt, qofshin kta t majt apo t djatht, pr pengimin e veprimtaris partizane shqiptare n territorin grek, fshihnin n vetvete nj tjetr qllim. Me veprimet e tyre ata donin t eliminonin do prov bashkpunimi me shqiptart, duke treguar pas lufte, se shqiptart jo vetm q nuk dhan kontributin e tyre n luft kundr fashizmit, por se ata ishin dhe bashkpuntor t tij.

3.4. Zgjerimi i lvizjes s armatosur antifashiste ame, 1943-1944.

Gjat muajit gusht 1943, ku veprimtaria e ushtris italiane pothuajse ishte shuar fare, veprimtaria e etave partizane shqiptare n amri dhe n Shqiprin e jugut ishte rritur ndjeshm. Por, pas kapitullimit t Italis fashiste, vendin e trupave italiane n amri e zun ato gjermane, t cilat deri tani e kishin njohur kt krahin si dominim t aleatve t tyre fashist. M 5 gusht, nj pjes e divizionit 104 t kmbsoris gjermane me qendr n Janin, division ky i cili ishte n prbrje t truparmats s 22, u ndesh me batalionin amria. Beteja midis batalionit partizan shqiptar amria dhe trupave gjermane u zhvillua n Qafn e Kandalit, ndrmjet fshatrave Konispol dhe Skalom.[footnoteRef:574] [574: Dokumente t Komands s Prgjithshme dhe t Shtabit t Ushtris Vullnetare Shqiptare, Vll. I, 261.]

N fillim t vjeshts s vitit 1943, sulmet gjermane pr t marr n kontroll Konispolin dhe amrin u bn m t shpeshta. Kjo zon prbnte nj nga pengesat kryesore pr aktivitetin luftarak t komands s Korpusit 22 malor gjerman, i cili synonte t pushtonte kt territor dhe t kontrollonte gjith bregdetin e detit Jon, q nga Preveza e deri n gjirin e Vlors.[footnoteRef:575] Pikrisht, pr shkak t ksaj situate, Prefektura e Gjirokastrs, n qershor t vitit 1943 njoftonte Ministrin e Punve t Brendshme n Tiran, se situata n kto zona paraqitej shum delikate.[footnoteRef:576] [575: A.I.H, Dokumente gjermane, T.113/482, Nr.17/43.] [576: AQSH, F.149, V.1943, D.1/481, fl.9.]

N muajin shtator, trupat gjermane t ndihmuara dhe nga forcat nacionaliste greke t N. Zervs t komanduara nga gjenerali Vitos, hyn n Konispol dhe kryen masakra kundr popullsis shqiptare dhe asaj greke q kishte mbajtur nj qndrim mbshtets ndaj FNl shqiptar. Gjat ktyre masakrave, u vran dhjetra banor dhe u dogjn mbi 50 shtpi.[footnoteRef:577] Pr tu br ball sulmeve t forcave gjermano-zerviste, n ndihm t batalionit amria erdhn dhe forca vullnetare partizane, t prbr nga am dhe minoritar grek. Forcat partizane shqiptare pr dit t tra mbajtn t bllokuar ushtrin gjermane n segmentin rrugor Konispol-Sajadh, Vrv-Kosk. Beteja e Konispolit zgjati 55 dit dhe n prfundim t saj, forcat gjermane u shpartalluan keq nga goditja e trupave partizane t ktij batalioni. [577: Enver Hoxha, Dy popuj miq, (Tiran, 8 Nntori, 1985), 37.]

N 9 shtator t vitit 1943, ndrsa eta partizane shqiptare e udhhequr nga lufttari am Haki Rushiti po merrej me armatimin e ushtarve italian q tashm kishin dezertuar n Delvin e Sarand, eta tjetr partizane Hoxha Tahsin, s bashku me disa njsi t tjera t fshatit Konispol, mbetn ende n vijat e luftimit kundr trupave gjermane. [footnoteRef:578] N shenj hakmarrje t disfats s psuar n betejat me etat ame, gjat operacionit t dimrit t vitit 1943, bandat zerviste s bashku me trupat gjermane, shkatrruan dhe dogjn krahinat e Zagoris dhe Pogonit.[footnoteRef:579] [578: Hoxha, Viset kombtare.., 341.] [579: Hoxha, Dy popuj miq..,37.]

N kuadr t krijimit t etave luftarake partizane, si EAM-i dhe FN shqiptar, afruan n gjirin e tyre pjestar t popullsive greke dhe shqiptare n t dyja ant e kufirit greko-shqiptar. Pr llogari t Ushtris Nacionallirimtare shqiptare minoriteti grek formoi etat e tij ushtarake, t cilat qndruan deri n fund t lufts n krah t forcave partizane shqiptare. N muajin nntor t vitit 1943 me pjesmarrjen e minoritetit grek n Shqipri, u formua batalioni i par Thanas Ziko, i cili ishte pjes e ushtris nacionale lirimtare shqiptare dhe vepronte nn komandn e saj. Ndrsa batalioni amria, i cili m von mori emrin e dshmorit Thoma Lulo, u prfshi n Brigadn e XIX Sulmuese t Ushtris Nacional lirimtare Shqiptare, duke u br njkohsisht simbol i vllazrimit t popullit shqiptar me minoritetin grek.[footnoteRef:580] [580: Historiku i Brigads XIX Sulmuese, (Tiran, 2000), 4.]

N kuadr t riorganizimit t formacioneve partizane shqiptare, Shtabi i Prgjithshm i Ushtris Popullore Vullnetare Nacionallirimtare shqiptare, udhzonte Shtabin e zons operative Vlor-Gjirokastr n muajin prill t vitit 1944, mbi masat q duhet t merreshin pr organizimin e brigads s VIII sulmuese. N kt udhzim thuhej se; Jemi t mendimit pr brigadn e VIII q t formohet prej ktyre reparteve. Nj pjes e mir t merret nga batalioni amria, nj pjes t merret nga Vlora {} dhe dy kompani t merren nga batalioni minoritar Thanas Ziko.[footnoteRef:581] [581: Dokumente t Shtabit t Shtabit t Prgjithshm e t Komands s Prgjithshme t Ushtris, I, (Tiran, 8 Nntori, 1976), 279.]

etat partizane mikse t prbra nga grek dhe shqiptar, kryen disa operacione t rndsishme ushtarake kundr forcave t prbashkta gjermane e zerviste n zonat e Mallumit, Pleshavic n Revani etj. Gjat ktyre betejave nga rradht e partizanve am ran dshmor heroikisht n fushn e betejs, Muharrem Myrtezai, Ibrahim Halluni, Musa Vejseli etj.[footnoteRef:582] N kuadr t rritjes dhe forcimit t radhve t ushtris antifashiste, n fshatin Kastanj t Greqis n maj t vitit 1944, u krijua batalioni i minoritetit am, i cili mori emrin e heroit t lufts antifashiste nacionallirimtare Ali Demi.[footnoteRef:583] Pjes e ktij batalioni u bn shum t rinj am t ardhur nga familjet me tradit t amris si ajo e Fadil Brahos nga Paramithia, e Mete Duros nga Njihori si dhe nga Galbaqi, Lopsi, Spatari, Karbunari, Kurtesi, Vola etj,.[footnoteRef:584] E veanta e ktij mobilizimi t madh t fshatrave ame ishte se deri n kt periudh shumica e tyre kishin mbajtur nj qndrim asnjans, duke mos dashur t angazhoheshin n luft as prkrah Nuri Dinos e as n krah t forcave partizane t EAM-it grek. Si rezultat i ktij mobilizimi, batalioni Ali Demi pr pak koh u forcua me mbi 500 lufttar t rinj, ku pjesa m e madhe ishin pikrisht nga fshatrat e amris.[footnoteRef:585] [582: Meta, Tensioni greko-shqiptar.., 153.] [583: AMPJ, V. 1946, D.137, fl. 29-31.] [584: Krapsites, Oi mousolmanoi..,175.] [585: AMPJ, V. 1945, D.59/2.]

N korrik t vitit 1944, prpjekjet e krerve shqiptar am t amris pr bashkpunim me EAM/ELAS-in grek, u finalizuan me nnshkrimin n Finiq t Filatit t nj marrveshjeje t prbashkt, e cila n thelb t saj kishte angazhimin e forcave ame n krah t ushtris nacionallirimtare greke.[footnoteRef:586] Sipas ksaj marrveshje, prfaqsuesit e amve musliman ran dakord q t lejonin ushtrin e ELAS-it t merrte n kontrollin e saj ushtarak Filatin dhe zonat e tij prreth. Gjithashtu, prfaqsuesit e popullsis muslimane ame pranuan q t furnizonin me ushqime e veshmbathje ushtrin partizane greke, sipas nevojave t rastit. Po ashtu, palt u zotuan q t siguronin nj amnisti t prgjithshme, pr ata persona q kishin bashkpunuar me armikun, por q nuk kishin kryer krime ndaj njerzve t ELAS-i.[footnoteRef:587] [586: Njoftim i Shtabit t Prgjithshm t Ushtris, 907/ /B, EOEA, Drejtoria Informative pr Misionin Aleat, dat 20.8.1944. Cituar sipas Manda, amt mysliman, 189.] [587: Manda, amt mysliman, 189.]

Publikimi i marrveshjes nga ana e EAM-it, shkaktoi nj paknaqsi t madhe n radht e popullsis ortodokse greke, e cila e nxitur dhe nga propaganda antishqiptare e Zervs, e kundrshtoi hapur at. Kjo ngjarje bri q shum kuadro komunist grek t EAM-it t udhtonin n fshatrat me popullsi greke t amris, pr t bindur popullsin mbi rndsin e madhe q kishte arritja e ksaj marrveshjeje me amt shqiptar.[footnoteRef:588] N kushtet n t cilat ndodhej vendi, arritja e nj bashkpunimi t till ishte mjaft e domosdoshme, pasi jo vetm q bhej bashkimi i t gjitha forcave t gatshme pr luft kundr pushtuesve t huaj nazi-fashist, por hidhej nj hap mjaft i rndsishm pr pajtimin dhe bashkjetesn midis dy komuniteteve q jetonin n amri. [588: Po aty., 190.]

Masakrat e Zervs ndaj minoritetit shqiptar n Greqi n qershor t vitit 1944, uan n shtimin e radhve t etave partizane greke e shqiptare me lufttar am. Si rezultat i spastrimit etnik t kryer nga zervistt, rreth 500 am gjat muajve shtator, tetor dhe nntor t vitit 1944, iu bashkuan njsive luftarake t ELAS-it grek, pr t luftuar kundr gjermanve. Autori F. Lio mbshtet t dhnat e msiprme, duke shtuar se, si pasoj e masakrave t EDES-it ndaj popullsis ame, n dhjetditshin e fundit t muajit nntor 1944, disa qindra am u bashkuan me ELAS-in n Pogon t Epirit dhe, kryesisht, me batalionin miks greko-am n regjimentin e XV.[footnoteRef:589] [589: Lio, Probleme t marrdhnieve..,275.]

Edhe autorja greke E. Manda, thekson se, pas ngjarjeve t shtatorit dhe pas largimit t popullsis ame nga Filati, vihet re nj pjesmarrje m masive e amve musliman n radht e ELAS-it.[footnoteRef:590] Sipas saj, 300 deri n 500 lufttar am u inkuadruan n radht e formacioneve t ELAS-it, ku shumica e tyre u bn pjes e batalionit mikst t regjimentit t XV-t t divizionit t 8, nn drejtimin e Jani Sarafit dhe q vepronte n zonat kufitare greko-shqiptare.[footnoteRef:591] [590: Manda, amt musliman.., 200.] [591: Po aty., 200-201.]

Shtimin e rradhve t FN shqiptar me partizan am, pas masakrave t para t kryera nga Zerva ndaj popullsis shqiptare, e mbshtet dhe nj raport informativ i nnkolonelit Islam Radovicka drguar Enver Hoxhs n datn 17 nntor t vitit 1944, ku thuhej se, nga masakrimet e bra kundra popullatave ame n Paramithi dhe nga prkrahja q gjetn tek ne familjet e shprngulura nga zonat prtej kufirit, nga dy tre konferenca t mbajtura prej nesh dhe prej prfaqsuesve grek t Regjimentit t XV, n t cilat u vu n dukje tradhtia e N. Dinos dhe e H. Rushitit, u arrit q amrit vet ta kuptojn {...} e t mobilizohen n radht e UNL.[footnoteRef:592] [592: AQSH, F.41, V. 1944, D.79, fl.42.]

Megjith prpjekjet e minoritetit am n Greqi pr t prkrahur Ushtrin Nacionallirimtare Greke, ka autor q e quajn t gabuar vijn e ndjekur nga elementt antifashist am. Autori F.Lio e konsideron t gabuar taktikn e ndjekur nga pjesa antifashiste ame, e cila vendosi t radhitej prkrah forcave t EAM/ELAS-it grek. Sipas tij, elementt antifashist am, kryesisht student, n vend q t punonin pr t organizuar popullsin ame kundr forcave t Nuri Dinos, si dhe kundr pushtuesve nazifashist, preferuan rrugn e leht t inkuadrimit n forcat partizane t ELAS-it dhe n batalionin amria.[footnoteRef:593] Mos vall radhitja e popullsis ame prkrah forcave t ELLAS-it, nuk kishte pr qllim luftn kundr pushtuesve nazi-fashist dhe kliks s Nuri Dinos? Pr autorin Lio, do t ishte m mir q popullsia ame t vritej n nj luft civile midis njri-tjetrit, se sa t rradhitej prkrah forcave lirimtare greke. Nse mund t quhej rrug e leht pjesmarrja e elementit prparimtar am prkrah forcave lirimtare greke, a nuk ishte dhe kjo rrug nj kontribut q dhe popullsia ame pr lirimin e Greqis nga forcat nazi-fashiste. Sigurisht q ajo pjes e konsiderueshme e popullsis ame, e cila ishte radhitur prkrah forcave lirimtare greke, luftonte si kundr Nuri Dinos dhe kundr bashkpuntorve t tjer grek me fashizmin. [593: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 307.]

Ndr t tjera, autori F. Lio mundohet t jap disa shkaqe q sipas tij, ndikuan n mospjesmarrjen masive t popullsis ame n lvizjen antifashiste nacionallirimtare. Sipas ktij autori, arsyeja kryesore ishte krijimi i Partis Fashiste dhe i degve t saj n krahinn e amris prej prkrahsve t Nuri Dinos, gj e cila frenoi popullsin ame ti bashkohej rezistencs antifashiste.[footnoteRef:594] Por, ky autor vetm pak rreshta m posht pranon se, vllezrit Nuri dhe Masar Dino, pavarsisht nga numri i kufizuar i prkrahsve t tyre, arritn t neutralizojn elementin prparimtar am.[footnoteRef:595] Pra, vet autori pranon se numri i prkrahsve t vllezrve Masar dhe Nuri Dino ishte i kufizuar. Lio jep dhe argumente t tjera q, sipas tij minuan punn e EAM-it pr t trhequr minoritetin musliman am n luft kundr pushtuesve gjerman dhe Zervs. Autori si nj pjesmarrs n luftn antifashiste n radht e ushtris s ELAS-it, pranon faktin se, si pasoj e politiks s gabuar t disa kuadrove t veant t EAM-it, si dhe t agjenturs greke e cila vepronte kundr lufts antifashiste, ai vet u izolua nga puna pr t trhequr minoritetin am n luft kundr pushtuesve, detyr t ciln ia kishte ngarkuar Komiteti Panepiriot.[footnoteRef:596] [594: Po aty., 306.] [595: Po aty., 307.] [596: Po aty., 245.]

N fakt numri i amve shqiptar, pjesmarrs n Luftn e Dyt Botrore, prkrah rezistencs antifashiste greke, sht shum her m i lart nga sa pretendon historiografia greke dhe misionet britanike n Shqipri e Greqi. N kto shifra, asnjra pal nuk ka marr qllimisht n konsiderat, numrin e shqiptarve am t cilt i prkisnin besimit ortodoks dhe q kan luftuar n etat partizane greke kundr pushtuesve italo-gjerman. Misioni britanik n Shqipri e pranon, ndonse me tone t ulta se, amt shqiptar kishin 400 deri n 700 lufttar t armatosur pran ELAS-it, por sipas tyre kjo forc ishte krijuar m tepr pr t luftuar kundr Zervs se sa kundr gjermanve.[footnoteRef:597] Po n kt raport, oficeri britanik duke mbshtetur linjn e bashkpunimit t amve me pushtuesit italo-gjerman, argumentonte se, gati 2000 vet kishin bashkpunuar me gjith zemr me gjermant.[footnoteRef:598] Akuzat e Zervs dhe t britanikve se, amt s bashku me ushtrin e ELAS-it n dhjetor t viti 1944, kan sulmuar trupat e Zervs[footnoteRef:599] edhe nse sht i vrtet, sht nj akt pr tu prshndetur e jo pr tu dnuar, pasi deri n at koh Zerva ishte akuzuar hapur si bashkpuntor i pushtuesve gjerman n Greqi. [597: Prmbledhje e Raportit t Palmerit mbi vizitn e tij n Greqin e veriut, cituar sipas K. Dervishit, Masakrat, 99.] [598: PRO/FO. 371/48094, Raport i Palmerit mbi vizitn e tij n Greqin e Verit n datt 13-14 prill 1945.] [599: Meta, Tensioni greko-shqiptar, 173.]

Pjesmarrja e popullsis ame n gjirin e rezistencs antifashiste greke gjat Lufts s Dyt Botrore sht e pamohueshme. Kjo pjesmarrje vrtetohet nga dokumentet e kohs, ashtu dhe nga numri i lart i pjesmarrsve am n rezistencn antifashiste. Sipas t dhnave numri i lufttarve am n formacionet partizane greke e shqiptare ishte rreth 1 000 persona, ndrsa numri i dshmorve t rn n luft kundr pushtuesit t huaj sht 68 partizan am.[footnoteRef:600] [600: Arkivi i Shoqats Patriotike amria, dosja 6. Cituar sipas Meta, Tensioni greko-shqiptar.., 163.]

3.5. Veprimtaria e nacionalistve am dhe raportet me grupet politike greke e

shqiptare.

N pranver t vitit 1943, prej vllezrve Dino dhe disa elementve t tjer nacionalist am, n krahinn e amris u formua organizata e Ballit Kombtar am. Veprimtaria politike dhe ushtarake e Ballit Kombtar am u shtri dhe n zonat e fshatrave t jugut t Shqipris dhe n fshatrat ku banoni pakicat greke. N Konispol, Balli Kombtar am udhhiqej nga Hasan Pilavi dhe Neshat Rushiti komandat ete i zons.[footnoteRef:601] Ndr eksponent t tjer t etave t Ballit n zonat e jugut t Shqipris dhe n fshatrat ame n afrsi t kufirit ishin Hasan Lame, Omer Mehmeti nga Shalsi, Shyqyri Xhaferri, Shefqet Haxhi e Brahim Isuf nga Konispoli etj.[footnoteRef:602] [601: AQSH, F.17/APL, V.1943, D.7, fl.14. Raport informativ i Taho Sejkos, Zv. Komandant i Komands s Qarkut pr amrin, dat 25 nntor 1943. ] [602: Po aty. ]

Nacionalistt shqiptar i kishin shfaqur m hert pikpamjet e tyre politike mbi t ardhmen e Shqipris dhe t trojeve t saj t lna jasht shtetit shqiptar nga vendimet e Konferencs s Londrs. Nj pjes e nacionalistve shqiptar n Shqipri, Kosov e amri shfaqn hapur synimet e tyre pr bashkpunim me gjermant me qllim bashkimin e t gjitha territoreve shqiptare t lna jasht shtetit shqiptar. Ata iu bashkuan ides pr bashkpunim me pushtuesit, pasi n kt mnyr shpresat e tyre pr bashkimin kombtar mund t bheshin realitet. Nacionalistt am shpresonin q, ashtu si Kosova dhe amria, me vullnetin e gjermanve mund ti bashkoheshin nj dit Shqipris. Me hyrjen e trupave gjermane n amri pas kapitullimit t Italis fashiste, kontaktet e nacionalistve am t kryesuar nga Nuri Dino me komandn gjermane u bn m t shpeshta. Nuri Dino, pasi kishte shuar do shpres te italiant pr realizimin e bashkimit kombtar t amris me Shqiprin, u hodh n bashkpunim t hapur me pushtuesit gjerman.[footnoteRef:603] [603: Historia e Popullit Shqiptar, vll.IV, 152.]

Krahas prpjekjeve t grupeve t majta greke dhe shqiptare pr bashkpunimin edhe e djathta shqiptare nuk nguroi t mbes mbrapa n kt inisiativ. N kuadr t ktij bashkpunimi, oficeri britanik Majers, i cili n pranver t vitit 1943 ishte ende n krye t misionit aleat britanik n Greqi, u prpoq t organizonte nj takim midis krerve nacionalist shqiptar dhe nacionalistve grek n Manastirin e Paganionit, pran fshatit Selan t Paramithis.[footnoteRef:604] N takimin e mbajtur n muajin maj t vitit 1943, nacionalistt am prfaqsoheshin nga Masar Dino dhe nga Myftiu i Paramithis. Prfaqsues t tjer t Ballit Kombtar am, ishin dhe Ferhat Kaso e Sali Meto. Ndrsa pr paln britanike prfaqsues ishte oficeri Majers, kapiten Zhupa prfaqsues i EDES dhe tre oficer t tjer t shtabit t forcave zerviste.[footnoteRef:605] Krkesa e ofruar nga britanikt pr nacionalistt shqiptar n kmbim t mbrojtjes s jetve t familjeve ame, ishte bashkimi forcave nacionaliste shqiptare me ato t EDES-it kundra EAM-ELAS-it. Ngurimi i shfaqur nga Masar Dino dhe krert e tjer t nacionalistve shqiptar, pr ta vn Ballin Kombtar am nn drejtimin e komands ushtarake t EDES-it, bri q kjo prpjekje e britanikve t dshtonte. [604: Isufi, Musa Demi dhe qndresa.,247-248.] [605: Po aty., 248.]

T njtin fat pati dhe prpjekja tjetr e br nga forcat zerviste greke dhe BK, t kryesuar po nga Masar Dino, n 10 gusht t vitit 1943, pr t arritur nj marrveshje bashkpunimi dhe bashkimin e forcave kundr EAM-ELAS-it dhe PKSH.[footnoteRef:606] Edhe n kt takim, i cili u zhvillua n qytetin e Pargs, pala greke erdhi me synime t qarta pr t vn nn kontrollin e vet gjith forcat e armatosura t Ballit Kombtar am. N kt takim, nacionalistt grek iu propozuan krerve nacionalist am, q t kryhej menjher armatimi i plot i popullsis ame dhe t gjitha forcat e tjera t afta pr luft t vendoseshin nn komandn e EDES-it. Gjithashtu, pala greke krkoi q, pr administrimin e amris t krijohej nj administrat e re me nj kshill n krye, i cili do t quhej Ethnikos Agonas. Nisur nga synimet e tyre t qarta shoviniste, prfaqsuesit zervist i krkuan pals shqiptare q, n zonat q kontrolloheshin nga forcat zerviste t mos shkelte asnj kmb shqiptari i armatosur dhe se t gjitha ndihmat ekonomike q do t mblidheshin nga popullsia vendase, do t shkonin t gjitha n favor t ushtris dhe komands zerviste.[footnoteRef:607] T vendosur prpara nj dileme t madhe, nacionalistt am i refuzuan propozimet greke, duke br q edhe kt radh, prpjekjet pr nj marrveshje midis nacionalistve grek dhe atyre am t dshtonin. [606: AMPJ, V. 1944, D.38.] [607: Isufi, Musa Demi dhe qndresa, 249.]

N vjeshtn e vitit 1943, me ndihmn e gjermanve, kontaktet e krerve nacionalist grek me ata shqiptar erdhn duke u shtuar. Shum personalitete t rndsishme t nacionalistve n qeverin kuislinge shqiptare si Koo Kota, Kryeministr, Thoma Orolloga, ministr i Drejtsis, Selim Mborja etj, vendosn kontaktet e para me prfaqsues nacionalist grek n qeverin kislinge greke si, Thanas Hrisohoun me detyr sekretar i Prgjithshm n Ministrin pr Greqin Veriore dhe me Levandi Dingn.[footnoteRef:608] Objekt i ktyre bisedimeve ishte bashkpunimi i forcave nacionaliste greke dhe shqiptare si dhe mundsia pr krijimin e nj shteti dualist greko-shqiptar n prfundim t lufts. Nga ana e nacionalistve shqiptar, u bn prpjekje pr t vendosur kontakte dhe me nacionalistt jugosllav t udhhequr nga Mihajllovii, prpjekje kto q rezultuan pa sukses. [608: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 258.]

Nuri Dino dhe nacionalistt e tjer shqiptar q e mbshtesnin at, nuk kishin besim as tek politika e Britanis s Madhe dhe as te oficert e saj t pranishm pran forcave djathtiste greke, t cilt m hert i kishin shfaqur ndjenjat e tyre antishqiptare. Nj argumentim t till e mbshtet dhe historiani Beqir Meta, i cili thekson se; nacionalistt shqiptar am nuk i prkrahn prpjekjet e oficerit britanik t ndrlidhjes pr nj marrveshje bashkpunimi t nacionalistve am me grupin nacionalist t Zervs, duke par tek ky i fundit nj armik t vendosur t shqiptarve.[footnoteRef:609] Nga ana tjetr edhe nacionalistt grek nuk e dshironin seriozisht nj bashkpunim t popullsis shqiptare muslimane me trupat e tyre, pasi nj gj e till pengonte arritjen e synimeve shoviniste t tyre pr spastrimin etnik t amris. [609: Meta, Tensioni greko-shqiptar.., 156.]

N Shqipri, Balli Kombtar shqiptar pas largimit t italianve mendoi t dal nga pozitat e tij pritse. N nj udhzim t shprndar nga KQ i BK shqiptar n ver t vitit 1943, thuhej se... t gjith shqiptart duhet t rrmbejn armt dhe ti bashkohen lufts pr atdhe dhe pr kufijt etnik.[footnoteRef:610] Gjermant pr ta br m t leht qndrimin e tyre n Shqipri, krijuan nj Asamble Kombtare shqiptare, veprimtaria e s cils do t ushtrohej vetm brenda territorit t shteti shqiptar pa prfshir amrin. Qeveria shqiptare e dal nga Asambleja Kombtare e 14 gushtit t vitit 1943, u njoh me pompozitet t madh dhe nga vet Hitleri, i cili e prgzoi kt vepr t shqiptarve.[footnoteRef:611] [610: AQSH, F.153, V.1943, D.343, f.45] [611: Po aty., F.151, V.1943, D.33, fl.1.]

Prishja e Marrveshjes s Mukjes nga udhheqja komuniste shqiptare n gusht t vitit 1943, kishte hedhur posht nj mundsi t mir pr nacionalistt shqiptar pr t shpalosur qllimin e tyre lidhur me t ardhmen e kombit shqiptar. Pr nacionalistt shqiptar mundsia e nj bashkpunimi politik me Frontin Nacionallirimtar shqiptar ishte shuar q n shtator t vitit 1943, kur FN rrzoi t gjitha pikat e Marrveshjes s Mukjes. Marrveshja e cila pavarsisht se vinte n dukje shtjen e bashkimit kombtar t shqiptarve, nuk theksonte n mnyr specifike bashkimin e amris me Shqiprin. shtja kombtare dhe ajo e Shqipris etnike, e cila u diskutua n Konferencn e Mukjes, trajtonte shtjen e shqiptarve t Kosovs dhe bashkimit t saj me Shqiprin. Ndikimi i komunistve jugosllav n PKSH, bri q edhe kjo shtje t mos trajtohej me seriozitetin e duhur.

Pavarsisht kushteve t reja politike q ishin krijuar brenda vendit si pasoj e prishjes s marrveshjeves me komunistt, forcat e djathta shqiptare nuk i rreshtn prpjekjet e tyre pr bashkimin e trojeve shqiptare me Shqiprin. N vazhdn e prpjekjeve t nacionalistve shqiptar pr bashkimin e trojeve shqiptare t lna jasht kufirit shtetror, majori Abaz Kupi n nj thirrje t tijn n nntor t vitit 1943, theksonte faktin se; do shqiptar dshiron marrdhniet m t mira me popujt fqinj....dhe se sht detyr e do shqiptari q Kosovn dhe amrin jo vetm ti pretendoj, por t luftojn e t shkrihen deri n pikn e fundit t gjakut prderisa kto t bashkohen me Nann Shqipri.[footnoteRef:612] [612: Kotini, amria denoncon, 202.]

Gjermant, duke shfrytzuar mbshtetjen e nacionalistve shqiptar am, u prpoqn q t hidhnin minoritetin shqiptar n Greqi kundr forcave t EAM-it grek dhe t FN lirimtar shqiptar. Prpjekjet e gjermanve pr t siguruar prkrahjen e popullsis shqiptare ame kundr rezistencs antifashiste, shpesh her u shoqruan me masa terrori ndaj pjess s pabindur t minoritetit am. N t shumtn e rasteve, propaganda nacionaliste n emr t bashkimit t amris me Shqiprin shoqronte mobilizimin e minoritetit am n radht e ushtris gjermane dhe forcave nacionaliste t udhhequra nga vllezrit Dino e Haki Rushiti.

Rekrutimi i lufttarve t etave t Ballit n zonn e amris dhe t fshatrave n jug t Shqipris bhej nprmjet mbshtetjes dhe krcnimeve t gjermanve e zervistve, t cilt krcnonin fshatra t tr me djegie, interrnime t familjeve dhe vrasje. Si rezultat i masave t egra t ndrmara nga komanda gjermane, Zerva dhe Balli Kombtar am, shum prej burrave am detyroheshin t largoheshin nga shtpit e tyr pr dit t tra duke qen t detyruar t qndronin t fshehur n male.[footnoteRef:613] [613: Isufi, Musa Demi.., 243.]

Lidhur me masat shtrnguese t komands gjermane dhe etave t Nuri Dinos ndaj banorve t fshatrave am, pr mobilizimin me forc n radht e trupave gjermano-balliste, n raportin informativ t Taho Sejkos, drguar Shtabit t Zons s Par Operative Vlor-Gjirokastr, t dats 25 nntor 1943, thuhet se; Qndrimi i disa krerve konispolar dhe shalsiot n kt milici naziste, vjen si rezultat se jan t trembur nga krcnimi i disa agjentve t komandantit t batalionit Haki Shehu, krcnim ky i vertetuar dhe nga komandant n prezenc, nga lufttar t tjer dhe nga populli.[footnoteRef:614] [614: AQSH, F.17/APL, V.1943, D.7, fl.14.]

Nj pjes e mir e burrave am, duke mos pranuar t luftonin n krah t gjermanve u hodhn n radht e ushtris partizane shqiptare. N kundr prgjigje t ktyre veprimeve, me ndihmn e Nuri Dinos, komanda gjermane ndrmori nj val arrestimesh ndaj krerve kryesor t fshatrave t amris, t cilt kishin refuzuar mobilizimin vullnetar nga Ballit Kombtar am. Si pasoj e mos bindjes, u arrestuan Isuf Izeti nga Varfanji, Sako Braho nga Spatari, Qazim Rexhepi dhe Galip Xhaferi.[footnoteRef:615] Bastisjet e shtpive dhe reprezaljet e ushtris gjermane i konfirmon dhe raporti informativ i Taho Sejkos i dats 25 nntor 1943, n t cilin thuhet se, shum persona, krejt t pafajshm, jan shprngulur nga krahina q para shkatrrimit t Ballit dhe largimit provizor t trupave gjermane nga Konispoli nn parrulln, jemi larguar se na ka dnuar Hakiu me vdekje.[footnoteRef:616] [615: Isufi, Musa Demi.., 244.] [616: AQSH, F.17/APL, V.1943, D.7, fl.14.]

N kuadr t prpjekejeve pr t krijuar ura bashkpunimi midis nacionalistve grek dhe atyr shqiptar, prej t drguarit gjerman n Ballkan Hermann Neubacher (Herman Noibaher), n fund t vitit 1943 u hodh ideja pr zgjidhjen e problemit midis grekve dhe shqiptarve, pr sa i prket shtjes s popullsis dhe t kufijve greko-shqiptar. Noibaher mendonte se nj zgjidhje prfundimtare e ktij problemi do t ishte shkmbimi i popullsis greke q jetonte n jug t Shqipris me at shqiptare t Greqis.[footnoteRef:617] Ajo q t bie n sy sht fakti se, n kto prpjekje pr bashkpunim midis prfaqsuesve t qeveris kolaboracioniste greke dhe asaj shqiptare mungonte prfaqsimi i nacionalistve am. [617: Fischer, Shqipria gjat lufts.., 226.]

Paralelisht me veprimet e nacionalistve shqiptar n Shqipri, nacionalistt am i shtuan prpjekjet e tyre pr krijimin e administrats lokale n amri t udhhequr nga shqiptart. Pr kt qllim, n fund t vitit 1943, Masar dhe Rexhep Dino, organizuan n Paramithi nj takim me krert musliman shqiptar t amris.[footnoteRef:618] Gjat ktij takimi u nnvizua fakti se, pr muslimant shqiptar tashm kishte ardhur koha q pushteti lokal t kalonte n duart e tyre. Gjithashtu n takim u ra dakord q t mos njihej administrata e mparshme greke dhe nga ana e shqiptarve t formohej nj kshill administrativ pr amrin, qndra e t cilit do t ishte Paramithia.[footnoteRef:619] [618: Zhango, Imperializmi anglez.., 163-164.] [619: Po aty. ]

Nuri Dino, krahas bashkpunimit q kishte vendosur me pushtuesit gjerman n amri, mbante kontakte t ngushta me krert kryesor t Ballit Kombtar shqiptar dhe me krert e Regjencs shqiptare n Tiran. Si nj nga eksponentt kryesor t BK, ai kishte vendosur lidhje t ngushta me Mehdi Frashrin dhe me kryetarin e qeveris kuislinge Rexhep Mitrovicn.[footnoteRef:620] Lidhjet e ngushta t Ballit Kombtar am me eksponent t qeveris kuislinge n Tiran i konfirmon dhe raporti i Taho Sejkos, i nntorit t vitit 1943, n t cilin thuhet se; Balli n Konispol u formua nga tradhtari Nuri Dino e nj far Hasan Pilavi, tashti q t dy me qndrim n Tiran.[footnoteRef:621] [620: AMPJ. D.59/10, V.1945.] [621: AQSH, F.17/APL, V.1943, D.7, fl.14.]

Krahas lidhjeve me BK shqiptar dhe me qeverin kuislinge n Tiran, krert e BK am, me ndihmn e gjermanve u prpoqn t vendosnin srish kontakte me nacionalistt grek. N kuadr t bisedimeve pr bashkpunimin midis forcave nacionaliste greke dhe atyre shqiptare, n datn 26 dhjetor 1943, kreu i nacionalistve am Nuri Dino dhe vllai i tij Masar Dino, u takuan me N. Zervn dhe nacionalist t tjer grek n shtpin e Qenan bej Mesares, shtpi kjo e cila pr shum koh kishte qn baz e lvizjes nacionaliste ame. Megjithse nga ky takim palt nuk doln me ndonj marrveshje konkrete, kontaktet e nacionalistve grek dhe shqiptar vazhduan m von gjat dimrit dhe pranvers s vitit 1944.[footnoteRef:622] [622: Lio, Probleme t marrdhnieve, 258-259.]

Pr ta patur m t leht luftn kundr forcave t majta greke dhe shqiptare, komanda gjermane u mundua t siguronte nj bashkpunim midis EDES- it dhe forcave nacionaliste shqiptare. Pr kt qllim, n muajin shkurt t vitit 1944, Nuri Dino dhe nacionalist t tjer shqiptar morn udhzime nga gjermant q t tregoheshin m t but n qndrimin e tyre ndaj Zervs.[footnoteRef:623] N fund t ktij muaji, Nuri Dino u takua me kolonel Th. Sarandis, nj nga krert lokal t forcave edesiste. Sipas, Sarandis, qllimi kryesor i Nuri Dinos ishte t prpiqej t siguronte mosdnimin dhe shptimin e jetve dhe t pasurive t bashkatdhetarve t tij pas lirimit, duke krkuar nga N. Zerva, q t disiplinonte andartt e tij, e ti bindte ata t tregoheshin shpirtgjer e t mos derdhej gjak.[footnoteRef:624] Prfaqsuesi i Zervas nuk dha asnj garanci pr jett e shqiptarve am, veprim ky i cili tregon se msakrat q ndodhn m pas ndaj popullsis ame n Greqi, ishin t paraprgatitura. N kujtimet e tij, Sarandis shkruan se, prgjigjja ime pr Nuri Dinon ishte, se shptimi jetve t minoritetit am varej nga ata vet..se Zerva e ka t vshtir t bind ushtart e tij, pasi ata nuk jan ushtar por mercenar.[footnoteRef:625] [623: AQSH, F.151, V. 1944, D.38, fl.3.] [624: Sarandis, To Vorioipiritiko zitima.., 18. Cituar sipas Lio, Probleme t marrdhnieve, 259.] [625: Po aty. ]

Gjat muajve t par t vitit 1944, Haki Rushiti i cili kishte ln Frontin Nacionallirimtar shqiptar pr t kaluar n radht e BK, kishte arritur q, nn sigln e FN t grumbullonte rreth 600 lufttar am.[footnoteRef:626] Nj pjes e partizanve am t udhhequr nga Haki Rushiti, t shkputur nga batalioni amria, kaluan n prkrahje t nacionalistve shqiptar t udhhequr nga Nuri Dino. Por menjher, pasi u kuptua se H. Rushiti kt mobilizim e kishte br pr llogari t Ballit Kombtar am, pothuajse t gjith kta lufttar refuzuan t luftonin kundr vllezrve shqiptar dhe atyre grek. Si rezultat, lufttart am braktisn n mas etat e Ballit, t cilat u katandisn n rreth 40 vet. Kshtu n betejn e Konsipolit dhe Zminecit, t zhvilluar n datat 14-15 shkurt 1944, q n ditn e par dhe t dyt, kur e pan se prball pr t luftuar kishin etat partizane, ata refuzuan t luftonin, duke u hedhur t gjith n ann e FN shqiptar.[footnoteRef:627] Historiani I. Hoxha, pr kalimin e komandantit Haki Rushiti kundr Lvizjes Nacionallirimtare, bn me faj pikrisht udhheqsit komunist t Qarkut Gjirokastr, t cilt sipas tij, me kokfortsi gjykuan trsisht gabim vijn e ndjekur deri tani nga eta e tij.[footnoteRef:628] [626: AQSH, F.41, V.1944, D.79, fl.3. ] [627: Po aty. ] [628: Hoxha, Viset shqiptare, 349.]

Dshtimi i njpasnjshm i prpjekjeve pr t gjetur aleat strategjik, si dhe goditja e fort q morn forcat e ballit n betejn e 18-22 shkurtit 1944 nga forcat partizane, e detyroi Nuri Dinon t krkonte paqe me komunistt shqiptar. N shkurt t vitit 1944, kreu i nacionalistve am i shkruante nj letr Shefqet Peit, ku e njoftonte mbi mundsin e bashkpunimit t forcave greke t EAM/ELAS-it dhe EDES-it dhe rrezikun q paraqiste pr Shqiprin ky bashkim. Pr t qen sa m objektiv n pasqyrimin real t fakteve historike, letrn e Nuri Dinos drejtuar Shefqet Peit m posht po e japim t plot:

Nga informatat t sigurta rezulton se n Greqi, Partia Komuniste u bashkua m Partin Nacionaliste dhe me gjith kt n Sotir, Pepel, Leshnic, grekrit po sulmojn etat tona. Si shqiptar kam detyr tju njoftoj se populli grek simbas zakonit t tij milenar (shekullor, t vjetr, shnimi yn,) edhe sot po vazhdon t gnjej q t shkatrroj Shqiprin qoft edhe nn maskn komuniste, si po veprojn sot me juve. Thot nj fjal turke Siz shehit biz gazi d.m.th. Juve dshmor neve heronj, thon grekrit. Mjaft gjak shqiptari vaditi tokn ton, mjaft larg u dgjua afshi i popullit ton pr liri, edhe kjo mjafton pr t nesrmen, por duhet t na gjej t bashkuar m shum se kurr, se fqinjt ton do t na han. Jan kamaleont (kameleon), ndrishojn jo vetm karakter, por edhe fytyr. Un i njoh pak m mir.

Pr hir t gjakut q na bashkon edhe t zakonit q nuk mund t na ndaj, po ju drejtohem tue ju kerkuar t m njoftoni si mejtoni juve kt shtje edhe un jam n nj mejtim, i njj bashkimi bazat e t cilit mund juve t na i njoftoni me kondit q t mos preken principet tona edhe karakteri kombtar. Me letr prorsin t m jepni prgjigje konkrete mbi ka ju parashtrova ma sipr. do marrveshje q mund t filloj do t zhvillohet eksluzivisht midis meje edhe juve me zotnime reciproke, sepse kto gjra mund t vendosen vetm ndrmjet burrash t vendosur pr do sakrific. Si do t kini njoftim Haki Rushiti hoqi dor nga vllavrasja kur kuptoi mejtimet e errta t grekrve. Di q edhe juve keni faqur nj mejtim t till n Zhulat kundra vllavrasjes. Prandaj kam shpres se neve t dy do t bhemi shkaktar t nj rruge t mbar[footnoteRef:629] [629: AQSH, F.14/AP, V.1944, D.79, fl.6.]

Letra e Nuri Dinos drejtuar komunistve shqiptar mbeti pa prgjigje dhe nuk u mor asnjher n konsiderat nga ana e udhheqjes komuniste t Lvizjes Antifashiste Nacionallirimtare. Vija politike e ksaj force tashm ishte e prcaktuar qart. Ajo nuk parashikonte asnj lloj bashkpunimi me forcat e tjera, e aq m tepr me nacionalistt e Nuri Dinos, t cilt ishin shpallur tradhtar dhe bashkpuntor me pushtuesit italo-gjerman. Pr PKSH pozitat e vshtira n t ciln ndodheshin nacionalistt, nuk mund tu diktonin atyre bashkpunim. Sipas udhheqjes komuniste, ky veprim i nacionalistve ishte i detyruar pr shkak t disfats q etat nacionaliste t Nuri Dinos kishin psuar s fundi prball ushtris partizane. Thirrja pr bashkpunim e Nuri Dinos, drejtuar Lvizjes Antifashiste Nacionalirimtare shqiptare nuk u morr n konsiderat, pasi nga LAN-i kjo krkes vlersohej si nj thirrje e diktuar nga kushtet e kapitullimit, n t ciln ndodhej tashm Balli Kombtar am dhe Nuri Dino.

M shum se sa nj vendim politik i forcave nacionaliste shqiptare, thirrja e N. Dinos drejtuar PKSH t Qarkorit t Gjirokastrs, dukej se ishte nj inisiativ personale tij pr t shptuar at ka kishte mbetur nga kredibiliteti politik dhe ushtarak i nacionalistve shqiptar am pas betejs s shkurtit t vitit 1944. N betejn e zhvilluar n datat 18 deri n 22 shkurt midis forcave partizane dhe atyre nacionaliste, t udhhequra nga Haki Rushiti, pr marjen e korridorit midis amris dhe Konispolit, forcat e Ballit Kombtar am doln t drrmuara. N letr del qart dhe karakteri personal q Nuri Dino i kishte dhn shtjes s arritjes s nj marrveshjeje me komunistt shqiptar. Pra duket qart se, pr arritjen e ksaj marrveshjeje Dino nuk kishte marr aprovimin e Komitetit drejtues t BK dhe nacionalistve t tjer, ashtu si dhe ai ishte i bindur se, kompetencat e Sh. Peit nuk mund t tejkalonin nj vendimarrje t till, e cila i takonte vetm Shtabit t Prgjithshm t Ushtris Nacionallirimtare Shqiptare dhe udhheqsve t lart komunist.

Pretendimet e Nuri Dinos t shprehura n letrn drejtuar Shefqet Peit se, forcat e tij jan goditur nga ato greke, hidhen posht nga nj njoftim i br nga Qazim Isufi, komisari politik i Komands s Gjirokastrs, drejtuar Shtabit t Prgjithshm t UNL. N kt njoftim, i cili mban datn 8 mars 1944, thuhej se, pr goditjen q pretendon (Nuri Dino), se u sht br nga etat greke nuk sht e vrtet, pasi luftimet n Pepel-Sotir e Leshnic jan zhvilluar ndrmjet forcave partizane minoritare t prziera me forcat partizane shqiptare, kundr nazi-ballistve n datat 18 deri n 22.[footnoteRef:630] [630: Po aty., fl.5. Njoftim i Komands s Qarkut t Gjirokastrs pr Shtabin e Prgjithshm t Ushtris Nacionallirimtare mbi kopjen e letrs s Nuri Dinos drguar Shefqet Peit.]

Gjithashtu, n sqarimin q i bnte letrs s Nuri Dinos, komanda partizane e qarkut t Gjirokastrs shpjegonte se, letra e Nuri Dinos ishte shkruar n datn 21 shkurt dhe se ajo ishte nisur n datn 2 mars, me shpresn se situata e luftimeve do t kthehej n favor t forcave t Ballit Kombtar.[footnoteRef:631] Sipas ksaj komande, Nuri Dino priste q situata t ndryshonte n favor t forcave t Ballit, pas ardhjes n ndihm t komandantit Haki Rushitit, s bashku me nj numr t konsiderueshm am t rekrutuar nn sigln e FNl.[footnoteRef:632] E vrteta sht se, forcat ame sapo morrn vesh q ishin rekrutuar pr llogari t Ballit Kombtar am, nuk pranuan t luftonin kundr partizanve shqiptar, duke dezertuar n mas e duke u hedhur n radht e batalionit mikst, t prbr nga minoritar dhe partizan shqiptar.[footnoteRef:633] [631: Po aty. ] [632: Po aty. ] [633: Po aty. ]

Edhe pas refuzimit t ftess pr bashkpunim me Partin Komuniste Shqiptare, forcat nacionaliste ame t udhhequra nga Nuri Dino nuk mbetn duarkryq. Ata u vun menjher n lvizje pr t vendosur kontakte bashkpunimi me Shtabin Aleat t Mesdheut. Nj prpjekje t till e konfirmon dhe Noibaher, i drguari special i Hitlerit, i cili thekson se, ky grup nacionalist shqiptar ishte i gatshm t bashkpunonte me cilindo, mjafton q t arrinte bashkimin e amris me Shqiprin.[footnoteRef:634] Por edhe prpjekjet e nacionalistve am pr t arritur nj marrveshje bashkpunimi me Shtabin Aleat t Mesdheut rezultuan t pasuksesshme, pasi britanikt u treguan mjaft skeptik pr vendosjen e urave t bashkpunimit me grupet nacionaliste shqiptare, e veanrisht me nacionalistt am.[footnoteRef:635] Ky refuzim i bashkpunimit nga misioni britanik, lidhet ngusht dhe me kmbnguljen e forcave nacionaliste greke t udhhequra nga N. Zerva, i cili njihej pr pikpamjet antishqiptare, si dhe kundr do bashkpunimi t mundshm me forcat politike shqiptare, qofshin kto dhe t djathta. [634: A.I.H. Dokumente gjermane, J.47, T.314, Bob.1458.] [635: Historia e Popullit Shqiptar, vll. IV, 53.]

Duke e konsideruar rrezikun komunist, si t keqen m t madhe me t cilin mund t prballeshin, si Shqipria dhe Greqia pas lufts, nacionalistt shqiptar dhe edeistt grek u prpoqn srish t vendosnin ura bashkpunimi midis tyre. N emr t rrezikut q i kanosej Ballkanit prej prhapjes s komunizmit, nacionalistt shqiptar dhe ata grek ndrmorn dhe aksione politike. Forcat nacionaliste shqiptare edhe pse po psonin dshtime njri pas tjetrit, prsri nuk mendonin t hiqnin dor nga qllimet e tyre pr t shptuar at pak reputacion q iu kishte mbetur.

Duke par zhvillimin e ngjarjeve n Shqipri dhe kudo n Evrop, nacionalistt shqiptar krkonin t mos mbeteshin jasht sfers s ndikimit t tyre n zhvillimin e rezistencs antifashiste kundr ushtrive t Boshtit. Krahas zhvillimit dhe rritjes s veprimtarive ushtarake n Shqipri, krert e Ballit Kombtar shqiptar dhe t Partis s Legalitetit krkuan t gjenin rrug t mundshme bashkpunimit me rezistencn greke dhe kryesisht me grupimet e djathta helene.

Bahri Omari, n cilsin e ministrit t jashtm t qeveris shqiptare, autorizonte n prill t vitit 1944, Ministrin Fuqiplot shqiptar n Athin, Xhavit Leskovikun, q t hynte n bisedime me personalitete t ndryshme greke dhe parti politike t t gjitha tendencave me qllim, sipas tij,- diskutimin dhe shuarjen e t gjitha mosmarrveshjeve q ekzistonin midis Shqipris dhe Greqis.[footnoteRef:636] N t njtn koh, ministri shqiptar n Athin kishte t gjith autoritetin e dhn nga qeveria kolaboracioniste shqiptare q t propozonte dhe t nnshkruante marrveshje me do forc politike greke, me synim ndjekjen e nj politike t prbashkt rajonale midis dy vendeve si dhe sigurimin e raporteve miqsore midis popujve.[footnoteRef:637] [636: AQSH, F.151, V.1944, D.81, fl.3.] [637: Po aty. ]

Prpjekjet e prbashkta t grupeve nacionaliste greke dhe shqiptare u finalizuan me takimin e radhs i cili u mbajt n datat 1 dhe 2 maj t vitit 1944, n fshatin Voskop t Kors.[footnoteRef:638] Pala shqiptare n kt takim prfaqsohej nga nj nivel i lart, ku i pranishm ishte vet kreu i BK shqiptar Midhat Frashri, Ali Klcyra, Ali Nivica, Tare Malishova, Qazim Prodani, Thoma Orgolloga, Fuad Asllani etj. M shum se sa bashkimi i forcave n luft kundr trupave gjermane n Ballkan, qllimi i ktij takimi i krkuar me ngulm ndoshta nga pala shqiptare, ishte gjetja e rrugve t shptimit pas fitores s mundshme t F.N. shqiptar. Sarandis, major i ushtris s N. Zervs e mbshtet nj argument t till teksa riprodhon diskutimin e Fuad Asllanit n kt takim i cili sht shprehur se; Mendoj se e vetmja rrug q na mbetet dhe e vetmja rrugdalje sht Greqia, ku duhet t shkojm sa m shpejt. Po t mundemi, t bhemi nj me grekt. Kshtu, nesr Greqia do t shprblehet nga anglo-amerikant, e me kt rast shptojm edhe ne.[footnoteRef:639] Por, sigurisht q nacionalistt grek nuk kishin ardhur n kt takim, me qllimin e mir pr t shptuar nacionalistt shqiptar nga rreziku komunist q u kanosej. [638: Lio, Probleme t marrdhnieve, 259. ] [639: Sarandis, To Vorioipiritiko Zitima.., 20. Cituar sipas Lio, Probleme t marrdhnieve,259.]

Zervistt grek kishin ardhur n kt takim me synime t qarta dhe t paramenduara. Ata krkonin t prfitonin sa m shum nga hutimi dhe kaosi q kishte prfshir partit e djathta shqiptare. Vet Sarandis e pohon nj gj t till ndrsa deklaron se; Ne nuk shkuam atje pr t shptuar bejlert shqiptar. Ne interesoheshim t forcohej sa m shum atdheu yn dhe t bashkohej me fardo mnyre me Shqiprin, mbasi populli i saj sht m i afrt me ne n t gjith Ballkanin.[footnoteRef:640] Nga analiza e fakteve dhe e argumenteve t nxjerra nga goja e Sarandis, kuptohet qart se, qllimi i zervistve grek ishte arritja e synimeve nacionaliste greke pr marrjen e krahins s Shqipris s Jugut dhe bashkimi i saj pas lufts me Greqin. Po pr t njjtin qllim, n gar pr t arritur nj marrveshje bashkpunimi midis forcave nacionaliste shqiptare dhe atyre greke, kishin hyr dhe oficert britanik n Greqi. Oficert britanik t vendosur pran shtabit t EDES-it kishin marr t gjitha masat e duhura pr t siguruar nj takim t mundshm midis krerve nacionalist am dhe atyre grek. [640: Po aty. ]

Pr t patur mbshtejen greke dhe t qeveris s saj q do t dilte pas lufts, nacionalistt shqiptar, i paraqitn pals greke nj marrveshje konkrete, e cila iu drgua Dhimitr Fallos n Selanik.[footnoteRef:641] N njoftimin e organizats shqiptare t BK, i cili mban datn 11 maj 1944, thuhej se; Zoti Dhimtr Fallo sht i ngarkuar nga Komiteti Qndror i Organizats Nacionaliste Balli Kombtar t lidh dhe t nnshkruaj me Partit Nacionaliste Greke, n bashkpunim me antart e tjer t nj Komisioni t caktuar pr kt qllim.[footnoteRef:642] Pr t arritur n prfundim t marrveshjes si dhe pr t ndjekur zbatimin e saj, u ngrit dhe nj komision i prbr nga prfaqsues t t gjitha forcave nacionaliste shqiptare. Pjes e ktij Komisioni ishin, Xhavit Leskoviku, si prfaqsues i qeveris kuislinge n Tiran, Selman Riza prfaqsues i shqiptarve t Kosovs dhe Koo Kota prfaqsues i Partis s Legalitetit. Sipas dokumentit q gjendet n arkivat shqiptare, pikat kryesore t marrveshjes s propozuar do t ishin: [641: AQSH. F.270 AP, V.1944. D.8, fl.3. Dokumenti q autorizonte Dhimitr Fallon si prfaqsues m kopetenca t plota pr t lidhur marrveshjen midis BK shqiptar dhe Partive Nacionaliste Greke sht i nnshkruar nga Kryetari i BK Midhat Frashri.] [642: Po aty. ]

1. Duke marr n konsiderat se objekt i marrveshjes sht forma federative e t dy shteteve, atij shqiptar dhe grek, t dyja palt zotohen se jan t gatshme pr zbatimin e ksaj platforme.

2. Baza e lidhjes do t jet pavarsia dhe sovraniteti i t dy palve.

3. Kufijt shqiptaro-grek do t deklarohen dhe njihen t mirqn kufijt e vitit 1939, koh n t ciln Shqipria humbi sovranitetin e saj nga Italia fashiste.

4. T dy palt premtonjn se do t bjn aleanc mossulmimi, si dhe do t krijojn lidhje t forta miqsie dhe ushtarake.

5. Palt premtojn se do bjn traktate ekonomike n interes t t dyja palve.

6. Palt do t prpiqen q kjo lidhje t bhet sa m par nj lidhje greko-turko-shqiptare.

7. N rast lufte, komanda e prgjithshme ushtarake do t vihet n dor t Greqis.

8. Si rezultat i ksaj marrveshje t dyja palt do t paraqiten para Konferencs s Paqes si dy pal me interes t prbashkt, duke prkrahur interesat e njra-tjetrs. Greqia nga ana e saj do t zotohet se do t mbshtes rivendikimet e pals shqiptare pr shtjen e Kosovs dhe pjesn e Dibrs, q kshtu n koht e ardhshme t mund ti bhet ball rrezikut sllav.

9. N qoft se zihet me goj shtja e minoriteteve, kjo mund t jet m fort nj mjet afrimi se sa nj mjet largimi midis t dyja palve. Ta kini ndrmend se minoritetet duhet ti kqyrim me sy t mir t dyja palt dhe t ken t drejtat e tyre.[footnoteRef:643] [643: Po aty., fl.2.]

Nga gjuha e prdorur dhe stili i natyrshm i marrveshjeve ndrkombtare, kuptojm qart se kjo marrveshje e propozuar nga forcat nacionaliste t djathta shqiptare sht br n nxitim e sipr. N asnj pik t marrveshjes s projektuar nga nacionalistt shqiptar nuk flitet pr shtjen ame. Ndrsa krkonte mbashtetjen e nacionalistve grek pr rivendikimet shqiptare pr Kosovn e Dibrn, pr BK dhe udhheqsit nacionalist shqiptar, sht e pafalshme q t mos prmendin n asnj pik t marrveshjes zgjidhjen e problemit am. Balli Kombtar mjaftohej me deklaratat se, shtja e minoriteteve midis dy vendeve fqinje duhet t shrbente si nj ur lidhse[footnoteRef:644], por pa prmndur se si do t zgjidhej shtja e shqiptarve n Greqi, t mbetur jasht shtetit shqiptar. [644: Po aty. ]

Autori M. Dzhgiu, mbron iden se, kjo marrveshje ishte fryt i qndrimit konstant dhe t palkundur t forcave nacionaliste shqiptare ndaj shtjes kombtare.[footnoteRef:645] [645: Muharrem Dezhgiu, Mithat Frashri, personalitet i denj i nacionalizmit shqiptar, Studime historike, (Tiran, 1995), nr.1-4.]

Por, m shum se sa shtjet e tjera, nacionalistt shqiptar duket se i shqetsonte s teprmi rreziku komunist dhe gjetja e rrugve pr shptim n rast t fitores s komunistve. Po t analizojm pikat e marrveshjes t ofruar nga nacionalistt shqiptar, t marra n trsi ato jan nj nnshtrim i qart i pals shqiptare ndaj asaj greke. Konkretisht pika e shtat e ksaj marrveshje, e cila bn fjal pr vnien e komands s prgjithshme ushtarake shqiptare nn at greke, tregon qart padurimin e nacionalistve shqiptar pr t shptuar nga rreziku komunist, pa kuptuar se mund t binin nn nj kundrshtar edhe m t rrezikshm, ai shovinist grek.

Gjithashtu, nse do t ishte nj prpjekje serioze e nacionalistve shqiptar n mbrojtje t shtjes shqiptare dhe t bashkimit kombtar t Kosovs dhe amris me shtetin shqiptar, nuk mund t pranohej prej tyre, q kufiri midis Greqis dhe Shqipris do t ishte ai i vendosur para pushtimit italian t vitit 1939. Nacionalistt shqiptar, nga nxitimi i teprt pr ti shptuar rrezikut komunist q u kanosej, nuk i peshuan fare pikpamjet shoviniste dhe qndrimet e deritanishme t forcave nacionaliste greke ndaj popullsis shqiptare n Greqi. Ashtu sikundr nacionalistt shqiptar nuk kishin parashikuar se, nj aleanc e mundshme turko-greko-shqiptare do t ishte krejtsisht e parealizueshme, pr vet natyrn e prbrjes s saj. Grekt nuk mund t dnonin veten e tyre duke u vn n mes t nj koalicioni shtetesh me prbrje fetare n shumic muslimane, e pr m tepr q historikisht kishin patur prplasje rreth kufijve shtetror. Inisiativa e nacionalistve shqiptar pr t krijuar nj ur lidhse midis tyre dhe forcave nacionalist greke mund t shihet m shum si nj prpjekje e dshpruar, pr t dal nga pozitat i izolimit n t ciln kishin qndruar deri tani gjat rezistencs antifashiste n Shqipri. N t njjtn koh, mundsia e nacionalistve shqiptar pr t lidhur marrveshje bashkpunimi me nacionalistt grek, shihej si e vetmja shpres pr t qn sa m afr me misionet britanike n Greqi. Kjo inisiativ e tyre, vinte pas braktisjes q britanikt po i bnin Ballit Kombtar dhe Legalitetit n Shqipri, pr shkak t pozitave kolaboracioniste me pushtuesin gjerman, q kishin mbajtur kto forca politike deri tani n rezistencn shqiptare.

Vetm pak koh m par misioni i gjeneralit britanik Dejvisit n Shqipri, e kishte denoncuar BK dhe Legalitetin si bashkpuntor t pushtuesve gjerman, pasi sipas tij, t dyja kto forca deri tani kishin ndjekur nj politik t izoluar.[footnoteRef:646] Edhe muajt n vazhdim t vitit 1944, do t tregonin se, raportet q vinin nga Shqipria prforconin bindjen e britanikve se, Balli Kombtar tashm ishte kthyer nj forc e thjesht milicie n shrbim t pushtuesve, duke humbur efikasitetin e saj. [646: Puto, Npr analet e diplomacis, 110.]

N Shqipri ngjarjet e diktuara nga zhvillimet n kampin e Frontit Nacionallirimtar po ecnin shum shpejt dhe ato ishin n disfavor t Ballit Kombtar dhe Legalitetit. Revanshi q kishte marr FNl shqiptar i kishte vn nacionalistt me shpatulla pas muri. N kushte t tilla dhe marrveshja e propozuar pr paln greke nga nacionalistt shqiptar mbeti krejtsisht formale dhe nuk mundi t finalizohej me sukses. Prpjekjet e nacionalistve shqiptar pr bashkpunim me ata grek, u mbylln pas arrestimit dhe ekzekutimit t Dhimitr Fallos nga ana e lvizjes komuniste shqiptare, t cilit iu kapn dhe dokumentet prkatse.[footnoteRef:647] [647: Fischer, Shqipria gjat Lufts,187.]

Balli Kombtar po kuptonte se pasiviteti i tij relativ i treguar deri tani, mund t ishte i mbushur n nj gjndje t till me disavantazhe t shumta pr t. Ky disavantazh thellohej m tepr po t kemi parasysh faktin se, Lvizja Nacional lirimtare shqiptare kishte dal pothuajse e paprekur nga prplasjet me ushtrin italiane dhe at gjermane. Jo vetm kaq, por LNSH tashm po bhej prdit e m tepr nj forc dominuese dhe reputacioni i saj vazhdonte t rritej.

Shpesh nga historiant grek vihet shenja e barazis, si bashkpuntor t pushtuesve midis popullsis shqiptare n Greqi dhe familjes Dino, e cila pr shkak t bindjeve t saj nacionaliste, nevoja e lypte q t bashkpunonte m italiant e m pas me gjermant. Nga dokumentet e hulumtuara deri tani nga ana jon, rezulton se n trsin e saj, gjith veprimtaria e vllezrve Dino, kryesisht e Masar dhe Nuri Dinos ka qn vetm n fushn e administrimit t organeve qeveritare, t ruajtjes s rendit dhe qetsis publike n amri. Autori F. Lio n analizn q i bn veprimtaris s Nuri Dinos pranon, se edhe pse rreth N.Dinos ishin grumbulluar 300 deri 600 am, kjo nuk do t thot q t vendossh shenjn e barazimit t ksaj pjese me gjith popullsin ame.[footnoteRef:648] [648: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 288.]

Para s gjithash forcat e rreshtuara prkrah Nuri Dinos, asnjher nuk u bn pjes e ushtris gjermane n Greqi dhe Shqipri, duke ruajtur n kt mnyr neutralitetin e tyre. N nj dokument t Komands s Lart gjermane t Athins, lidhur me krijimin e nj reparti t ri t milicis n zonn e Konispolit, n mesin e muajit maj 1944, thuhet se; Doktor Dino ka urdhruar q, asnj shqiptar nuk do ti bashkohet regjimentit 724 gjerman pa lejen e tij.[footnoteRef:649] Nj veprim i till, sipas Nuri Dinos do t ishte nj shrbim q i jepej gati propagands komuniste.[footnoteRef:650] N t vrtet, N. Dino mendonte se krijimi i nj trupe milicie t veant shqiptare do t bnte t mundur marrjen n dor t situates n krahinn e amris pas largimit t gjermanve. [649: Kotini, amria denoncon, 180.] [650: Po aty. ]

Bashkpunimi i nj pjese t nacionalistve am me pushtuesit, u b n kushtet e nj izolimi t thell administrativ dhe brenda nj zone t kufizuar prej grekve, gjermanve dhe italianve, t cilt nuk i lejuan asnjher shqiptart t vepronin jasht juridiksionit t dhn prej tyre. Nga ana tjetr bashkpunimi i forcave nacionaliste greke me pushtuesit italian dhe m pas gjerman, u b n nivel qendror qeveriss, administrativ dhe ushtarak. Ky bashkpunim i forcave ekstremiste nacionaliste greke u shtri n t gjith territorin e Greqis kontinentale dhe asaj ishullore.

Lidhur me kt shtje, autori grek J. Margaritis argumenton se, prball krcnimit t fuqishm t EDES-it, pr amt shqiptar, t moderuar ose jo, nuk ekzistonin aspak hapsira pr manovra t ndryshme. N kt mnyr thekson Margaritis, inkuadrimi i amve n trupat e siguris gjermane, ishte konjuktur e kohs, pothuajse ishte e vetmja rrug.[footnoteRef:651] [651: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar,139.]

Prve ksaj, bashkpunimi i nj grushti shqiptarsh am me pushtuesit nazifashist ishte i lidhur drejtprdrejt me zgjidhjen e shtjes kombtare dhe me finalizimin e ndrrs pr realizimin e bashkimit t amris me Shqiprin. Ky bashkpunim, nuk kishte t bnte aspak me motivet q shtyn disa segmente t nacionalizmit grek t rreshtoheshin n radht e qeveris kuislinge, si dhe t hidheshin n krah t Zervs, i cili njihet si nj bashkpuntor i pushtuesve gjerman.

KAPITULLI KATRT

GENOCIDI NDAJ POPULLSIS AME 1944-1945

4.1. Situata n amri pas kapitullimit t Italis dhe vendosjes s pushtimit

gjerman.

Lufta civile n Greqi midis EAM-it dhe EDES-it sht nj pjes e dhimbshme e historis s politiks s dshtuar t Britanis s Madhe n Greqi. Ajo ishte nj kompleks i gjat, q kaloi n disa faza zhvillimi q nga nisja e saj e deri n fund. Si EDES-i dhe EAM/ELAS-si, po luftonin pr t siguruar sa m shum kredibilitet n situatn pas lufts, me qllim marrjen e drejtimit politik t shtetit grek. Armt e dhuruara nga britanikt pr ushtrit lirimtare greke, nuk po prdoreshin pr t luftuar gjermant, por kundra njra-tjetrs.

Me t drejt, lufta civile n Greqi sht konsideruar si konflikti m i prgjakur n Evrop q nga viti 1945 e deri n nisjen e konflikteve etnike n Jugosllavi n fillim t viteve 90.[footnoteRef:652] Si EAM-i dhe EDES-i, duke ditur se fundi i lufts ishte i afrt, prpiqeshin t shtrinin influencn e tyre n do rajon t Greqis. Krahas ksaj, forcat ushtarake greke t EAM/ELAS-it dhe ato ekstremiste t djathta t EDES-it, mundoheshin t siguronin mbshtetjen dhe prkrahjen politike e ushtarake t britanikve dhe t Aleatve t tyre perndimor, mbshtetje kjo q do tu siguronte t ardhmen n arenn politike t paslufts. Mbshtetja e oficerve britanik pr EDES-in prve armatimeve dhe ndihmave ushqimore prfshinte dhe orientime politike e deri n eliminimin fizik t krerve t EAM-it.[footnoteRef:653] [652: Mazouer, After the War ..., 10.] [653: AQSH, F.17/APL, V.1944, D.37, fl.22. Raport i Ihsan Budos mbi gjendjen politike e ushtarake n rrethin e Sarands. ]

Statusi i veant, q EAM-ELAS-i kishte fituar gjat ktyre viteve t rezistencs antifashiste, i kishte detyruar britanikt q ta konsideronin kt realitet t ri n Greqi, si nj prgjigje negative ndaj prpjekjeve t tyre pr rikthimin n Greqi t mbretit Jorgo II. Gjat lufts civile midis forcave t EAM/ELAS-it dhe EDES-it, Misioni Britanik n Greqi u mundua q t mbante ann e EDES-it, duke br t mundur q t ndrpriteshin furnizimet ushtarake pr forcat ushtarake t EAM-it. Megjith prpjekjet e britanikve pr t dobsuar forcn e veprimeve ushtarake t EAM-it kundr EDES-it, EAM-i nuk i braktisi synimet e veta politike pr t ardhmen. Edhe pse pa prkrahjen e britanikve, lufta kundr EDES-it vazhdoi akoma dhe m. Kjo situat e rnduar pr shkak t lufts civile q kishte shprthyer n Greqi midis forcave t majta dhe t djathta, dukej se u vinte prshtat gjermanve.

Krisja e grupeve t rezistencs dhe dobsimi i veprimtaris s saj, iu mundsoi gjermanve t rekrutonin njerz t friksuar prej rrezikut komunist dhe t krijonin grupe t armatosura t siguris, t cilt u vun nn drejtimin e qeveris kuislinge greke.[footnoteRef:654] N kt amulli, gjermant arritn t siguronin mbshtetjen e mijrave trupave greke, t cilt u rreshtuan prkrah qeveris kuislinge greke, duke kryer n kt mnyr nj akt t hapur tradhtie n dm t kauzs s aleatve perndimor. [654: Clogg, Histori e Prmbledhur..,132.]

Pas largimit t turpshm t italianve nga skena e lufts, kryeministri kuisling grek Ralisi s bashku me autoritetet e larta ushtarake gjermane, gjat vjeshts s vitit 1943 dhe dimrit t vitit 1944, forcuan bashkpunimin e tyre duke krijuar batalionet greke t sigurimit. Veprimtaria e ktyre trupave gjat lufts n Greqi, ishte n konflikt t hapur ndaj kauzs s aleatve perndimor. Kto batalione greke, n shrbim t forcave gjermane, formuan gjithsej nnt formacione ushtarake me trupa t parregullta greke me pjesmarrjen e mbi 6000 personave. N Greqin qendrore, Athin, Atik dhe Peloponez, gjermant organizuan forcat e rregullta me pjesmarrjen e 5 724 grekve dhe 3370 trupa t tjer, pjes e xhandarmris greke n shrbim t Batalioneve t Sigurimit.[footnoteRef:655] [655: National Archives, Washington, DC, (NA), Microcopy T-311, Record of German Army Field Commands, Doc.650303/3, Roll. 179, Sipas John Louis Hondoros, Journal of Hellenic Diaspora, Vol.XV, No.1-2, 1988.]

Formimi dhe veprimtaria e ktyre formacioneve ushtarake nacionaliste greke, n shrbim t trupave gjermane n Greqi, vuri n dilem t madhe dhe politikn britanike gjat Lufts s Dyt Botrore. N kohn kur batalionet e sigurimit u bn prsri aktive, pas shprbrjes q kishin psuar prej forcave partizane greke t EAM/ELAS-it, n fund t vitit 1943 dhe fillim t vitit 1944, shum pyetje dhe hamendsime lindn n qarqet e politiks britanike, lidhur me pozicionin q duhet t mbanin ndaj ktyre trupave. Lideri i Partis Komuniste Greke dhe i EAM/ELAS-it, Jorgos Siantos, krkoi prej kreut t Partis Liberale greke Themistokli Sofulis, kryeministrit t qeveris greke n Londr, Tsuderosit dhe Foreign Offisit denoncimin zyrtar t batalioneve t sigurimit grek, si bashkpuntor t gjermanve.[footnoteRef:656] Pavarsisht argumenteve dhe fakteve t sjella nga krert e PKG dhe t EAM/ELAS-it, mbi aktivitetin kuisling dhe krimet e kryera nga trupat greke t batalioneve t sigurimit, politika londineze nn ndikimin e kolonel oodhaus, hezitoi t denonconte zyrtarisht kto trupa.[footnoteRef:657] [656: PRO, FO 371/43706, Jean Hamilton pr Reginald Leeper, ambasador i qeveris greke n mrgim, 7 janar 1944. ] [657: Po aty., Minister of State Resident in Cairo Lord Moyne to Foreign Offce, 11 march 1944.]

Pr shkak t veprimtaris s shtuar t gjermanve dhe bandave zerviste, q mundoheshin me t gjitha mjetet t nxisnin popullsin vendase t hidhej kundr EAM-it dhe LAN shqiptare, gjendja politike n amri nga fundi i vitit 1943, paraqitej e vshtir. Propaganda gjermane dhe e elementve zervist bashkpuntor me ta, duket se e kishte br punn e vet n amri pr prarjen e popullsis s saj. N saj t terrorit dhe puns s dobt propagandistike t br nga EAM-i dhe PKSH, pr t bindur popullsin shqiptare ame t prkrah lvizjen partizane, gjendja n krahin dukej e destabilizuar. Nj situat t till e pohonte nj njoftim i Taho Sejkos, drguar qarkorit t Gjirokastrs n nntor t vitit 1943, n t cilin thuhej; Dje jam kthyer nga amria e prtejme. Paraqiten vshtirsi pr t punuar atje. Komanda gjermane n Filat krkon t rekrutoj masat ame pr luft kundr nesh dhe EAM-it.[footnoteRef:658] [658: AQSH, F.17/APL, V.1943, D.7, fl.14/1.]

Megjith terrorin e trupave gjermane, t mbshtetura dhe nga forcat zerviste greke, propaganda gjermane nuk gjeti mbshtetjen e duhur t popullsis shqiptare, si asaj ame dhe t asaj n Shqiprin e Jugut. Pa sukses rezultoi dhe prpjekja e nacionalistve shqiptar am t udhhequr nga Nuri Dino, pr t formuar deg t Kshillit Administartiv edhe n krahinat e Shqipris s Jugut.

Pavarsisht prgjigjes negative t popullsis ame pr tu radhitur n radht e Ballit Kombtar, veprimtaria e Nuri Dinos dhe e elementve t tjer nacionalist n amri, ishte kthyer n nj shqetsim real pr EAM-in grek dhe LN shqiptare. Si EAM-i dhe LAN shqiptare, ia dedikonin pikrisht veprimtaris s shtuar t etave zerviste dhe ato t Ballit Kombtar, t mbshtetura nga gjermant, punn e dobt n amri dhe n zonat minoritare greke n Shqipri. Lidhur me kt, krert lokal t etave partizane krkonin eleminimin fizik t udhheqsve t Ballit Kombtar am, si t Nuri Dinos, Masar Dinos e Rexhep Dinos nga Paramithia, t Hasan Pilavit, Ahmet apunit nga Lopsi, Saliko Dalos nga Galbaqi etj.[footnoteRef:659] [659: Po aty., fl.14/1-15.]

Popullsia shqiptare n amri e gjendur prball prplasjeve t grupeve ushtarake greke, kishte vendosur t ruante qetsin dhe asnjansin e saj. Administrata civile greke dhe ajo ushtarake, pothuajse ishin inegzistente dhe si pasoj situata n amri sa vinte e prkeqsohej. Nj raport i komands ushtarake gjermane t zons, drguar Administrats ushtarake n Athin e konfirmonte m s miri situatn n t ciln ndodhej krahina e amris n fund t vitit 1943 dhe n fillim t vitit 1944. N raportin e dats 10 janar t vitit 1944, mbi situatn n amri thuhej se; Gjendja n krahinn e amris sht prkeqsuar akoma m tepr gjat javve t fundit. Deri afr fundit t vitit 1943, shqiptart mjaftoheshin vetm me ushtrimin dhe zotrimin n sfern e influencs s tyre, pa marr prsipr administrimin e vendit.[footnoteRef:660] Nga ky raport jemi n gjendje t kuptojm se, pretendimet e popullsis shqiptare ame ishin krejtsisht t qarta. Ata krkonin vetadministrim t krahins s amris dhe ushtrimin e t gjitha funksioneve qeverisse vetm prej administrats t prbr nga shqiptar. [660: Kotini, amria denoncon, 173.]

Vullneti i shqiptarve shtohej dhe m tepr, duke par inekzistencn e administrats shtetrore greke n krahinn e amris. Raporti, shpjegonte se, shqiptart e amris kishin marr t gjitha masat, duke prforcuar pozitn e tyre n drejtim t vetadministimit t krahins. Marrja e ktyre masave sipas raportit t komands gjermane, vinte si rezultat i falimentimit t administrats civile greke n amri, ndrsa vet komanda ushtarake gjermane nuk kishte marr asnj mas pr t parandaluar formimin dhe vendosjen e organeve t administrats shqiptare n amri. I njjti njoftim bnte me dije se, deri tani Feldkomanda nuk ka ndrhyr t ndaloj shqiptart t heqin dor nga marrja e masave administrative.[footnoteRef:661] [661: Po aty. ]

Kjo politik e ndjekur nga gjermant, bri q te nj pjes e nacionalistve am t shtohej besimi dhe shpresa pr nj bashkim t mundshm t amris me Shqiprin, ose t paktn pr nj vetadministrim t krahins nga ana e shqiptarve. Gjat muajve t par t vitit 1944, Komanda e Lart ushtarake gjermane n Janin, lejoi zvendsimin e xhandarmris greke me at shqiptare, si dhe funksionimin me kompetenca t plota t Kshillit Nacional Shqiptar n territorin e amris.[footnoteRef:662] [662: AQSH, F.151, V.1944, D.101, fl.2. Njoftim i Nuri Dinos pr Ministrin e Jashtme Shqiptare n Tiran, lidhur me krijimin e Kshillit Nacional shqiptar n krahinat e Filatit, Gumenics, Marglliit, Paramithis, Pargs etj.]

N janar t ktij viti, Komanda e Lart gjermane e Grup Armats E n Greqi njoftonte Komandn e Lart t Evrops Juglindore me qendr n Beograd, se tensioni midis shqiptarve dhe grekve n Prefekturn e Thesprotis karakterizohet nga nj tension i lart, gj e cila bnte urgjente nevojn e zgjidhjes s problemit. Pr kt Administrata e Qarkut t Gumenics propozonte q liderit t nacionalistve shqiptar Nuri Dinos, ti jepej drejtimi i prefekturs, kjo pr shkak dhe t paaftsis s prefektit me origjin greke.[footnoteRef:663] N kto kushte, autoritetet ushtarake gjermane duke par aftsit drejtuese t shqiptarve n krijimin e strukturave t veanta civile dhe ushtarake, lejuan gradualisht nj zvendsim t administrats greke me at shqiptare. N nj komunikim t komands gjermane n muajin shkurt 1944, lidhur me situatn n prefekturn e Thesprotis, theksohej se; shtja shqiptare n nnprefekturn e Thesprotis sht diskutuar me t drguarin e jashtzakonshm t ministris s punve t jashtme, me ministrin gjerman Noibaher gjat qndrimit t tij n Athin.[footnoteRef:664] [663: Njoftim i Komands s Lart t Grup Armats E Athin, pr Komandn e Lart gjermane t Evrops Juglindore, Cituar sipas Manda, amt mysliman, 300.] [664: Kotini, amria denoncon, 174.]

Rreziku i vendosjes s pushtetit administrativ t shqiptarve n amri, e detyroi kryeministrin kuisling grek Ralisin t krkonte ndrhyrjen e gjermanve pr pushtimin e saj dhe rivendosjen e administrats greke. N nj njoftim t zyrs s kryeministrit grek t dats 27 shkurt 1944, lidhur me ripushtimin e amris thuhej se, Kryeministri grek Ralisi, i ka premtuar zyrs s t drguarit t posam n ministrin e punve t jashtme n Athin, nj ripushtim t shpejt t prefekturs s Thesprotis.[footnoteRef:665] Nga dokumenti del qart se ky aksion i ishte besuar nj oficeri grek me prvoj ushtarake dhe q kishte besimin, si t qeveris kuislinge greke, ashtu dhe t trupave gjermane n Greqi. [665: Po aty., 175.]

Nisur nga raportet e mira t bashkpunimit q gzonin gjermant dhe Zerva, del se ky aksion i ishte besuar forcave nacionaliste t Napoleon Zervs, i cili deri nga mesi i vitit 1944 kishte qen nj shrbtor i bindur i gjermanve. Nj fakt t till e pohon dhe historiani grek J. Margaritis, i cili argumenton se periudha e qetsis s prkohshme n Greqi, e kryesisht n krahinn e amris gjat pranvers s vitit 1944, i dedikohej m s shumti marrveshjes s br nga Zerva me gjermant pr mos sulmim t trupave ushtarake gjermane n Greqi.[footnoteRef:666] Sigurisht q kjo bindje buronte nga fakti se, gjermant kishin arritur t prdornin trupat e Zervs n luft kundr ELAS-it, duke ruajtur trupat e tyre nga nj prballje e prgjakshme me rezistencn e vrtet antibosht n Greqi. N prfundim t ksaj analize mund t themi se, pushtimi i amris nga forcat e Zervs dhe shprngulja e popullsis s saj ishte nj plan i paramenduar i qeveris kuislinge greke dhe forcave t tjera shoviniste n shrbim t saj. [666: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar,140.]

Lidhur me administrimin e prkohshm t disa zonave t amris nga nacionalistt shqiptar, n nj njoftim pr Tirann zyrtare n muajin maj t vitit 1944, Nuri Dino theksonte se; Qysh prej tre muaj kjo komand (Komanda e Lart gjermane e Janins, shnim yn), ka ndaluar autoritetet e xhandarmris greke t funksiononj n amri, duke lejuar funksionimin e Kshillit Nacional shqiptar t amris.[footnoteRef:667] Nj veprim i till sipas Nuri Dinos, kishte shkaktuar nj ndjenj knaqsie n radht e shqiptarve, t cilt tani mund t ndiheshin zotr t vendit t tyre.[footnoteRef:668] Lidhur me veprimin e gjermanve, pr lejimin e ngritjes dhe funksionimin e organeve vetqeverisse shqiptare n amri, N. Dino nuk harronte ti kujtonte Ministris s Jashtme shqiptare n Tiran, q t falenderonte komandn gjermane n Janin pr kt mirsjellje kundrejt amve, t cilve ju njihej ai vend, si vend shqiptar.[footnoteRef:669] [667: AQSH, F.151, V.1944, D.101, fl.2.] [668: Po aty. ] [669: Po aty. ]

Tolerimi i br nga komanda gjermane n Greqi, pr lejimin dhe formimin e administrats lokale shqiptare, nuk u mirprit as nga qeveria greke n Londr. Aktiviteti n rritje i Kshillit Nacional Shqiptar n dobi t shtjes shqiptare, kishte krijuar prshtjellime dhe shqetsime n rradht e qeveris kuislinge greke, e cila i krkoi Komands gjermane t ndalonte menjher veprimtarin e mtejshme t ktij kshilli.

E trembur nga forcimi i shpejt i radhve t etave nacionaliste ame, qeveria kuislinge e Athins i krkoi komands gjermane t Epirit, q t mos lejonte ushtrimin e aktiviteteve luftarake t trupave nacionaliste ame brenda territorit grek. Kryeministri kuisling grek Ralisi, i shqetsuar pr veprimtarin n rritje t nacionalistve shqiptar dhe t organizimit administrativ t tyre, krkoi prej Noibaherit q kshillat shqiptar t ngritura n krahinn e amris t pushonin aktivitetin e tyre.[footnoteRef:670] Por si n do rast, besnik t politiks s tyre pra e sundo, gjermant nuk nxituan ti kthenin nj prgjigje pozitive qeveris kuislinge greke, pasi ekzistenca e dy pushteteve n amri ishte n favor t tyre. [670: A.I.H, Dokumente gjermane, Dosja J.47, T.314, bob.1458, dok. nr.59644.]

Nj qndrim i till i gjermanve ishte i justifikuar me faktin se, kjo status quo i shrbente ruajtjes s qetsis dhe rendit publik n amri, si dhe uljes s rezistencs antigjermane. Koloneli gjerman Fon Botme, saktsonte qndrimin neutral t komands gjermane, duke u shprehur se, Feldkomanda ka mundsi vetm ti lr ngjarjet q t ndjekin rrjedhn e tyre, duke mbajtur nj qndrim prits dhe vrojtues, mbasi do ndrhyrje n kuptimin e njrs apo tjetrs pal, do t kishte si pasoj vetm dmtimin e padshiruar t shtjes.[footnoteRef:671] [671: Kotini, amria denoncon., 173.]

Por, si Nuri Dino dhe t gjith shqiptart e amris e kuptonin se nj situat e till do t ishte e prkohshme, pr aq koh sa gjermant do t qndronin n Greqi. Nacionalistt am, duke par kt lvizje t gjermanve, u munduan t prfitojn nga kjo situat e krijuar, duke u prpjekur t shtrijn n t gjith amrin veprimtarin e ktij kshilli. Duke analizuar zhvillimet e fundit, si dhe t tatpjetn q po merrte ushtria gjermane, nacionalistt shqiptar t amris po kuptonin gjithnj e m shum se, tashm duhej t angazhoheshin m tepr pr t pasur nn zotrimin e tyre krejt administratn vendore t ksaj krahine. Po ashtu, marrja e masave pr vetqeverisje nga ana e shqiptarve diktohej nga mosfunksionimi i administrats s mparshme greke, e cila ishte inekzistente n kt krahin t banuar nga shqiptart.

Situatn e rnduar q ekzistonte n amri gjat pranvers s vitit 1944, e konfirmon dhe nj tjetr raport i drguar nga qarkori i Gjirokastrs pr KQ t PKSH, n maj t vitit 1944, n t cilin thuhej se, edhe pr minoritetin shqiptar n Greqi (amrin e prtejme) gjendja ssht e mir, sepse populli sheh afr forcat gjermane, t Zervs dhe ato balliste dhe partizan nuk sheh.[footnoteRef:672] N kt kuadr, PKSH e gjykoi si mjaft t favorshme situatn e krijuar n krahinn e amris, ku popullsia ame kishte refuzuar t bnte lojn politike t Nuri Dinos. Pr prmirsimin e propagands n favor t mbshtetjes s LAN, u propozua q n fillim t pranvers s vitit 1944, t drgoheshin n amri njerz me influenc si, Njazi Demi, Hilmi Hasani, Gazali Sejko, Bido Sejko, Xhelal Kasemi, t cilt krahas thirrjes pr luft kundr pushtuesve t huaj, do t orientonin minoritetin am n vijn e PKSH.[footnoteRef:673] [672: AQSH, F.14/AP (str), V.1944, D.115, fl.11.] [673: Po aty., F.41, V.1944, D.79, fl.14.]

N krkesn e komands s Shtabit t Zons s Par Operative drejtuar Komands s Shtabit t Prgjithshm t UNl theksohej se; Mbasi n amrin e prtejme deri tani nuk sht br aspak puna q duhet dhe kjo ka rrjedhur si rezultat i reaksionit t Zervs q ka qen gjithnj i pranishm, ashtu edhe prej veprimit t reaksionit t Nuri Dinos, Haki Rushitit e t tjer am me mentalitet t vjetruar. Prandaj, personat e msiprm jan shum t nevojshm q t merren prej atje ku jan, e t drgohen sa m par, mbasi kjo shtje ka nj rndsi t dors s par.[footnoteRef:674] Nga kjo kuptojm se PKSH ishte tepr e kujdesshme n veprimtarin e saj n amri, duke mos ngatrruar shtjet e lufts me ato t minoriteteve, pasi nj gj e till sipas saj do t dmtonte s teprmi lvizjen antifashiste nacionallirimtare. [674: Po aty. ]

Nj situat e till e krijuar n krahinn e amris, duket se iu vinte pr shtat gjermanve, t cilt kishin vendosur t qndronin krejtsisht neutral dhe pasiv. Komands gjermane as q i interesonte ndryshimi i gjendjes dhe i status-quos, q ishte vendosur n raportet midis administrats greke dhe asaj shqiptare n amri. Gjermant mendonin se, pr sa koh administrata greke ishte e paaft t vendoste autoritetin e saj, prse kjo t mos u lihej n dor shqiptarve. Madje gjermant mendonin se, n kushtet n t cilat ndodhej situata n vend, shqiptart ishin m t aft n rivendosjen e rendit dhe t qetsis, gj t ciln ata m par e kishin provuar.

Ashtu si italiant edhe gjermant krkuan ngritjen e nj komisioni, i cili do t merrte n shqyrtim krkesat e shqiptarve dhe grekve pr administrimin e mtejshm t amris. Pr marrjen e nj vendimi Noibaher i krkoi kolonelit Von Kohoutek q gjat gjat dhjetditshit t par t muajit korrik 1944, s bashku me nj komision prej 4-5 vetash t vizitonte rajonin e amris. Qllimi i ksaj vizite, sipas dokumenteve gjermane do t ishte mbledhja e t dhnave n teren dhe hartimi m pas i nj raporti prfundimtar n lidhje me kushtet reale dhe mundsin e kalimit t administrimit t pushtetit n amri nga nacionalistt shqiptar.[footnoteRef:675] N njoftimin pr t drguarin e posam t Hitlerit n Evropn Juglindore Noibaher, lidhur me mundsin e administrimit t amris nga shqiptart thuhet se; shqiptart kan faktikisht administratn dhe pushtetin n territorin grek, por grekt nuk mund t imponohen.t dy palve u sht premtuar se do t ngrihet nj komision gjerman pr verifikimin e kushteve reale, por deri m sot ngritja e ktij komisioni sht shtyr.[footnoteRef:676] Nj nga arsyet kryesore t shtyrjes s formimit t ktij komisioni ishte se pr gjermant gjrat n amri deri tani po funksiononin m s miri nn administrimin e shqiptarve. Nga ana tjetr gjermant nuk mund t binin dakord me krkesat e nacionalistve shqiptar pr aneksimin e ksaj krahin qeveris shqiptare t Tirans, pasi nj gj e till do t nxiste revoltn e bashkpuntorve t tyre grek. [675: Njoftim i Komands s Lart t Grupit Armats E, pr Komandn e Lart gjermane t Evrops Juglindore, Cituar sipas Manda, amt mysliman, 302.] [676: Po aty. ]

N kushtet e pritjes s verifikimit t situats n krahinn e amris, komanda gjermane kishte marr prsipr q t ushtronte ndikimin e saj lidhur me ruajtjen e qetsis dhe t marrdhnieve midis grekve dhe shqiptarve n kt zon. N nj njoftim t komands vendore gjermane thesksohej fakti se;

I drguari i jashtzakonshm ka projektuar q pr sqarimin e ksaj shtjeje t

drgohet nj komision i posam n Thesproti pr t studiuar n vend situatn.

N kto rrethana Felkomandatura tani pr tani duhet t ushtroj ndikimin e saj

pr t arritur q marrdhniet midis shqiptarve dhe grekve t mos psojn

ndonj ashprsim t mtejshm t organeve vetiake shqiptare t administrats,

drejtsis dhe financave, gj q synon qartazi nj shkputje praktike t ktij

territori nga shteti grek, e t mos krijohen kushte t atilla q t mund t

vshtirsojn zgjidhjen e shtjes n kuadrin e shtetit grek apo t bnin t

pamundur nj gj t till.[footnoteRef:677] [677: Po aty. ]

Nga ky dokument i kohs kuptohet qart dyanshmria e lojs politike t komands gjermane n Greqi, e cila nga njra an lejonte vendosjen gradualisht t nj vetadministrimi t krahins s amris prej shqiptarve dhe nga ana tjetr prpiqej q kjo inisiativ t mos nxiste reagimin e ashpr t grekve, t cilt deri tani ishin aletatt e tyre m besnik.

4.2. Masakrat zerviste ndaj minoritetit am, qershor-dhjetor 1944.

Q nga viti 1913, koh n t ciln krahina e gjer e amris ra nn zotrimin grek, qeverit e ndryshme greke kishin provuar t gjitha mnyrat pr t arritur asimilimin e popullsis shqiptare q banonte n kto troje. Lufta e Dyt Botrore kishte krijuar kushte t reja pr forcat shoviniste greke pr shprnguljen prfundimtare t popullsis ame nga trojet e veta. Dhuna dhe terrori ishte i vetmi mjet q andartt dhe shovinistt grek kishin prgatitur pr t asgjesuar n mas popullsin shqiptare ame. Nj mentalitet i till nuk hasej vetm n planet e nacionalistve grek. N form pak a shum t njjt ai haset dhe n studimet akademike t kohve t fundit, kryesisht n ato t pas lufts s Dyt Botrore. Si n rastin e shkmbimit t popullsive midis Greqis dhe Turqis dhe n at t dbimit masiv t shqiptarve n vitet 1944-45, mos kryerja e shprnguljes prfundimtare t popullsis ame, do t konsiderohej nj gabim i madh prej ktyre studiuesve. Nj akt i till barbar nga nacionalistt grek, nuk mund t shpjegohej ndryshe, vetm me synimin e mbylljes njher e prgjithmon t shtjes pr eliminimin e minoritetit shqiptar n Greqi. N kt kontekst, krahas lufts politike kundr EAM-it, pr marrjen e pushtetit, forcat zerviste kishin dhe nj mision final, at t shfarosjes n mas t shqiptarve dhe spastrimin etnik t krahins s amris prej tyre.

N pranver t vitit 1944, forcat zerviste numronin rreth 2000 vullnetar, ku pjesa m e madhe e tyre mbaheshin nn arm me parat e dhna nga misionet angleze n Greqi. N krah t ktyre forcave u bashkngjitn pr ndihm dhe forcat e Divizionit t X-t grek t EDES-it, t komanduara prej Vasil Kamars. Me pretekstin se, shqiptart kishin bashkpunuar me pushtuesit italian dhe gjerman dhe se gjat periudhs s Lufts s Dyt Botrore kishin kryer krime ndaj popullsis civile greke, andartt zervist prgatitn terrenin pr spastrimin etnik t amris.[footnoteRef:678] [678: Kokosalakis Nikos and Psimmenos Iordanis, Modern Greece: A profile of Identity and Nationalism, (Panteion University, Athin, 2002), 18. ]

N fillim t vers s vitit 1944, forcat e EDES-it t komanduara prej Napoleon Zervs gjendeshin n rrethinat e Paramithis dhe t fshatrave t tjer am, duke prbr kshtu nj rrezik serioz pr jetn e popullsis s pambrojtur civile shqiptare. Gjat periudhs maj-qershor t vitit 1944, n kohn kur gjermant ishin t prfshir n operacione ushtarake, Zerva dhe trupat e tij e prdorn kt moment pr t kryer masakrat n amri. Pr shkak t operacionit ushtarak me emrin Rosselspring, t ndrmar nga Komanda e Lart ushtarake gjermane gjat muajve maj-qershor 1944, numri i ushtarve gjerman n zonn e amris u paksua s teprmi. Kjo munges e trupave gjermane n zonn e Epirit u shfrytzua m s miri nga Napoleon Zerva pr fillimin e masakrave kundr popullsis muslimane shqiptare t amris.[footnoteRef:679] [679: Kotini, amria denoncon, 176.]

Gjat ksaj periudhe, Rexhep Dino, duke par tendencat antishqiptare n rritje t trupave zerviste, i krkoi komandantit gjerman Remold, furnizimin me armatime t reja dhe mos dorzimin e armve q kishin n dor burrat am. Krert e lart t Komands gjermane t Regjimentit 99 t vendosur n amri, e pritn ftoht kt propozim t Rexhep Dinos dhe t nj grupi t rezistencs nacionaliste ame. Komandanti gjerman, jo vetm q nuk pranoi pajisjen e burrave am me arm, por ai dha urdhr pr armatosjen e t gjih burrave am t armatosur, duke i konsideruar ata grek.[footnoteRef:680] [680: amria, dat 13 shtator 1992. Dshmi e Rexhep Dinos.]

N datn 22 qershor 1944, pas trheqjes s trupave t fundit gjermane, ushtria zerviste hyri n qytetin e Pargs pa asnj penges. Sulmet e para t andartve grek u drejtuan ndaj fshatrave shqiptar, q i kishin rezistuar me arm n dor pushtetit grek. Paramithia u b viktima e par e sulmeve greke. Natn e 26 qershorit, qyteti i Paramithis u rrethua nga t gjitha ant prej ushtarve zervist, t cilt bllokuan do rrug kalimi pr banort e ktij qyteti. N mngjesin e dats 26, nj grup ushtarsh zervist zhvilluan nj takim me myftiun e Paramithis, Sali Hafizin, t cilit i premtuan se n rast t dorzimit t armve, asgj e keqe nuk do t ndodhte pr amt musliman. Myftiu, duke iu besuar ushtarve grek, mblodhi nj prfaqsi t burrave am, t cilt dhan fjaln se nuk do t sulmonin forcat zerviste. Madje sipas historianit H. Isufi, prej popullats shqiptare ame u organizuan dhe momente festive pr t pritur ushtart edeist si lirimtar.[footnoteRef:681] Po at dit, disa ushtar grek t shprndar npr rrugt e Paramithis bnin thirje pr qetsi e vllazri midis grekve dhe shqiptarve. Pas takimit me dhespotin grek, zervistt iu drejtuan me nj tjetr thirrje shqiptarve q t dorzonin armt, pasi rendin dhe qetsin do t mbante ushtria e tyre.[footnoteRef:682] [681: Isufi, amria, Studime historike-sociologjike.., 201.] [682: Bashkimi, Tiran, 7 Mars 1947.]

Pas dorzimit t armve nga burrat am n datn 27 qershor, prej andartve grek u krijua provizorisht nj gjykat speciale ushtarake, ku n prbrje t saj merrnin pjes ekstremistt grek zervist si, Aristidh Kranja, komandant i Regjimentit XVI t EDES-it, Muskunaqis Kostandinis dhe Kristo Stravropullos. Misioni final i nacionalistve edeist ishte dnimi i shpejt i veprimtarve t shquar am me akuzn e bashkpunimit me pushtuesit. Me akuzn se, kta shtetas grek kishin ngritur armt kundr atdheut t trye, u arrestuan 35 persona, veprimtar musliman am nga paria e Paramithis dhe u dnuan me ekzekutim 34 prej tyre.[footnoteRef:683] [683: Krapsites, Oi mussulmanoi,133.]

Lidhur me ekzekutimin e 34 shqiptarve musliman am, autorja greke E. Manda shpjegon se, ata u ekzekutuan nga nj kompani e formuar me andart vendas, t cilt me kto veprime, kishin shprehur urrejtjen e tyre ndaj muslimanve shqiptar pr bashkpunimin e tyre me trupat italo-gjermane. N kto kushte shprehet autorja, -ishte e pamundur q t kontrolloheshin devijimet n gjendje krize dhe t nj ngarkese psikologjike ekstreme.[footnoteRef:684] N fakt, si del dhe nga t dhnat historike dhe dshmit e qindra amve q i pan me syt e tyre kto masakra, vrasja e amve musliman n Paramithi u krye prej ushtarve zervist t udhhequr nga Aristidh Kranja. Vet Kranja, lidhur me ngjarjet n Paramithi dhe krimet kundr popullsi muslimane ame do t shkruante n kujtimet e tij se, ajo q ndodhi m pas, nuk prshkruhet.[footnoteRef:685] [684: Manda, amt mysliman.., 182.] [685: Po aty., 178.]

Pasojat e masakrave ndaj popullsis muslimane n Paramithi n fund t qershorit t vitit 1944 ishin t rnda. N datn 28 qershor, npr rrugt e qytetit gjendeshin vetm viktima, njerz t shprfytyruar, gra t prdhunuara, pleq dhe fmij t ekzekutuar me thika dhe bajoneta armsh.[footnoteRef:686] [686: Bashkimi, Tiran, 4 Prill 1947.]

Ndr viktimat e para t shqiptarve ishte vet Myftiu i Paramithis Sali Hafizi, s bashku me t dy djemt e tij, ndrsa gruas s myftiut i pren kokn me hanxhar.[footnoteRef:687] Kuadrin e vrasjeve e mbyllte n mnyrn m makabre, keqtrajtimi masiv i grave dhe rrmbimi i do pasurie t minoritetit am. Mbi 160 vajza ame u mbylln n burgjet e Paramithis dhe pr dit me radh u bn pre e mizorive dhe e prdhunimeve sistematike nga ushtart zervist.[footnoteRef:688] Ushtart edeist t mbushur me urrejtje pr shqiptart musliman nuk i kursyen barbarizmat edhe ndaj fshatit Karbunar, banort e t cilit koh m par kishin shptuar t krishtert grek t fshatit Rahuli prej vrasjes s sigurt nga trupat gjermano-balliste t Nuri Dinos.[footnoteRef:689] [687: Krapsites, Oi mussulmanoi.., 13.] [688: AQSH, F.151, V. 1944, D.101, fl.8.] [689: Zhango, Imperializmi anglez, 255.]

E gjendur mes vals s trbimit t andartve zervist, nj pjes e popullsis shqiptare ame mundi ti shptoi shtetrrethimit, pr tu larguar m pas drejt kufirit shqiptar. Mbi 5000 familje am iu drejtuan t tmerruar kufirit me Shqiprin pr t shptuar ato jet q kishin mundur t anin rrethimin e ushtarve grek. N kt masakr t pashoqe u vran mbi 600 gra, fmij, burra dhe pleq t Paramithis.[footnoteRef:690] Banort t tmerruar nga ngjarjet q kishin prjetuar iu drejtuan me nj letr kryeministrit t qeveris shqiptare n Tiran, ku thuhej se, nuk kan t msuar as vuajtjet, as grabitjet dhe as prdhunimet e kriminelve t Zervs. Ajo pjes e popullsis q akoma nuk ka rn ndr thikat e zervistve, po ikn e tmerruar drejt Shqipris duke humbur gjithka.[footnoteRef:691] [690: Bashkimi, Tiran, 30 dhjetor 1945.] [691: AQSH, F.151, V.1944, D.179, fl.2.]

Autori grek J. Margaritis hedh dyshime t forta lidhur me pretendimin e banorve grek t Paramithis, t cilt akuzonin muslimant shqiptar am, se kishin ndihmuar komandn gjermane n przgjedhjen e 49 viktimave t ekzekutuar nga forcat gjermane n t njtin qytet nj vit m par. Sipas ktij autori, ekzekutimi i banorve t Paramithis u b n kuadrin e hakmarrjes t gjermanve pr vrasjen e 10 ushtarve gjerman dhe se akuzat q amt ndihmuan n przgjedhjen e grekve q do t ekzekutoheshin, m tepr i atribuohet trillimeve t vazhdueshme dhe t qllimshme t mitropolit grek Doroteos.[footnoteRef:692] Prve argumenteve q servir historiani grek Margaritis, nj fakt t till e konfirmojn dhe dokumentet ushtarake gjermane t kohs, t cilat theksojn se; Krert shqiptar, Masar dhe Nuri Dino jan udhzuar menjher q ti prmbahen do lloj veprimi arbitrar dhe q n asnj mnyr t mos prdorin dhun kundr popullsis greke q ndodhet n amri.[footnoteRef:693] [692: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar,140.] [693: Kotini, amria denoncon, 179. Dokument nr.000466. Urdhr i Komands ushtarake t Greqis, Athin, dat 10 janar 1944.]

Komuniteti Musliman Shqiptar n Tiran protestoi ashpr pr vrasjen e Myftiut t Paramithis dhe t krimeve t tjera t kryera nga trupat zerviste ndaj popullsis me origjin muslimane. N nj letr t kreut t ktij komiteti, Hafiz Sherif Langu, drguar Kryqit t Kuq Ndrkombtar me seli n Bern t Zvicrs, thuhej se, shum katunde e xhamija jan grabitur dhe djegur, e popullsia civile e tmerruar nga rreziku i etave t armatosura t Zervs, kan ln krejt vendin. Mbi 20.000 refugjat kan kaluar lumin Kalamas dhe kan ardhur prkndej (n kufirin brenda territorit shqiptar, shnimi yn) pr t krkuar mbrojtje, duke vuajtur nga mungesa e ushqimeve dhe e sendeve t tjera t nevojshme.[footnoteRef:694] Duke vazhduar me krimet ndaj shqiptarve, Hafiz Sherif Langu, bnte me dije kreun e Kryqit t Kuq Ndrkombtar se, bandat zerviste kan grir popullsin shqiptare t Paramithis dhe t krahinave prreth.[footnoteRef:695] Prve t tjerave, n letrn e tij kreu i Komunitetit Musliman shqiptar falenderonte organizatn e Kryqit t Kuq Ndrkombtar mbi ndihmn e dhn n kt situat t vshtir pr popullsin ame t larguar me dhun nga trojet e veta.[footnoteRef:696] [694: AQSH, F.151, V. 1944, D.100, fl.1-2. ] [695: Po aty. ] [696: Po aty. ]

Te autort grek ndihet ndjenja e fajit pasi n masakrn ndaj popullsis s pafajshme civile ame n Pararmithi, krahas trupave zerviste morn, pjes dhe qindra grek paramithiot, t cilt t mbushur me ndjenjn e urrejtjes dhe xhelozis ndaj shqiptarve vran dhe masakruan njerz t pafajshm. Masakra e Paramithis ishte nj ngjarje e rnd n fund t Lufts s Dyt Botrore pr amt e Greqis. Autori grek N. Zhango, teksa prshkruan ngjarjet rrnqethse t krimeve kundr shqiptarve shkruan se; Duhet t ndihemi t turpruar pr veprimet q nuk i shkojn popullit ton krenar dhe t mburremi pr veprime burrrore. Therja e grave dhe fmijve nuk prputhet aspak me zemrn e madhe t popullit epirot q dshiron t mbetet i pastr dhe trim n historin e tij.[footnoteRef:697] [697: Zhango, Imperializmi anglez dhe rezistenca, 258.]

Autorja greke E. Manda mbron mendimin se, urrejtja e grumbulluar te grekt pr do veprim t dhunshm, q kishin kryer shqiptart n krah t pushtuesve italian dhe gjerman, tani ra mbi kokat e muslimanve shqiptar.[footnoteRef:698] M tej autorja pranon faktin se, q n fillim ishte i njohur rreziku se, ndaj popullsis muslimane t Thesprotis (amris) do t kryheshin vandalizma dhe si pjesmarrse n kto masakra (rasti i masakrave t Paramithis) ishte dhe nj kompani e pavarur edeiste, e prbr nga grek paramithiot, t cilt kaq shum i urrenin shqiptart.[footnoteRef:699] [698: Manda, amt musliman..,178.] [699: Po aty., 180-181.]

Ndrsa historiani grek Jani Sharras, duke trajtuar me hollsi shtjen e masakrs dhe t dbimit t popullsis shqiptare ame nga Greqia, shprehet se, marrja e Paramithis nga EDES-i ishte nj ngjarje fatale dhe tragjike njkohsisht pr minoritetin shqiptar am.[footnoteRef:700] Sipas ktij autori, likujdimi dhe rrnjosja e ksaj popullsie nga trojet e t parve t tyre, ishte pjes e politiks antishqiptare greke dhe si i till, ky veprim i nacionalistve grek ishte i pashmangshm.[footnoteRef:701] [700: Sharra, Istoria ., 661-662.] [701: Po aty., 662]

Edhe pas masakrs s Paramithis, forcat zerviste t EDES-it vazhduan prpjekjet pr eleminimin e plot t rezistencs ame. N 29 qershor, komandanti edeist Kamara iu drejtua amve me nj tjetr thirrje, ku krkohej dorzimi pa kushte i armve, duke i premtuar srish popullats shqiptar se do tu garantohej qetsia, jeta, nderi dhe prona e tyre. Ende pa u thar gjaku i qindra amve t derdhur vetm dy dit m pare, forcat edeiste t N. Zervs shpresonin se thirrja e tyre do t merrte prgjigje pozitive.

Pr t arritur qllimin e tyre, n javn e par t muajit korrik 1944, forcat edeiste krkuan ndrhyrjen e oficerve britanik, me qllim organizimin e nj takimi me krert nacionalist am. N bisedimet e zhvilluara n fshatin Minin n datt 3 deri n 6 korrik, forcat edeiste i parashtruan prfaqsuesve nacionalist am disa krkesa, t cilat synonin vnien e popullsis ame nn komandn e forcave zerviste. Krkesat e parashtruara nga prfaqsuesit e Zervs kishin t bnin me armatimin e plot t popullsis ame, mobilizimin e saj n radht e EDES-it, si dhe pranimin e pushtetit administrativ edeist n krahinn e amris.[footnoteRef:702] N kushte t tilla, nacionalistt am refuzuan t bisedojn dhe t bien dakord me krkesat e parashtruara nga prfaqsuesit e Zervs. [702: Meta, Tragjedia.., 73.]

Duke par mundsin q tu ikte nga duart, N. Zerva krkoi ndrmjetsimin e oficerve britanik pr t arritur nj marrveshje me prfaqsuesit e popullsis ame. Me kmbnguljen e oficerve britanik, u organizua nj takim tjetr n 11 korrik n Paramithi, midis nacionalistve grek dhe atyre am. N ndryshim nga prpjekjet e para t dshtuara, ky takim u prmbyll me nj marrveshje, ku q t dyja palt premtonin se nuk do t luftonin kundr njra-tjetrs. Gjithashtu, nj tjetr pik e marrveshjes ishte fakti se, palt duhej t ruanin pozicionet e fituara deri n kt moment dhe se amt, nuk do t merrnin pjes n aksionet e spastrimit q mund t ndrmerreshin nga forcat gjermane.

Nj nga pikat kryesore t bisedimeve t zhvilluara midis edeistve dhe nacionalistve t Ballit Kombtar am, t kryesuar nga Masar dhe Nuri Dino, ishte dhnia e territorit t amris forcave t Zervs.[footnoteRef:703] Nj tjetr pik diskutimi e marrveshjes midis forcave t N. Zervs dhe krerve am t udhhequr nga vllezrit Dino, ishte dorzimi i armve prej nacionalistve am, pik kjo e cila pr nj jav e la pezull zbatimin e ksaj marrveshjeje.[footnoteRef:704] [703: Manda, amt mysliman..,185.] [704: Po aty. ]

I ndodhur para krcnimit t vazhdueshm t forcave edeiste, delegacioni am kishte t gjitha t drejtat pr t hedhur posht kushtin e vn nga edeistt mbi dorzimin e armve. amt ende nuk e kishin harruar ern e gjakut t trupave t familjarve t tyre t masakruar nga e njjta dor q do nnshkruante marrveshjen. Refuzimi i ksaj marrveshje prej krerve am, iu dha t drejt grekve ta cilsonin kt veprim si nj shkelje t hapur t marrveshjes s arritur. Si rezultat, komandanti edeist Kranja u drgoi nj tjetr thirrje amve, por kt her n form ultimatumi, i cili skadonte brenda 24 orve t ardhshme.[footnoteRef:705] Prpjekjet e vazhdueshme midis krerve nacionalist grek dhe atyre shqiptar am gjat muajit korrik 1944, pr t rn n ujdi nuk patn sukses. [705: Po aty., 188.]

Pas masakrave, nj grup nacionalistsh am iu drejtuan n mesin e muajit korrik 1944, me nj promemorje kryeministrit t qeveris shqiptare n Tiran, Rexhep Mitrovica. N kt promemorje bhej me dije se, pas masakrave t Zervs n Paramithi t gjith fshatrat prgjat vijs bregdetare ishin boshatisur krejt nga shqiptart. Sipas ktij burimi, bhej me dije se katundet, Arpic, Vole, Grop, Ku, Luara, Mazrek, Smokovina, Grikohor, Varfanj etj, ishin boshatisur krejtsisht t boshatisur. N personin tuaj,- shpreheshin banort shqiptar t amris, populli shqiptar sheh mishrimin e patriotizmit dhe sintezs s virtyteve shqiptare. amrit te ju shohin burrin e vendimeve dhe veprimit. Presim q qeveria shqiptare t tregoj mirnjohje ndaj popullsis ame pr sakrificn e tyre sublime.[footnoteRef:706] [706: AQSH, F.151, V. 1944, D.101, fl.11. Letr e disa nacionalistve am drguar Rexhep Mitrovics, Kryeministr i qeveris shqiptare, korrik 1944.]

Gjithashtu, n kt letr theksohej se, mbi 5000 familje kan marr rrugn drejt kufirit shqiptar, pr ti shptuar masakrave nga bandat zerviste dhe se, n Paramithi mbi 160 vajza vazhdonin t qndronin t burgosura duke u prdhunuar sistematikisht nga ushtart zervist.[footnoteRef:707] Duke i br nj retrospektiv ngjarjeve q kishin ndodhur n amri, q nga koha e rnies s saj nn regjimin grek, banort am shpreheshin n letrn e tyre se, popullsia ame u dnua me t padrejt nga t mdhenjt q t vuaj larg gjirit t shtetit shqiptar. Q prej 30 vjetsh, me sjelljen e saj t urt e t matur, ajo ka ditur t trheq jetn e saj nn mizerjen m t madhe ekonomike, politike e shoqrore, pa i dhn sundonjsit asnj shkak dhe arsye, aq sa duket popullsia m e bindur.[footnoteRef:708] Koht e fundit,- vazhdonte letra, amria e jugut dhe e qendrs u sulmua nga fuqit shoviniste t gjeneralit Zerva. Edhe pse amria martire u tregua asnjanse dhe spektatore, ata (popullsia ame) u bn prsri preh e barbarizmave greke.[footnoteRef:709] [707: Po aty., fl.9.] [708: Po aty., fl.8.] [709: Po aty., fl.9.]

N prfundim t ksaj promemorje, prfaqsuesit e popullsis ame, krkonin nga qeveria shqiptare dhe nga kryetari i saj, q t ngrinte zrin pr t mbrojtur t drejtat e amve ndaj barabarizmave greke, si dhe t merrte masa pr pritjen e refugjatve am, sistemimin e tyre dhe furnizimin me ushqime e veshmbathje.[footnoteRef:710] Paria ame i sugjeronte qeveris shqiptare, q pr strehimin e familjeve t shprngulura, shteti shqiptar t vinte n dispozicion tokat e lira n Lushnje, ku familjet t ngrinin strehn e tyre. Gjithashtu krkohej prej qeveris shqiptare, q t bnte t gjitha prpjekjet e duhura, duke ndrhyr pran organizats s Kryqit t Kuq Ndrkombtar, me qllim sigurimin e ndihmave t nevojshme pr familjet ame n nevoj.[footnoteRef:711] [710: Po aty., fl.10.] [711: Po aty. ]

Ndrkoh q prpjekjet e oficerve britanik pr t arritur nj marrveshje midis edesitve dhe Ballit Kombtar am vazhdonin, forcat zerviste prgatiteshin pr masakrn e radhs ndaj popullsis civile shqiptare t amris. T vn n dijeni pr planet shfarosse q po prgatiteshin nga andartt grek, forcat nacionalist ame t udhhequra nga Nuri Dino, morn masa pr largimin e menjhershm t fmijve shqiptar dhe pleqve mbi 60 vje nga fshatrat e Mazaraqit dhe Marglliit pr n drejtim t Filatit, duke ln vetm ata persona t cilt ishin t aft pr rezistenc.[footnoteRef:712] Krahas ktyre masave, popullsia e aft pr luft e amris u organizua pr tu br ball sulmeve t tjera t forcave nacionaliste greke. Brenda nj harku t shkurtr kohor, rreth 2000 forca vullnetare ame u mblodhn, duke formuar nj front t gjer, q shtrihej q nga Margllii e deri n Minin. [712: Lio, Probleme t marrdhnieve.., 270.]

Midis forcave nacionaliste greke dhe atyre shqiptare ame, u zhvilluan disa luftime t ashpra, t cilat pr momentin ua pren hovin sulmeve t andartve grek ndaj popullsis civile ame. Kto luftime u zhvilluan gjat muajve korrik-gusht dhe n to morrn pjes dhe djemt am, t cilt ishin mobilizuar nga nacionalistt am dhe gjermant.[footnoteRef:713] N kuadrin e masave t mara pr mbrojtjen e jetve t familjeve ame, t cilat i ishin drejtuar kufirit shqiptar, ishte dhe mbajtja n gjysmn e dyt t muajit korrik, e Kuvendit t dyt am, n Grikohor.[footnoteRef:714] Nj nga vendimet kryesore t ktij kuvendi ishte, mbajtja me forc e frontit, si dhe t pengohej me do kusht msymja e forcave zerviste n amri pr ti dhn mundsi familjeve ame t trhiqeshin pa pasoja drejt kufirit me Shqiprin.[footnoteRef:715] [713: Meta, Tragjedia..,72.] [714: Rexhep Dino, amri, kjo dhimbje e madhe. Kujtime, (Munih, 1993), 88, cituar sipas Mets, Tragjedia ame, 73.] [715: Dino, amri kjo dhimbje,88.]

Megjith masat e marra nga komanda nacionaliste ame, pr tu br rezistenc trupave zerviste, prparimi i tyre drejt fshatrave shqiptare ishte i shpejt. Operacionet zerviste kundr popullsis shqiptare u shoqruan me vrasje dhe shkatrrimin e t gjith fshatrave q ishin n vijn e sulmit Gumenic-Minin. Nj nga betejat pr mbajtjen e frontit dhe ndalimin e avancimit t trupave zerviste u zhvillua n fund t korrikut, n vendin e quajtur Qafa e Shurzs.[footnoteRef:716] N kt beteje, rreth 55-60 lufttar vullnetar am u ndeshn me batalionin zervist, t cilt lan 10 ushtar t vrar dhe nga pala shqiptare dhan jetn Vehip Hodo e Hasim Memo.[footnoteRef:717] [716: Hoxha, Viset shqiptare,373.] [717: Po aty. ]

N ditt e para t muajit gusht, divizioni i X-t i EDES-it rifilloi operacionet kundr popullsis ame t fshatrave t Margaritit, Mazrekut dhe Gumenics. Megjith rezistencn q bn formacionet e pakta t forcave t armatosura ame, forcat zerviste arritn t vinin nn kontrollin e tyre t gjith vijn ndarse Gumenic-Minin. Hyrja e formacioneve ushtarake zerviste n fshatrat e ksaj zone u shoqrua me djegien e fshtarave am n luginn e Maragritit dhe plakitjen e shtpive t tyre prej banorve t krishter grek. Komandanti grek i divizionit zervist Kamara, n vend q t qetsonte ushtart e tij pr t ndalur veprimet vrastare ndaj popullsis civile ame, u bnte thirrje banorve grek se, m n fund ata kishin mundur t hiqnin qafe elementin musliman, q sipas tij kishte bashkpunuar me pushtuesit italian dhe gjerman.[footnoteRef:718] [718: AYE, 1944, 42/6, pa nr. pr. Divizioni X-t EOEA, Thirrje e Kamars pr popullsin e amris, dat, 9.8.1944. Cituar sipas Manda, amt mysliman.., 190.]

Prpjekjet pr t sulmuar forcat zerviste, si dhe pr t parandaluar masakrat ndaj popullsis ame, u bn dhe nga Fronti Nacionallirimtar shqiptar. Rexhep Plaku, nj nga udhheqsit e etave partizane q vepronte n ato zona, gjat muajit arriti nj marrveshje me etat partizane greke pr t sulmuar forcat zerviste, por mosparaqitja e forcave partizane greke n vendin e prcaktuar ku do t bheshin luftime, bri q kjo tentativ t dshtonte.[footnoteRef:719] [719: Meta, Tragjedia.., 74.]

T dshpruar dhe t gjendur pa asnj rrugdalje, nj grup nacionalistsh am t Janins, n vern vitit 1944, nprmjet ushtarve gjerman, iu drejtuan me nj thirrje qeveris shqiptare nn pushtimin gjerman t Tirans, t ciln e njoftonin mbi masakrat e kryera nga bandat zerviste ndaj popullsis shqiptare ame. N njoftimin drejtuar ksaj qeverie, nacionalistt am shpreheshin se; Ngjarjet e fundit n Paramithi e prreth, t cilat u shoqruan me vrasjen e 250 burrave, grave e fmijve, prdhunimin e grabitjen nga Zerva, shnojn nj gjendje dshprimi n amri. Zerva ka ndrmend t zaptoj krejt amrin. Popullsia e terrorizuar po krkon t ik n Shqipri dhe po rend drejt kufirit. Kjo popullsi sht n rrrezik t humb gjithka dhe se kalimi pr n Shqipri po vshtirsohet nga gjendja n Jug. Paniku po shtrihet edhe ndr popullsin e Gjirokastrs, e kudo ka munges organizimi, dizinteresimi e kujdes i pakt.[footnoteRef:720] N fund t njoftimit pr gjendjen e krijuar, nnshkruesit e ktij dokumenti; Xhelo Aliko, Haziz Vrioni, Jaho Kalasa, Qemal Frashri e Nazima Jupi, i krkonin qeveris shqiptare q t merrte masat e duhura pr drgimin e nj delegati fuqiplot dhe rregullimin e shtjeve n amri e Gjirokastr.[footnoteRef:721] [720: AQSH, F.151, V.1944, D.179, fl.2.] [721: Po aty. ]

N gusht t vitit 1944, nj prfaqsi e popullsis s fshatrave t Komuns s Filatit, si Xhelal Skndo, Abdullah Kasemi, Muni Rustemi, Ramadan Siriu, Hamit Muharremi etj, i krkuan A. Lambert, prfaqsues britanik i Kryqit t Kuq Ndrkombtar pr Epirin, q t ndrmerrte hapat e duhura pr ndalimin e masakrave dhe t shprnguljes s popullsis shqiptare ame. N krkesn e tyre drguar Lambert, prfaqsia e banorve t Filatit, krkonte q ai t ndrhynte pran forcave nacionaliste greke pr t ndaluar masakrat dhe vuajtjet e popullsis shqiptare.[footnoteRef:722] Banort shqiptar i krkonin atij se, nse ndalimi i vrasjeve dhe dhuna e ushtruar nga zervistt nuk do t ndrpritej, t paktn t bhej e mundur transportimi i banorve para se t ishte von dhe marrja e tyre nn mbrojtjen e ndrkombtarve.[footnoteRef:723] Zyrtari anglez menjher u vu n lvizje pr t marr kontakte me forcat zerviste greke. N prgjigjen e tij, t dats 17 gusht, Lambert siguronte letrshkruesit se, popullsia shqiptare nuk duhej t largohej nga shtpit e tyre, pa u marr m par prgjigjja nga Zerva.[footnoteRef:724] [722: AMPJ, V.1944, D.42. Letr e prfaqsuesve t popullsis ame, drejtuar A. Lambert, prfaqsues i Kryqit t Kuq Ndrkombtar pr Epirin.] [723: Po aty. ] [724: Po aty. Shif dhe AYE 1943-1944/2. Prgjigje e A. Lambert, drguar prfaqsis s popullsis ame, Janin 17 gusht 1944.]

Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATSH), njoftonte n datn 26 gusht 1944, se ngjarjet tragjike n amri, vrasja e qindra shqiptarve t pafajshm dhe t qet, si dhe shprngulja me pahir e mijra t tjerve nga toka e t parve t tyre e tronditn opinionin publik shqiptar.[footnoteRef:725] N deklaratn e ATSH, flitej pr vrasjen e Myftiut t Paramithis, i cili s bashku me shqiptart e tjer u pre n bes nga dhespoti i Paramithis, duke u masakruar nga bajoneta dhe thika e andartve zervist. Duke vazhduar m tej me prshkrimin e krimeve t kryera nga grekt, kjo agjenci bnte me dije se, shkaku i ktyre ngjarjeve duhej krkuar vetm n politikn shoviniste greke t Megalides dhe se krimet e kryera nga Zerva ishin veprime t qllimshme dhe t paramenduara. N vazhdim t deklarats s ksaj agjencie thuhej se; Lajme t zeza nga amria na detyrojn t heqim dor nga optimizmi.e kemi par Greqin kurdoher si djepin e qytetrimit dhe kemi pritur prej saj drit e dituri. Terrorizmi grek ditt e fundit na ka habitur t gjith dhe besojm se do grek i mir do t prbuz kto veprime njerzore q prbjn nj njoll t zez n marrdhniet midis dy vendeve tona dhe q na kthejn shum koh mbrapa.[footnoteRef:726] [725: Bashkimi Kombit, nr.206, dat 1 shtator 1944.] [726: AQSH, F.151, V.1944, D.101, fl.12-13.]

Ndrsa, lidhur me masat paraprake q kishte ndrmar Lambert dhe organizata q ai drejtonte, pr tu ardhur n ndihm refugjatve am, kjo agjenci n datn 27 gusht njoftonte se, pjesa m e madhe, apo 20.000 vet, tani jan grumbulluar si mos m keq n Filat, ku me vshtirsi t mdha Kryqi i Kuq Ndrkombtar ka mundur tu jap nj ndihm t par.[footnoteRef:727] [727: Bashkimi i Kombit, nr.202, Tiran, dat.27 gusht 1944, fq.1.]

Pr ndalimin e masakrave ndaj amve musliman, si dhe gjetjen e nj zgjedhjeje pr familjet e shprngulura, zotit Lambert iu drgua nj letr dhe nga Myftiu i Janins. N letrn e tij, ai krkonte q Lambert t ndrmjetsonte personalisht pran Zervs, q amt e larguar t kishin mundsi t ktheheshin n shtpit e tyre. Nisur nga qllimet humanitare, kreu i Kryqit t Kuq Ndrkombtar vendosi kontakte me krert e EDES-it, ku paraqiti krkesat e bra nga shqiptart, lidhur me rikthimin e tyre n amri. Si prgjigje Zerva vendosi disa kushte, t cilat Lambert pas takimit ia komunikoi paris ame t prmbledhura n tet pika:

1. Popullsia muslimane ame do t mund t kthehej n vatrat e saj, duke patur garancin pr sigurimin e jets, nderit dhe pasuris.

2. Ata q dispononin arm, duhet ti dorzonin ato te autoritetet locale e ushtarake.

3. Jeta e tyre shoqrore si shtetas grek, q nga ai moment do t rregullohej n baz t ligjeve greke dhe urdhrave e kushteve t vendosura nga EDES-i.

4. Ajo pjes e popullsis q kishte kryer krime kundr popullsis greke, nuk duhej t kthehej, ndrsa pjesa q do t kthehej do t rregjistrohej n baz t fshatrave nga ana e nj komision i cili do t ngrihej posarisht pr kt process. Listat me emrat e banorve t rregjistruar do tu dorzohej Kryqit t Kuq Ndrkombtar n Janin. Ky rregjistrim do t ishte i detyrueshm pr t gjith. Kundr atyre personave q ishin prgjegjs pr vepra penale ndaj qytetarve grek apo dhe ndaj shtetit, do t jepeshin dnime q parashikoheshin nga ligji.

5. Banort e kthyer n shtpit e tyre nuk duhet t bashkpunonin, apo t prkrahnin organizata t tjera ushtarake t cilat ishin n luft me EDES-in.

6. Deri n kthimin e nj prgjigje nga paria shqiptare trupat edeiste do t ndrpritnin do lloj aksioni kundr tyre.

7. amt musliman t cilt nuk dshiroheshin t ktheheshin mund t shkonin n do vend tjetr, mjafton q t mos u binin n qaf t krishterve grek, si dhe t mos mbanin qndrim armiqsor ndaj EDES-it..

8. Prgjigja pr propozimet e bra nga EDES, duhej t kthehej brenda dats 24 gusht 1944.[footnoteRef:728] [728: Manda, Camt mysliman..,191-192.]

Prgjigja e nacionalistve grek m tepr dukej si nj kurth i ngritur pr t mbyllur nj her e prgjithmon llogarit me shfarosjen e shqiptarve. E gjitha kjo nuk ishte gj tjetr vese nj justifikim pr masakrat e kryera deri tani ndaj popullsis ame, si dhe nj mnyr pr t rikthyer ato familje q kishin braktisur shtpit e tyre, e pr t mbyllur njher e prgjithmon ashtjen ame nprmjet spastrimit etnik.

Nj tjetr qllim i Zervs ishte prfshirja e popullsis ame n luftn civile greke dhe prdorimi i saj si forc ushtarake kundr EAM-it. T msuar tashm me premtime, kushtet e vna nga Zerva mbetn n letr. Ato nuk u morn n konsiderat nga paria ame dhe krert e saj. Sipas autorve grek, t cilt pr fat t keq nuk jan t pakt n numr, Zerva iu ofroi amve musliman besn dhe garanci pr jett dhe pronat e tyre, por ata (amt) t vetdijshm pr fatin e tyre pr bashkpunimin me gjermant vendosn t largoheshin pr n Shqipri.[footnoteRef:729] [729: Kentritis Kyriakos, Myths an Realities About Minorities in Greece. The Case of the Moslem Cams of Epirus, International Center for Minority, Studies and Intercultural Relations, (Sofje, 1995).]

Ndrkoh q kryheshin bisedimet ndrmjet palve, Zerva kishte filluar operacionin e spastrimit t popullsis shqiptare n lindje t lumit Kalamas. Si rezultat i ktyre masave t egra, nj pjes e mir e popullsis ame kishte kaluar lumin dhe ishte grumbulluar n rrethinat e Filatit dhe n afrsi t kufirit greko-shqiptar, zona kto q kontrolloheshin nga forcat partizane greke t ELAS-it.[footnoteRef:730] Duke par mundsin q ti kte nga duart pr shfarosjen e popullsis ame, Zerva i deklaroi Lambertit se ai ishte i gatshm q tu ofronte nj tjetr mundsi amve pr kthimin e tyre, por pa lvizur nga kushtet q kishte paraqitur.[footnoteRef:731] [730: Manda, amt musliman,192.] [731: Po aty. ]

Lambert iu drejtua edhe nj her prfaqsuesve am, duke i kritikuar ata pr vendimin q kishin marr pr zhvendosjen e popullsis s pa mbrojtur civile, me arsyetimin se tashm Zerva do ta kishte t lir rrugn pr pushtimin e fashatrave t braktisur dhe se ai nuk mund t bnte asngj pr ndalimin e bombardimeve nga ana e aleatve, gj e cila mund t rrezikonte jett e tyre.[footnoteRef:732] N prfundim t letrs s tij drejtuar prfaqsuesve am, ai shkruante se, mbetem gjithnj n dispozicionin tuaj, duke prsritur edhe njher at q u theksova t gjithve, se ndrmjetsimi im sht krejtsisht jozyrtar. Nuk mund t jap asnj ndihm pr popullsin e cila dshiron t emigroj n Shqipri, vese n rast se t gjitha palt e interesuara bien dakord.[footnoteRef:733] [732: AYE, 1944, 42/6, pa nr.prot., Lambert pr Komisionin Prfaqsues t Muslimanve t amris, Janin 16.8.1944. Cituar sipas Manda, amt musliman,194.] [733: Po aty. ]

Pas Paramithis radhn e kishin fshatrat e tjer t banuara me shqiptar, t cilt t gjendur prpara planeve shfarosse t andartve zervist, e kishin t pamundur t vetmbroheshin n kushtet e nj izolimi t thell. Nga fundi i gushtit t vitit 1944, forcat zerviste msyn srish n fshatrat shqiptare t Pargs dhe zonave prreth. N harkun e disa ditve, forcat edeiste sulmuan Filatin, Sajadhn dhe Gumenicn. N datn 28 gusht, prej ktyre forcave u ekzekutuan 49 burra dhe 8 gra.[footnoteRef:734] Egrsia e reparteve ushtarake zerviste prball popullsis ame ishte e madhe dhe t gjith ata am t armatosur q ziheshin ekzekutoheshin n vend.[footnoteRef:735] [734: Bashkimi, dat, 30 dhjetor 1945.] [735: Manda, amt musliman, 195.]

Komandanti i batalionit amria Rexhep Plaku, duke denoncuar krimet e bra nga nacionalistt grek gjat vers s vitit 1944, paralajmronte krert komunist n Shqipri, se tragjedia e popullsis ame nuk kishte prfunduar ende. N letrn e tij t dats 13 shtator, drguar Qeveris s Prkohshme, ai bnte thirrje pr marrjen e masave urgjente q krime t tilla t mos prsriteshin m. Ai krkonte nga udhheqja komuniste shqiptare q t informoheshin aleatt anglo-amerikan dhe ata sovjetik, se popullsia shqiptare e amris nuk ishte bashkpuntore e fashizmit, por ajo ishte e radhitur prkrah rezistencs antifashiste.[footnoteRef:736] Krkesa e tij konsistonte n faktin q, aleatt perndimor t kmbngulnin pran qeveris greke pr ndalimin e masakrave ndaj popullsis ame, si dhe t merreshin masat e nevojshme pr kthimin e ksaj popullsie n territoret e shprnguluara. Njkohsisht komandanti i batalionit amria, krkonte nga krert komunist t EAM-it, q s bashku t sulmonin forcat zerviste dhe ato gjermane n Filat. Ne politikisht humbasim shum,- shkruante Rexhep Plaku n letrn e tij,- pasi n t kundrt do t vertetoheshin akuzat e reaksionit, se ne ia kemi shitur amrin Greqis.[footnoteRef:737] [736: P. Kalaja, Pjesmarrja aktive e shqiptarve t amrisArtikull i botuar n Gazetn Rilindja (Zvicr, 1995). Cituar sipas autorit Repishti, Epiri jugut, amria, 85.] [737: Kalaja, Pjesmarrja aktive e shqiptarve t amris.., Cituar sipas autorit Repishti, Epiri jugut, amria, 85.]

Filati u b qendra e radhs e masakrave zerviste ndaj ksaj popullsie. N 14 shtator 1944, forcat edeiste grumbulluan n qendr t Filatit t gjith burrat, kryesisht djem t rinj dhe pleq, t cilt pas nj gjyqi t improvizuar u ekzekutuan me akuzn e bashkpunimit me pushtuesit.[footnoteRef:738] Urdhri i ekzekutimit pr banort shqiptar t Filatit ishte dhn nj dit m par nga komandanti zervist Kamara, i cili i shkruante Aristidh Kranjs, se, duhej ti pushkatonin t gjith pa vones, pa pritur urdhra nga komanda m t larta, se pastaj do t jet shum von.[footnoteRef:739] [738: Bashkimi, dat, 30 dhjetor 1945.] [739: Po aty. ]

N baz t ktyre urdhrave, n intervalin midis dy-tre ditve n Filat u vran 47 burra pran vendit t quajtur Ura e Filatit dhe pa kaluar ende tre dit u ekzekutuan dhe 51 am t tjer pran Spitalit t Filatit dhe vendit t quajtur Prroi i Shejls.[footnoteRef:740] Pr pes dit me radh n qytet mbizotronte kaosi, vrasjet, djegiet dhe prdhunimet. Vetm n qytetin e Filatit, n harkun e nj jave, numroheshin mbi 259 persona t vrar dhe t zhdukur pa ln asnj gjurm. [740: Po aty. ]

Lidhur me krimet e Zervs n Filat, autorja greke E. Manda shprehet se, popullsia shqiptare e mbetur n Filat, e cila nuk kishte mundur t kalonte n Shqipri, u prndoq pa mshir, pati me dhjetra viktima, shum shtpi t amve u plakitn dhe u dogjn, u shkatrruan dhe xhami.[footnoteRef:741] [741: Manda, amt musliman, 195.]

Pas vrasjeve t para n Filat, forcat zerviste deklaruan se n qytet ishte vendosur qetsia, se t gjith banort tashm mund t qndronin t pashqetsuar n shtpit e tyre dhe mund t lviznin lirisht npr rrugt e qytetit. Kjo ishte nj tjetr manovr dinakrie nga ana e monarkofashistve grek, t cilt shpresonin n grumbullimin dhe m pas masakrimin e popullsis ame. Gjat mbrmjes s 23 shtatorit 1944, duke u gdhir data 24, vetm n Filat u vran 47 vet, ndrsa n Spatar nga forcat zerviste u masakruan 157 burra, gra e fmij t grumbulluar nga fshatrat muslimane prreth. Bilanci i viktimave deri n fund t muajit shtator 1944, ishte 46 njerz t therur me thika dhe 45 banor t tjer t masakruar dhe djegur t gjall n Filat.[footnoteRef:742] Edhe ajo pjes e banorve q pr momentin i shptoi ndshkimit u nxorrn prpara nj gjykate t improvizuar dhe u dnuan me vdekje. Gjat seancs gjyqsore njerz t nxitur nga urrejtja e madhe q kishin pr shqiptart am, thrrisnin n sall se, kta duan plumb koks, se kta jan turq e jo grek e shum akuza t tjera t paqna.[footnoteRef:743] [742: Memorandum i Komunitetit Antfashist t Emigrantve am n Shqipri, drejtuar Kshillit t Sigurimit t Kombeve t Bashkuara, Komisionit Hetimor pr Trajtimin e Minoritetit am Shqiptar n Greqi dhe Masakrat ndaj tyre, Shif Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar,185.] [743: Zri i amris, Tiran, dat 8 tetor 1946.]

Nj raport i Mihalis Tsianis, sekretar i zyrs s PKG pr Epirin, drguar PKG greke n Athin n fund t tetorit t vitit 1944, theksonte faktin se pr shkak t veprimtaris s shtuar t trupave edeiste, n zonn e amris mbizotronte nj regjim akoma m i keq. Sipas njoftimit, nga forcat edeiste t udhhequar nga komandanti Vito dhe Nanos, vazhdonin goditjet dhe arrestimet ndaj lufttarve t ELAS-it dhe familjeve t tyre.[footnoteRef:744] Raporti theksonte gjithashtu dhe prgatitjet e forcave nacionaliste greke pr nj goditje t radhs n amri kundr popullsis civile shqiptare. N kt raport, thuhej se, ashtu si e shikoni dhe nga kopjet e shtypit t tyre q po ju drgojm (fjala sht pr shtypin luftarak t organizats s EDES-it), vazhdojn kryeartikujt zjarrvns, veanrisht rreth amris dhe Vorio Epirit. Kan botuar lista t tra me emrat e amve musliman, t cilt akuzohen se kan therur prpara kohsh t krishtert.[footnoteRef:745] [744: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar,178-179.] [745: Po aty., 179-180.]

Spastrimet n fshatrat me popullsi muslimane shqiptare n jug t Kalamas, bn q shumica e banorve t largoheshin prej shtpive t tyre. Mbasi nuk kishin asnj mundsi pr t br rezistenc ndaj trupave t armatosura zerviste, amt morn rrugn e shtegtimit drejt kufirit me Shqiprin. Sulmi i trupave zerviste ndaj banorve t fshatrave t Filatit dhe Sajadhs u ndrmor pr shkak se, kjo zon njihej pr mbshtetjen q i kishte dhn Frontit lirimtar Kombtar grek dhe se ktu forcat e Ushtris lirimtare Popullore Greke gzonin mbshtetje t madhe. Lista e prgatitur nga zervistt me emrat e amve, t cilt kishin qen pjes e formacioneve t Regjimentit XV t ushtris s ELAS-it, e vrtetojn m s miri kt fakt. Vetm gjat kalimit n fshatin Grikohor, zervistt vran disa ish lufttar am t ELAS-it, si Habib Omeri, Islam Ademi, Selman Osmani, Zeqir Ademi nga Arvenica, Kasem Jakupi nga Kui, Aqif Ahmeti e Isak Damo nga Vrohori.[footnoteRef:746] [746: amria, Nr. 14, dat 2 tetor 1991.]

Lidhur me gjendjen e mjeruar q po kalonte popullsia ame pas masakrave t kryera nga forcat nacionaliste greke, si dhe mbshtetjen q ata i dhan lvizjes antifashiste nacionallirimtare shqiptare gjat ktyre muajve, na njeh dhe nj raport informativ drguar KQ t Partis Komunist, pr Qarkorin e Gjirokastrs n t cilin thuhej se, Me avitjen e fuqive Zerviste n kufi, populli am i Shqipris ka psuar nj far tronditje morale. Jan grumbulluar m tepr rreth frontit dhe kan deklaruar se jan gati pr do rast q t paraqitet, t marrin pjes n luft n qoft s do t krkohet ndihm nga forcat ushtarake partizane.[footnoteRef:747] Si pasoj e reprezaljeve t shovinistve grek, deri n muajin dhjetor t vitit 1944, vazhdoi largimi i popullsis shqiptare nga trojet e veta n drejtim t Shqipris. Vetm n zonn e Konispolit u zhvendosn mbi 20.000 am, t cilt u prballn me mungesn e ushqimeve, t barnave dhe t strehimit.[footnoteRef:748] [747: AQSH. F.17/APL. V.1944. D.79, fl.66.] [748: Bashkimi, Nr.240, dat 7 tetor 1945.]

4.3. Genocidi n mars 1945, shprngulja dhe bilanci i krimeve ndaj minoritetit

am.

Pas masakrave t para t kryera nga forcat nacionaliste greke ndaj minoritetit am n Greqi, si dhe me largimin e forcave gjermane, situata n amri u prkeqsua. Ashtu si dhe n t gjith Greqin edhe amria ishte e prfshir nga ethet e lufts civile q kishte shprthyer midis EAM-it dhe EDES-it. Pikrisht, pr t frenuar nj gj t till, si dhe pr t bashkuar forcat e rezistencs greke kundr ushtris gjermane, oficert e misionit britanik n Greqi bn prpjekje pr t arritur nj marrveshje midis EAM-it dhe EDES-it. Pas shum bisedimesh midis prfaqsuesve t ktyre dy forcave me ndrmjetsimin e oficerve britanik, n fund t muajit gusht 1944, n Kazerta t Italis u firmos marrveshja e armpushimit midis EAM-it dhe EDES-it t udhhequr nga Napoleon Zerva.

N baz t ksaj marrveshje, si EAM-i dhe EDES-i ran dakort pr prcaktimin e zonave t influencs, duke br q kufiri n veri t lumit Kalamas dhe q vazhdonte n vijn perndimore t Manastirit t Shn Mris Dhovlas Gjith Shenjtort Libov Qeramics Malunit, tu prkiste partizanve musliman shqiptar, t cilt ishin pjes e batalionit mikst t Ushtris lirimtare Popullore Greke. Ndrsa, zonat e Gumenics dhe Janins e deri n zgjatimin n veri, deri n kufirin me Shqiprin, njiheshin si zona influence t EDES-it.[footnoteRef:749] Forcat e Regjimentit t XV t ELAS-it, t udhhequra nga komandanti grek Paraskas, n kundrshtim me urdhrat e dhna nga krert ushtarak t ELAS-it, vendosn q t merrnin nn kontrollin e tyre nj pjes t mir t territoreve t Filatit dhe Sajadhs. Nj veprim i till nuk u prit aspak mir nga krert ushtarak e politik t EAM/ELAS-it, t cilt urdhruan trheqjen e menjhershme t trupave t ktij regjimenti dhe kalimin e ksaj zone nn influencn e batalionit mikst, t prbr nga amt shqiptar.[footnoteRef:750] [749: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 174-175. Raport i PKG, Zona e Epirit pr Shtabin e Prgjithshm t UNP greke, dat 14 tetor 1944.] [750: Po aty. ]

Forcat edeiste, duke mos respektuar pikat e marrveshjes u futn n zonat e banuara nga shqiptart, t cilat i ishin ln n kontroll pikrisht batalionit mikst t Regjimentit t XV t ELAS-it. Nj raport informativ i PKG, i degs s Epirit, drguar Komitetit Qndror t Partis Komuniste Greke n Athin, lidhur me futjen e trupave t Regjimentit t X t EDES-it n amri gjat muajit nntor 1944, njoftonte se, ky keqkuptim serioz (fjala ishte pr shkeljen e territorit t amris, e cila n baz t ksaj marrveshje i ishte njohur Rregjimentit t 15 t Ushtris lirimtare Popullore Greke, i prbr nga grek dhe shqiptar am, shnimi yn) i dha t drejtn EDES-sit, t shij n Filat dhe n amri dhe t mbuloj t gjitha krimet e saj t tmerrshme.[footnoteRef:751] Vet EAM-i me ushtrin e saj, pr shkak t divergjencave q ekzistonin n gjirin e ksaj lvizjeje, nuk ishte n gjendje q ti bnte ball presionit n rritje nga ana e Zervs dhe grupimeve t tjera ekstremiste nacionaliste, t cilat kishin dhe mbshtetjen e misioneve britanike n Greqi. [751: Po aty., 177. Raport i Partis Komuniste Greke, Zyra e Epirit, pr Partin Komuniste Greke, mbi pasojat e moszbatimit t marrveshjes s Kazerts lidhur me territorin q duhet t kontrollonin partizant shqiptar musliman.]

Duke prfituar nga situata e krijuar, forcat nacionaliste greke t udhhequra nga N. Zerva shprehn hapur inisiativn pr t vazhduar aksionin e tyre ushtarak dhe n krahinat e Shqipris s jugut. Nj veprim i till i ekspozuar me forc nga Zerva dhe prkrahsit e tij, pr t kaluar kufirin shqiptar u kundrshtua nga politika amerikane. N nntor t vitit 1944, nnsekretari amerikan i shtetit Stetinius, i informuar rreth asaj ka po ndodhte n amri do t theksonte se; Ne mendojm se nuk duhet t lejojm forcat e armatosura greke dhe ato shqiptare t kalojn kufirin dhe se prpjekjet e tyre pr t przn ose asgjesuar pakicn q i prket nj gjuhe ose nj grupi kombtar t ndryshm nuk duhet t tolerohen.[footnoteRef:752] Strategjin e Zervs pr t sulmuar popullsin ame n brendsi t territorit shqiptar, e denoncoi hapur pran aleatve dhe Shtabi i Prgjithshm i UNL shqiptare, i cili iu prgjigj n t njjtn mnyr krcnimit edeist. [752: Stetinius, Acting Secretary to A.C.Kirk, n Foreign Relations of the US, 1944 (FRUS) Vll.III, Albania, pp.285, cituar sipas Nazarko, Pesha e kohs n zgjidhjen e shtjes s pronsis n amri, 323.]

T gjendur prball nj prplasje midis EDES-it dhe FNCl shqiptar, si dhe duke njohur forcn e vrtet ushtarake t ushtris lirimtare shqiptare, Shtabi Aleat i Lindjes s Mesme i komunikoi Zervs se, n rast se tentonte t kalonte qoft dhe nj pllmb kufirin shqiptar, do t ishte prgjegjs pr at q do t pasonte m pas.[footnoteRef:753] Sipas aleatve, plani i Zervs n rast t nj tentative t mundshme pr kalimin e kufirit shqiptar, do t rezultonte i paarritshm, pr shkak se forcat nacionaliste greke do t viheshin midis dy zjarreve, ku nga njra an ato do t sulmoheshin nga trupat e EAM/ELAS-it dhe nga ana tjetr do t sulmoheshin nga forcat ushtarake t LAN shqiptare. [753: PRO/FO, 371/43564, NO.177, Philip Broad pr Mac Millan, Bari 28 tetor 1944.]

Pas prpjekjeve t shumta, n dhjetor t vitit 1944, nj pjes e konsiderueshme e krahins s amris u vu nn kontrollin e Frontit Nacional lirimtar t EAM-it dhe ELLAS-it. Si pasoj e ksaj situate t krijuar, forcat edeiste n dhjetditshin e par t janarit t vitit 1945, u larguan n drejtim t Korfuzit. Pas vnies nn kontrollin e prkohshm t ktyre territoreve nga ana e forcave t EAM-it, u duk se ishin krijuar kushtet pr rikthimin e popullsis s shprngulur ame n shtpit e tyre. N vazhdn e prpjekjeve t patriotve am pr t denoncuar masakrat q ishin kryer ndaj popullis shqiptare, si dhe pr t mundsuar rikthimin e familjeve ame t shprngulura, nj prfaqsi e ksaj popullsie e kryesuar nga patrioti Musa Demi n ditt e para t janarit 1945, mori kontakte me krert e EAM-it dhe Komitetit Panepiriot n Janin.[footnoteRef:754] Krkesa e M. Demit drejtuar udhheqsve eamist pr t krijuar kushtet e duhura pr rikthimin e amve n amri, u prit mir nga komunistt grek. Pas takimit me udhheqsit grek t EAM-it, Musa Demi i shoqruar dhe nga Jani Kondi nga fshati Finiq i Filatit, u paraqitn n Athin pr t takuar kryeminsitrin grek Papandreu, i cili refuzoi n mnyr t prer t takohej me prfaqsin e shqiptarve musliman am.[footnoteRef:755] [754: F. Lio, Probleme t marrdhnieve, 276.] [755: Zri i amris, 24 prill 1946.]

Megjith dshtimin pr t siguruar nj takim me prfaqsues t qeveris greke, komisioni i prfaqsuesve t popullsis ame nuk u trhoq nga prpjekjet pr t prfunduar misionin q kishin ndrmarr. Musa Demi dhe prfaqsuesit e tjer t minoritetit am takuan nj prfaqsi t misionit aleat n Athin, t cilve u bn t njohur faktet rrnqethse dhe situatn e vshtir n t ciln ndodhej popullsia shqiptare n amri.[footnoteRef:756] Premtimi i vetm q morn prfaqsuesit am, ishte se problemi q ata shtronin do t ishte n vmendjen e aleatve, por se ata nuk merrnin prsipr zgjidhjen prfundimtare t shtjes dhe kthimit t familjeve ame n amri.[footnoteRef:757] [756: Zri i amris, 24 prill 1946. Shif dhe F.Lio, Probleme t marrdhnieve.., 276-277, shif. Meta, Tensioni greko-shqiptar, 176, shif. Isufi, Musa Demi, 266.] [757: Isufi, Musa Demi,266.]

Prpjekjet pr t mundsuar rikthimin e familjeve ame t shprngulura n trojet e tyre u shtuan nga forcat e majta greke dhe shqiptare. Pr kt qllim si EAM-i grek dhe FNL shqiptar, ran dakort q popullsia e shprngulur ame, t mund t rikthehej n amri gjat ditve n vazhdim. N baz t marrveshjes n 6 janar 1945, Komanda e Lart e Regjimentit t XV t ELAS-it, iu drejtua me nj thirrje Komitetit Antifashist am, si dhe t gjith emigrantve am t shprngulur nga amria.[footnoteRef:758] N kt thirrje theksohej fakti se, kthimi i familjeve ame n shtpit e tyre do t ishte i shpejt, por ky kthim do t fillonte vetm n ato momente kur t merrej nj vendim i prbashkt midis qeveris shqiptare dhe asaj t ELAS-it. T ndrgjegjshm pr krimet e kryera nga zervistt n kurriz t popullsis ame, drejtuesit grek t EAM-ELAS-it, theksonin se; Drama dhe katastrofa q kishte prfshir koht e fundit elementin musliman am e kishte shkatrruar plotsisht at.[footnoteRef:759] [758: AMPB, D.17-18, V.1945.] [759: Po aty. ]

Paralelisht me thirrjen drejtuar minoritetit am, Komiteti Nacionallirimtar i EAM-it dhe Komiteti Panepiriot Grek, n datn 28 janar 1945, lshuan dhe nj thirrje drejtuar banorve t krishter t amris, me an t s cils bhej i njohur vendimi i marr nga Prefektura e Gjirokastrs pr kthimin e refugjatve am n shtpit e tyre.[footnoteRef:760] N kt thirrje porositej popullsia vendase, q t mos pengonte riatdhesimin e popullsis ame n shtpit e tyre, si dhe t merreshin masa pr eleminimin e qejfmbetjeve dhe krijimin e marrdhnieve miqsore midis dy komuniteteve. Gjithashtu, udhzohej administrata provizore lokale e amris, q t merrte masa pr pritjen e komunitetit am, q ky kthim duhej t shoqrohej me nj propagand, n t ciln t theksohej miqsia dhe harmonia midis komuniteteve dhe dy popujve fqinj.[footnoteRef:761] Pr t kontrolluar zbatimin e porosive t dhna, si dhe pr t ndjekur nga afr proesin e riatdhesimit t amve, Komiteti Nacionallirimtar i EAM-it drgoi n terren njerz t posam. Masat e marra nga EAM-i dhe Komiteti Panepiriot helen ishin t konsiderueshme dhe puna pr riatdhesimin e popullsis s shprngulur ame eci normalisht. T inkurajuar dhe nga bisedimet midis EAM-it dhe qeveris shqiptare, rreth 3 000 deri n 5000 am vendosn t riatdhesohen n amri. [760: Krapsitis, Oi musulmani, 179.] [761: Po aty. ]

Por, pavarsisht masave t marra nga pala greke dhe garancive t dhna nga misioni britanik n Tiran, nj pjes e mir e banorve am, t cilt mundn tu shptojn masakrave t Zervs dhe q kishin par me syt e tyre krimet e bra, as q kishin ndrmend t ktheheshin n shtpit e tyre. Koha u dha t drejt. Shum shpejt ky rikthim do t rezultonte fatal pr kt pjes t popullsis. Vetm disa jav m von, forcat e Zervs do t rimernin srish kontrollin e krahins s amris dhe pr shqiptart fati kishte prgatitur nj tjetr akt mizor.

Rreziku i formimit t nj qeverie komuniste n Greqi alarmoi misionet britanike n Greqi dhe qeverin e Londrs. Si rezultat i ndrhyrjes britanike pr krijimin e nj qeverie kombtare greke, n 12 shkurt t vitit 1945, midis EAM-it dhe EDES-it u nnshkrua marrveshja e Varkizs. Sipas ksaj marrveshjeje, forcat e ELAS-it duheshin t armatoseshin menjher dhe kontrollin ushtarak t Greqis e mori n dor qeveria kuislinge e Ralisit.[footnoteRef:762] Marrveshja e Varkizs prvese ishte nj kapitullim pa kushte i EAM-ELAS-it, ajo prcaktoi prfundimisht dhe fatin e popullsis shqiptare ame n Greqi. EDES-i, si nj forc e cila udhhiqej nga parime t theksuara nacionaliste dhe antikomuniste, prej kohsh kishte nj vij konstante antiame dhe antishqiptare n prgjithsi. N mars t vitit 1945, forcat zerviste t mbshtetura dhe prej britanikve krijuan nj trup ushtarake t veant, e cila mori emrin Rojat Kombtare.[footnoteRef:763] Detyr parsore e ktij formacioni ushtarak paramilitar ishte eleminimi i kundrshtarve t tyre politik, si dhe shfarosja e dbimi n mas i popullsis civile shqiptare nga amria. [762: AMPB, D.3, V.1945.] [763: Mazouer, After the War.., 26.]

N 5 mars 1945, nj trup ushtarake prej 200 ushtarsh zervist, t veshur dhe armatosur me armatime britanike, zbarkuan nga Korfuzi n fshatin Sajadh. Pasi rrethuan Filatin, Shqeparin dhe Spatarin, forcat edeiste t komanduara nga Kristo Kaca, Ilia Kaca dhe kol. Zotos rifilluan masakrimet e popullsis civile ame.[footnoteRef:764] N 8 mars, u vra Selam Izeti nga fshati Spatar, ndrsa n dat 9 mars, u vra Kadri Konduri nga Sollopia. Vetm n datat 12 dhe 13 mars, nga trupat e komanduara prej gjeneralit zervist Zotos, n Filat u vran 217 am, nga kta 120 burra, 60 gra dhe 15 fmij.[footnoteRef:765] [764: PRO/FO, 371/48094. Raport i Palmerit mbi vizitn e tij n Greqin veriore, 9-14 prill 1945.] [765: AMPB, D.32, V.1945.]

T dhnat e masakrave t kryera nga ushtria zerviste gjat ksaj periudhe jan kontradiktore. Autorja greke E. Manda, e minimizon numrin e viktimave ame, duke e uar at n 60-70 vet.[footnoteRef:766] Lidhur me numrin e t vrarve n Filat nga forcat zerviste t udhhequra prej kolonelit Zotos, n datn 12 dhe 13 mars, autori M. Mazower jep nj numr prej rreth 60 t vrar n radht e popullsis shqiptare.[footnoteRef:767] Ndrsa numrin total t t vrarve am gjat masakrave t marsit t vitit 1945, ky autor e on nga 70 deri n 100 burra am.[footnoteRef:768] Sipas tij, pjesa e mbetur e popullsis s ktyre fshatrave, q u shptoi barbaris s edeistve, u largua pr n Shqipri nn shoqrimin e UNRRA-s dhe t organizatave t tjera ndrkombtare.[footnoteRef:769] Lidhur me masakrat e marsit n Filat kundr popullsis ame, autorja greke E. Manda thekson se, si pasoj e operacioneve t spastrimit t popullsis ame n Filat, gjat datave 12 dhe 13 mars u vran rreth 60-70 am, e ndrsa pjesa tjetr u detyrua t largohet n drejtim t kufirit shqiptar.[footnoteRef:770] [766: Manda, amt mysliman, 203-204.] [767: Mazouer, After the ar.., 26.] [768: Po aty. ] [769: Po aty. ] [770: Manda, amt mysliman...,204.]

N datn 14 mars, bandat zerviste t udhhequra nga Ilia Kaca, vran Haki Banon. Po n kt dat, nj grup familjesh ame teksa u detyruan t emigronin drejt kufirit me Shqiprin u ekzekutuan gjat rrugs. Nga dshmit e treguara nga t mbijetuarit, rezulton se nga forcat edeiste u vran rreth 40 burra.[footnoteRef:771] N 16 mars, forcat edeiste t udhhequra nga Kosta Tasho dhe Fete Noti nga Smarta, ekzekutuan Hysen Shabanin s bashku me djalin e tij Jakupin dhe vllan Riza Shabanin.[footnoteRef:772] Pas ekzekutimit t burrave t familjes Shabani, pjesa tjetr e mbetur mori rrugn pr n drejtim t kufirit me Shqiprin, duke braktisur gjithka. Autori grek J. Sharras, e prshkruan n kt mnyr eskodin e madh t refugjatve am drejt kufirit me Shqiprin; Mijra burra, gra e fmij, me dhimbje e keqardhje n fytyrat e tyre, niseshin me mundnin t merrnin me vete, n rrugn e shptimit.[footnoteRef:773] [771: Dervishi, Masakrat n amri, 166-167. Dshmi e Reshat Resulit dhn Komisionit Hetimor t Kombeve t Bashkuara n dat, 26.2.1947.] [772: Po aty., 124. Rrfim i Sadrije Hysenit dhn Komisionit Hetimor t Kombeve t Bashkuara n dat, 26.2.1947.] [773: Sharras, Istoria tis., 667.]

Pasojat e masakrave t andartve grek ndaj minoritetit am n Greqi ishin mjaft t rnda. Shifrat e shprnguljes s popullsis muslimane ame nga amria, tashm jan pranuar nga t gjith organizmat ndrkombtar. Sipas t dhnave zyrtare, numri i refugjatve am t shprngulur me dhun nga Greqia gjat viteve 1944-45 sht rreth 25 000 vet. T masakruar dhe t humbur gjithsej rezultojn 2 300 persona, t vdekur rrugve gjat largimit pr n Shqipri e zona t tjera numrohen rreth 2 400 vet. U dogjn trsisht dhe u shkatrruan mbi 61 fshatra shqiptare t amris, ku numri i shtpive t djegura e t plakitura shkon n 5800. U rrmbyen mbi 17 000 krer bagti dhe mbi 110 000 t tjera humbn, apo ngordhn. Prsa u prket prodhimeve bujqsore, rreth 1 730 000 ok drithra dhe 620 000 ok vaj shkuan dm, ose u rrmbyen nga bandat greke. N total, humbjet n produkte t prodhimeve bujqsore pr vitin 1944-45 pr bujqit am ishin 4 000 000 ok drithra, 3 700 000 ok misr dhe 2 990 000 ok vaj.[footnoteRef:774] [774: Gazeta Bashkimi, 30 dhjetor 1945.]

Pas lirimit t Greqis nga forcat nazifashiste, qeveria greke n detyr miratoi nj Kod Penal t Posam, me qllim ndshkimin e t gjith atyre q konsideroheshin bashkpuntor me italiant, bullgart dhe gjermant. Nprmjet akteve kushtetuese[footnoteRef:775] dhe ligjeve,[footnoteRef:776] u rregulluan hollsit e nevojshme pr t prfshir nn juridiksionin e Gjykatave Speciale, krimet q do t gjykoheshin prej tyre dhe dnimet q do t jepeshin n baz t fajit t kryer nga individ apo grupe t ndryshme t popullsis. Nprmjet ktyre akteve e ligjeve, parashikohej se n varsi t shkalls s veprimit q kishte kryer i pandehuri, gjykata speciale do t shprehej pr sekuestrimin e pjesshm apo t plot t pasuris s personit. Ky ligj special, ndr t tjera ishte prgatitur prej qeveris greke, me qllim q t prfundonte njher e mir punn e nisur pr konfiskimin e pasurive t minoritetit am n Greqi q pas vitit 1913. [775: Fletorja Zyrtare e Qeveris Greke I, nr.12, botuar n dat 21.01.1945] [776: Ligji detyrueshm 533/1945 Pr ndryshimin, plotsimin dhe kodifikimin e Aktit Kushtetues nr.6/1945, mbi imponimin e sanksioneve, etj. Fletorja Zyrtare e Qeveris Greke I, nr.224, dat 3.9.1945.]

N baz t ktyre urdhresave, m 23 maj t vitit 1945, Gjykata Speciale e Janins dnoi me vdekje n munges 1930 am shqiptar, t cilt sipas vendimit t ksaj gjykate, u cilsuan bashkpuntor t pushtuesve. Po nga kjo gjykat, vetm katr dit m von, m 27 maj 1945, u dnuan me vdekje edhe 79 am t tjer me t njjtn akuz. Si detyrim ndaj gjith t dnuarve am me akuzn pr bashkpunim me armikun, u vendos masa e konfiskimit t pasuris s tyre, prfshi dhe at q ndodhej n duart e bashkshortve, fmijve dhe familjarve t tjer q kishin lidhje me ta. N kt mnyr shteti grek sanksionoi n mnyr ligjore, ashtu si kishte vepruar dhe m par, vjedhjen dhe konfiskimin e pasurive t minoritetit am n Greqi.

Zhdukja dhe spastrimi etnik me do kusht i shqiptarve u b ndr detyrat m t rndsishme pr andartt grek. Dbimi masiv dhe masakrat e kryera prej tyre mbi shqiptart am gjat Lufts s Dyt Botrore dhe n prfundim t saj, prvese solli dme t pallogaritshme pr minoritetin shqiptar, ai la gjurm n marrdhniet midis dy popujve fqinj. Nacionalistt grek u munduan t justifikonin masakrn e kryer ndaj popullsis ame me pretekstin se, popullsia ame u largua me dshirn e vet, pasi sipas tyre, kjo pjes e popullsis e ndjeu se i priste ndshkimi pr shkak t rolit si bashkpuntor t nazistve.[footnoteRef:777] Pr ta, masakra e kryer ndaj popullsis muslimane shqiptare kishte ndodhur m par se ky territor t pushtohej nga trupat ushtarake qeveritare greke dhe para se n amri t vendosej autoriteti shtetror grek.[footnoteRef:778] [777: Meta, Tensioni greko-shqiptar, 193.] [778: PRO/FO.371/48094. Memorandum i qeveris greke drguar qeveris britanike m 11 dhjetor 1945.]

Masakra e br nga shovinistt grek ndaj popullsis civile muslimane shqiptare, nuk ishte dika e rastsishme. Kjo masakr ishte nj vepr e kurdisur mjaft mir n kuadr t politikave shoviniste greke t Megaliides. Napoleon Zerva e pohonte me gojn e vet nj politik t till t shtetit grek, teksa i shkruante nj miku t tij disa vite m von se, duhet tu rikujtojm bashkatdhetarve tan se kush e liroi amrin nga shqiptart, t cilt pr pesqindvjet shkelnin n qaf helenizmin.[footnoteRef:779] Pa kaluar shum koh nga prfundimi i Lufts s Dyt Botrore, autoritetet greke me knaqsi t madhe njoftonin se, n qytetin e Pargs kishin mbetur vetm 113 am, nga kta; 79 gra, 34 fmij dhe pjesa tjetr pleq n mosh t thyer.[footnoteRef:780] Si pr t konfirmuar bilancin e viktimave t shkaktuara nga shteti grek dhe nga forcat nacionaliste greke ndaj popullsis shqiptare ame n Greqi, autorja greke E. Manda shprehet se, N kt mnyr u mbyll nj cikl i gjakderdhjes n Epir, cikl q kishte filluar shum m hert, qysh prej vitit 1940.[footnoteRef:781] [779: Hasan Minga, Hilmi Saqe, Genocidi grek kundr amris vazhdon, (Tiran, Arbria, 2004), 54.] [780: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar,146. Njoftim i Komandantit t Stacionit t Xhandarmris Mbretrore Greke n Parg pr Prefektin e Prevezs, dat 20.1.1947.] [781: Manda, amt mysliman..,198.]

4.4. Qndrimi i gjermanve, misioneve britanike dhe forcave politike greke ndaj

spastrimit etnik n amri.

Greqia ishte i vetmi vend n Europ nga kampi i fituesve, ku bashkpuntort fashist me pushtuesin, kuislingt dhe tradhtart, doln prsri fitues. Britania e Madhe si nj fuqi e konsiderueshme politike dhe ushtarake evropiane kundr Boshtit, luajti nj rol t rndsishm n vendosjen e pozitave ideologjike n gadishullin e Ballkanit. Si gjithnj e kujdesshme pr t mos iu kundrvn interesave t Greqis n rajon, Londra bri do prpjekje q interesat e aleates s vjetr t saj, t mos cnoheshin pr asnj ast, pavarsisht rrethanave q krijoheshin. Roli i misioneve britanike n rajonin e Ballkanit gjat Lufts s Dyt Botrore ishte prcaktues, prsa i prket vendosjes s regjimeve t pas lufts n shtetet ballkanike. Po kaq vendimtare ishin dhe veprimet apo mosveprimet e qeveris britanike prsa i prket shtjes shqiptare n rajon.

Akuzat se, Britania e Madhe mbshteste rivendikimet greke ndaj Epirit t Veriut, u pasqyruan dhe n shtypin e shkruar britanik. Gazeta londineze New Cronicle, n nj artikull t saj t dats 25 shtator 1944, teksa prshndeste marrjen n kontroll nga forcat partizane shqiptare t qytetit t Gjirokastrs, hidhte dyshime se a do t ishin t zot shqiptart ta mbanin gjat kt qytet.[footnoteRef:782] N shkrimin e tij, autori F. W. Walbank, theksonte faktin se, pavarsia e Shqipris q nga krijimi i shtetit shqiptar ka qen e garantuar prej Fuqive t Mdha. Gjithashtu, n shkrimin e tij ky autor shtonte se, kjo garanci nuk do t kishte asnj vler, nse po, kto Fuqi marrin vendimin q Shqipris ti shkputen territore nga viset jugore t saj.[footnoteRef:783] Autori, pasi i bnte jehon lufts s popullit shqiptar dhe atij grek prkrah forcave aleate perndimore, shtonte se, pr asnj pal nuk duhej t kishte rivendikime t njanshme n favor t njrit apo tjetrit shtet, pa marr m par n konsiderat plebishitin dhe vullnetin e popullsive.[footnoteRef:784] [782: AQSH, F.151, V.1944, D.72. fl.1. ] [783: Po aty. ] [784: Po aty. ]

Pr Britanin e Madhe dhe diplomacin e saj momenti kur Italia pushtoi Shqiprin nuk prbnte asgj t veant, pasi ky qndrim justifikonte interesat italiane n rajon dhe veanrisht ato mbi Shqiprin.[footnoteRef:785] E ndodhur tashm prpara faktit se, Italia kishte cnuar aletaten e saj t vjetr, si dhe kishte prishur planet strategjike britanike, duke pushtuar ishujt grek, politika e Londrs shpejtoi t hartonte plane, pr t nxitur rajonin e Ballkanit n luft kundr Italis. Pushtimi i ishujve grek nga ana e Italis, t cilt pr Britanin e Madhe prbnin pikat m nevralgjike q do t shrbenin si baza gjat konfliktit me Boshtin, risolli n vmendjen britanike edhe njher shtjet aq t nxehta t politiks ndrkombtare n Ballkan. [785: DDI, Ottava serie, vol.XI, 1935-1939, dok.496, fq.588.]

Menjher Ministria britanike e Lufts hartoi plane lidhur me aktivizimin e rezistencs antiitaliane n Greqi dhe n t gjith ato vende ku ishte instaluar regjimi fashist. N planet e hartuara nga kjo ministri pr t nxitur revolta dhe veprime t armatosura n rajon kundr ushtris italiane, bnin pjes dhe shqiptart. Planet e diplomacis britanike ndryshonin sa her q ndryshonin dhe raportet e forcave politike dhe ushtarake n rajonine Ballkanit. Politika britanike n Greqi gjat Lufts s II Botrore kishte dy synime. Objektivi i par ishte afatshkurtr, pasi ai lidhej drejtprdrejt me krijimin e rezistencs antigjermane, ndrsa objektivi tjetr lidhej me dominimin britanik n Greqi dhe Mesdhe pas prfundimit t ksaj lufte.

Spastrimi etnik i popullsis shqiptare ame nga trojet e veta u b nn syrin e britanikve dhe t trupave gjermane. Si gjat lufts dhe pas saj, t dy palt fajsonin njra tjetrn pr neglizhencn e treguar apo pr aprovimin e ksaj masakre t kryer nga forcat zerviste greke, ndaj popullsis civile shqiptare. Dokumentet britanike theksojn rolin q patn gjermant n inkurajimin dhe nxitjen e forcave ushtarake zerviste pr t kryer masakrn ndaj popullis shqiptare dhe dbimin e tyre, pasi gjermant me urdhrat e dhna ndikuan drejtprdrejt n armatosjen e popullsis shqiptare ame dhe lnien e tyre n mshir t fatit.[footnoteRef:786] [786: A.I.H, PRO/FO. 371/48094, Raport i Palmerit mbi udhtimin e tij n Greqin veriore, 9-14 prill 1945.]

Lidhur me masakrat e kryera ndaj minoritetit shqiptar n Greqi, kreu i misionit aleat britanik pran shtabit t Napoleon Zervs konfirmonte se; Dbimi i shqiptarve u krye sigurisht prmes nj gjakderdhjeje t madhe, si ishte ajo n Filat, e cila nuk mund t falet.[footnoteRef:787] Studiuesi grek Jani Sharra, duke folur pr mbshtetjen q Zerva siguronte prej misionit aleat britanik n Greqi, shkruan se; Disa familje ame t tmerruara nga krimet e Zervas, iu drejtuan konsullats britanike pr t gjetur shptim, por kjo zyr n vend q ti strehonte dhe ti shptonte prej Zervs, i dorzoi t gjith shqiptart tek forcat e EDES-it, t cilt i masakruan n syt e anglezve.[footnoteRef:788] [787: A.I.H,] [788: Sharra, Istoria ., 669.]

Ndihmn e dhn nga oficert britanik, pr t lejuar kalimin e forcave t EDES-it pr arsye operacionale n zonn e Filatit dhe n fshatrat prreth, e pohon dhe studiuesi tjetr grek J. Margaritis, i cili thekson se, forcat e EDES-it me ndihmn e oficerve britanik q ndodheshin n zon, si dhe me urdhrin e gjeneralit britanik Skobi, kaluan n veri t lumit Kalamas.[footnoteRef:789] Objektivat gjoja ushtarake dhe operacionale, q mendonin t kryenin forcat zerviste me ndihmn e oficerve britanik, fshihnin dy misione t posame. Kto misione t fshehta kishin t bnin kryesisht me shpartallimin e forcave t Batalionit t XV t ELAS-it, i cili ishte i prbr nga t ashtuquajturit turko-shqiptar dhe prsritjen e masakrave n Filat dhe fshatrat prreth.[footnoteRef:790] Euforia e EDES-it pr prbushjen e ktij misioni kombtar, shkonte deri n at mas sa q ata hodhn dhe ide t tilla se, detyrn e nisur mund ta vazhdonin edhe n brendsi t territorit shqiptar.[footnoteRef:791] [789: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 142.] [790: Po aty.] [791: Manda, amt mysliman..,196-197.]

Studiuesit e njohur t shtjes shqiptare dhe asaj ballkanike James Pettifer dhe Miranda Vickers, fajsojn veanrisht britanikt, lidhur me masakrn e kryer gjat lufts ndaj popullsis ame. Sipas tyre, problemi am sht nj krijes dhe prgjegjsi e drejtprdrejt e britanikve dhe e ekstremistve t djatht grek gjat Lufts s Dyt Botrore.[footnoteRef:792] Tashm sht e provuar, se britanikt ishin krejtsisht n dijeni t masakrave q ndodhnin n amri gjat periudhs pranver ver 1944 dhe ato t vitit 1945. N lidhje me prgjegjsit e misionit ushtarak britanik n Greqi lidhur me masakrat e nacionalistve grek ndaj minoritetit am, historiani Beqir Meta thekson se, ndonse britanikt ishin n dijeni t plot t asaj ka ndodhte n amri me popullin am, ata i kryen tepr von hetimet lidhur me kto ngjarje. Sipas tij, edhe n rastin e mbledhjes s provave pr hetimin e shtjes, britanikt kishin si informacion t vetm burimet greke.[footnoteRef:793] Edhe historiani me origjin minoritare greke F. Lio, e pranon rolin e madh q kishin forcat britanike n genocidin e ushtruar nga trupat zerviste ndaj popullit am. Sipas tij, nn besn dhe ndrhyrjen e misionarve britanik, amve iu garantua paprekshmria, nse ata do t dorzonin paqsisht armt dhe nuk do t bnin asnj rezistenc ndaj trupave nacionaliste.[footnoteRef:794] [792: James Pettifer, Miranda Vickers, shtja shqiptare, Riformzimi Ballkanit, (Tiran, Bota Shqiptare, 2007), 384-385.] [793: Meta, Tensioni greko-shqiptar.., 200.] [794: Lio, Probleme t marrdhnieve, 263.]

N raport me prgjegjsin q duhet t mbajn palt pjesmarrs t drejtprdrejt ose jo n kt masakr, shumica e autorve n analizn q i bjn ngjarjeve t ndodhura n prfundim t lufts, ngarkojn me prgjegjsi britanikt. Ishte vet kreu i misionit britanik pran Zervs, Christopfer Woodhouse, ai i cili nxiti ekstremistt zervist q, me pretekstin e realizimit t planeve t ushtrive aleate pr pushtimin e Ballkanit dhe largimin e gjermanve, t kryenin masakrn ndaj popullsis s pa mbrojtur ame.[footnoteRef:795] [795: Pettifer, Vickers, shtja shqiptare,385.]

Gjat masakrave t Zervs ndaj popullsis shqiptare ame, roli i britanikve nuk ishte thjesht ai i sehirxhiut. Misioni britanik i atashuar pran Zervs pretendonte, se ishte i pafuqishm t ndalte vrullin e zervistve dhe masakrat e tyre ndaj popullsis civile shqiptare n amri. Mirpo shnimet e lna nga kreu u misionit britanik C. Woodhouse, tregojn krejt t kundrtn e asaj ka pretendohet. Lidhur me ngjarjet dhe masakrat ndaj popullsis shqiptare ame, Woodhouse n shnimet e tij shkruan se: Zerva i nxitur nga Misioni Aleat i drejtuar nga un, i ndoqi ata (amt) prej shtpive t tyre n vitin 1944, me qllim lehtsimin e operacioneve ndaj armikut.[footnoteRef:796] Woodhouse pranon se, n realitet Zerva kreu krime ndaj shqiptarve am, por ai asnjher nuk ka folur pr krimet reale, pr numrin e shqiptarve t vrar, apo pr dmet q i jan shkaktuar ksaj popullsie prej aleatve t britanikve n Greqi. Edhe pse pranon faktin se ka patur masakra t forcave zerviste ndaj popullsis shqiptare ame, Woodhouse n asnj moment t reflektimit t tij pas lufte, nuk jep shpjegime lidhur me qndrimin indiferent apo dhe mbshtets ndaj aksioneve t Zervs gjat masakrave n amri. Si nj antikomunist dhe antishqiptar deri n fund t jets s tij, ai kurr nuk shfaqi ndonj ndjenj pendimi, edhe pse n vetvete ishte trsisht i bindur se ndaj amve ishte kryer nj genocid i vrtet. Pr kreun e misionit britanik, amt, thjesht morn at q meritonin.[footnoteRef:797] [796: A.I.H, (PRO-FO).371/48094/18138. Shnim i Cris Woodhouse, dat 16 tetor 1945.] [797: Po aty.]

Diplomacia britanike, e cila n saj t mosveprimit kishte toleruar masakrat e Zervs ndaj popullsis shqiptare n Greqi, nuk kishte dshir pr t ndrhyr pran qeveris greke, pr zgjidhjen e problemit am. Pr Londrn zyrtare kjo shtje ishte nj problem i cili mund t zgjidhej n rrugn e bisedimeve midis qeveris greke dhe asaj shqiptare. Madje edhe pas kryerjes s krimeve prej trupave zerviste, misionet aleate britanike n Greqi dhe Shqipri nguruan t ndrmernin hetime asnjanse pr t nxjerr prpara drejtsis fajtort prgjegjs. Nj fakt t till e pohon nnkoloneli Palmer, i cili n raportin e tij t zgjeruar drguar shefit t misionit britanik n Tiran n mesin e muajit prill 1945, lidhur me kryerjen e hetimeve rreth ksaj ngjarjeje, thot se, deri n at koh asnj hetim nuk qe br dhe se trupat britanike nuk kishin mbrritur n zonn e Filatit.[footnoteRef:798] Misioni britanik n Tiran jo vetm q nuk dnoi krimet e kryera nga zervistt kundr minoritetit am n Greqi, por krert e tij u munduan q fajin tua hedhin forcave eamiste greke, me pretendimin se gjat kohs q u kryen kto masakra amria, kjo krahin ishte nn kontrollin e forcave t EAM/ELAS-it.[footnoteRef:799] [798: AMPJ, V. 1945, D. 11, Raporti i Nnkolonel Palmerit.] [799: Po aty., Shif dhe Dervishi, Masakra n amri..,51.]

Pas masakrave t forcave zerviste, krkesa t shumta n drejtim t misionit britanik n Tiran pr hetimin e ngjarjeve dhe masakrave n amri erdhn dhe nga organizatat ame n Shqipri dhe nga prfaqsues t ksaj popullsie. N krkesat e prsritura, krkohej prej Misionit Aleat Britanik n Tiran q t ngrihej nj komision hetimor, n prbrje t t cilit t kishte dhe prfaqsues nga popullsia shqiptare ame.[footnoteRef:800] [800: AMPJ, V. 1945, D.59/1, fl.6.]

Ndonse krkesa pr ngritjen e nj komisioni hetimor u mor n konsiderat nga kreu i misionit britanik n Tiran Hodgson, ajo pr pjesmarrjen n prbrje t komisionit t nj prfaqsie t shqiptarve am, u hodh posht. Krkesat e njpasnjshme t popullsis ame, drejtuar kreut t misionit britanik n Tiran gjeneralit Hodgson, e detyruan kt t fundit q s bashku me zvendsin e tij nnkolonelin Palmer, n pranver t vitit 1945 t udhtonte n qytetin e Sarands, ku gjendeshin pjesa m e madhe e familjeve t refugjatve am t shprngulur. Pas takimit q pati me prfaqsues t popullsis ame, nisur nga dshmit e emigrantve am, si dhe nga t dhnat paraprake t ardhura nga hetimet e Palmerit, Hodgsoni pranonte faktin se, mbi kt popullsi ishte ushtruar dhun dhe persekutime nga ana e monarko-fashistve grek. Madje, gjenerali Hodgson nuk harroi as t falenderonte punn e mir t br nga Fronti Nacionallirimtar shqiptar, n kuadr t dhnies s ndihms pr kt popullsi n nevoj.[footnoteRef:801] Pas marrjes n pyetje t shum amve t dbuar me forc nga Greqia, Hodgsoni u kthye n Tiran, ndrsa ndihmsi i tij Palmer, e vazhdoi misionin prtej kufirit shqiptar, me qllim mbledhjen e dshmive nga t mbijetuarit dhe nga antart e misionit ushtarak britanik n Greqi. [801: Dervishi, Masakra n amri, 90.]

Objekt kryesor i hetimit nga ana e Palmerit, ishte mbledhja e t dhnave dhe fakteve nprmjet burimeve nga autoritetet britanike n Greqi, rreth masakrs s kryer nga zervistt n kurriz t popullsis shqiptare. Me shpresn se, faktet e mbledhura rreth masakrs dhe tragjedis s popullit am, do t ndihmonin britanikt n marrjen e masave pr parandalimin e tyre, si dhe pr ndshkimin e autorve t vrtet, kreu i Komitetit am, Musa Demi, porositi prfaqsues t shumt t popullsis shqiptare ame q t vazhdoni mbledhjen e t dhnave dhe dshmive pr tia drguar m pas grupit hetimor britanik t ngritur pr kt qllim.[footnoteRef:802] [802: AMPJ, V.1945, D.59/1, fl.6.]

Gadishmria e treguar nga kreu i misionit britanik n Tiran pr nj hetim t drejt t ngjarjeve t ndodhura n amri, nuk e bindi aspak Musa Demin, i cili n kujtimet e tij shkruante se; I msuar nga prvoja e hidhur nga e shkuara jo e largt.edhe nga ky mision dhe nga z. Palmer nuk prisnim asgj, prkundrazi mund t na servirej ndonj shpifje tjetr e shmtuar, nga ato q grekt din t gatuajn me mjeshtri n kuzhinat e tyre dhe n kt drejtim me t huajt kan qn gjithnj t sukseshsm.[footnoteRef:803] [803: Isufi, Musa Demi, 274.]

Duke patur t drejt n gjykimin e tij ndaj qndrimit q do t mbanin antart britanik t komisionit hetimor t kryesuar nga nnkolonel Palmer, Musa Demi parashikonte se, grekt do t ishin t aft t mbulonin si gjithnj krimet e kryera. Kjo bindje ishte formuar jo vetm n mendjen e Musa Demit, por edhe t t gjith amve shqiptar t cilt e ndjenin mungesn e dshirs dhe paaftsin e Plamerit pr t zbuluar t vertetn e hidhur, nj e vrtet ku ishin t prfshir dhe oficert britanik n Greqi.

Ashtu si besohej q n fillim, Palmeri iu shmang trsisht ballafaqimit t fakteve t nxjerra nga shqiptart, t cilt i prjetuan dhe i pan me syt e tyre krimet greke. N vend q t mblidhte informata, Palmeri pyeste oficert zervist rreth qndrimit q kishin mbajtur amt gjat pushtimit italo-gjerman t Greqis.[footnoteRef:804] Nj veprim i till, m tepr ngjante si nj prpjekje pr t justifikuar masakrat zerviste ndaj popullsis shqiptare, se sa zbardhjes t s vrtets. Madje pr tiu prgjigjur pyetjeve t tij, Palmeri kishte marr n cilsin e dshmitarit nj nga armiqt kryesor t shqiptarve dhe nj pjesmarrs t drejtprdrejt n masakra, majorin zervist Sarandis. Pyetjes s Plamerit lidhur me qndrimin e popullsis shqiptare ame gjat kohs s lufts, majori zervist iu prgjigj se, amt kishin bashkpunuar me pushtuesin, se ata kishin br shum krime ndaj t krishterve ortodoks dhe se kjo kishte sjell nj urrejtje t madhe ndaj amve, sa q n luftn e forcave t EDES-it kundr tyre do t bashkoheshin dhe element t ELAS-it.[footnoteRef:805] [804: AMPJ, V.1945, D.59/1, fl.6.] [805: AMPB, V.1945, D.18, fl.24.]

Mashtrimet e Sarandis ndaj pyetjeve t adresuara nga Palmeri vazhdonin pafundsisht, kur ai u pyet rreth masakrave t ndodhura ndaj popullsis shqiptare ame gjat muajve qershor-shtator t vitit 1944 n Paramithi, si dhe gjat periudhs s muajit mars t vitit 1945 n Filat. Sarandis argumentonte n prgjigjet e tij, se prej grekve pranohej se ishin kryer krime nga t dyja palt, pra si nga shqiptart dhe nga grekt. Gjithashtu, Sarandis e kishte br t besonte Palmerin se, gjenerali Zerva dispononte dokumente t besueshme, t cilat sipas tij, vertetonin krimet e bra nga amt shqiptar, ashtu dhe nga andartt e tij. Pr krimet e kryera nga grekt ndaj shqiptarve am, ai deklaronte se, kto nuk ishin kryer nga forcat zerviste t EDES-it, por nga disa t krishter, t cilt kishin vepruar pa dijenin e Napolon Zervs, e n kundrshti t plot me urdhrat e tij.[footnoteRef:806] Lidhur me numrin e viktimave dhe t vrarve am shqiptar, majori grek deklaronte se numri i tyre nuk i kalonte t 60 vetve, duke mohuar trsisht ngjarjet makabre t ndodhura gjat vers s vitit 1944 dhe marsit t vitit 1945.[footnoteRef:807] [806: Po aty., V.1945, D.11, fl.12.] [807: Po aty.]

Megjith qllimin final q kishte vizita e Plamerit n Greqin e Veriut, misioni i tij nuk arriti prfundimisht t sillte argumente t plota pr t ndshkuar fajtort e vrtet t masakrave ndaj minoritetit am n Greqi. Duke u munduar n nj far mnyre t justifikonte krimet e bra nga zervistt ndaj popullsis shqiptare, Palmeri argumentonte se dshira e shqiptarve t Greqis pr t par nj dit amrin ti bashkohej Shqipris, i shtyu ata t bashkpunonin me italiant.[footnoteRef:808] [808: Dervishi, Masakra n amri, 98.]

Lidhur me argumentin se, 400 deri n 700 lufttar am, ishin rreshtuar me arm n dor n krah t forcave lirimtare t EAM-it, Palmeri e justifikonte kt me dshirn e shqiptarve pr t luftuar m tepr kundr forcave t EDES-it se sa kundr gjermanve.[footnoteRef:809] [809: Po aty., 92. Raport i Ministris s Punve t Brendshme t RPSH, mbi vizitn e antarve t misionit britanik gjat vitit 1945.]

Pr t justifikuar krimet e bandave zerviste ndaj popullsis civile shqiptare n Greqi, Palmeri deklaronte n raportin e tij se, kta njerzit lokal t EDES-it, kan vuajtur shum nga minoriteti, si nga bashkpuntort e gjermanve dhe nga ata q qen n bandat e ELAS-it.[footnoteRef:810] Ndrsa britanikt gjenin forma t ndryshme pr t justifikuar krimet e grekve kundr shqiptarve am, misioni amerikan n Shqipri e drejtonte gishtin e akuzs kundr Zervs dhe gjith klass politike greke. Pr amerikant, ngjarjet e ndodhura ndaj minoritetit shqiptar n Greqi, e veanrisht gjat viteve 1944-45, ishin veprime t qllimshme t grekve, t cilt duke gjetur pretekst te aktiviteti kolaboracionist i disa amve, gjetn rastin e volitshm t lironin Greqin nga nj problem q i kishte krijuar asaj kokarje t mdha gjat gjith ksaj periudhe.[footnoteRef:811] [810: Po aty., 93.] [811: NADS, 875.4016/9-2485, Raport i Herry T. Fultz pr Departamentin Amerikan t Shtetit, Tiran 28.9.1945. Cituar sipas Manda, amt musliman, 215.]

Po n muajin prill t vitit 1945, nj tjetr raport i misionit ushtarak britanik n Greqi pr shtjen ame iu drgua ministris s jashtme britanike. Ky raport nuk ishte gj tjetr vese nj prmbledhje e informacioneve t marra n rrug dytsore nga oficert britanik n terren, pas bisedave t tyre me Palmerin gjat vizits s tij n Greqi gjat javs s dyt t muajit prill. N raport fillimisht pranohej, se ndaj amve shqiptar ishin kryer krime, por sado t qortueshme t ishin ato, ishin t kuptueshme, pr sa koh q i kishin shrbyer kauzs s aleatve n luft ndaj pushtuesve.[footnoteRef:812] Mbshtetur mbi t dhnat e siguruara nga Libri i Bardh grek, ky raport i prfytyronte amt si nj popullsi gjaknxeht dhe q vazhdimisht prodhonin dhun, duke i krahasuar ata me fiset malore t rajoneve ballkanike.[footnoteRef:813] [812: PRO/FO.371/48094. Raport i R.A. Leeper drguar Antony Eden, Athin 23 prill 1945. Cituar sipas Destani, Elsie, The Cham Albanians, 359-360.] [813: Po aty.]

Duke u munduar t justifikonte masakrat e kryera nga nacionalistt grek kundr popullsis ame, zyrtari britanik n Athin citonte se, amt u gjykuan nga karriera e njohur kriminale e disa individve dhe se kjo popullsi ka qen e prfshir n sjelljen e shkatrrimit n zonn ku ata banonin. Pr t justifikuar krimet e aleatve t tyre grek, raporti theksonte se, t paktn dy her minoriteti shqiptar am ka qen i prfshir n shkatrrimet e zons, ku ata jetojn.[footnoteRef:814] N vazhdimsi raporti vijonte duke theksuar se, pozicioni gjeografik, shtrirja e bregdetit shqiptar prball ishullit t Korfuzit, kishte qen nj nxitje e prhershme pr nacionalistt e zjarrt grek dhe se gjat lvizjes s rezistencs, amt i kishin shqetsuar srish grekt, duke vepruar me bandat e tyre midis bregdetit dhe forcave t gjeneral Zervs. Ata ia pren lidhjet Zervs ose t paktn penguan lidhjet e tij me kolegt e vet n Korfuz. amt prfaqsonin pr Aksin nj element nacionalist antigrek. Nuk duhet harruar se Zerva, kur u godit dhjetorin e kaluar nga ELAS-i, u ankua se ai ishte goditur, gjithashtu edhe nga shqiptart. Kta m shum mundsi ka q t ishin amt, sesa ndonj forc nga Shqipria.[footnoteRef:815] Raporti prfundonte me justifikimin e veprimeve t andartve grek ndaj popullsis ame, duke theksuar se, n kto kushte aktivitetet antiame n Epir, si pjes e Greqis ishin t kuptueshme.[footnoteRef:816] [814: Po aty.] [815: Po aty.] [816: Po aty.]

Nga ana e saj qeveria e Athins diti tu bj bisht prgjegjsive dhe kritikave t drejtuara n adres t saj, lidhur me masakrat e kryera ndaj shqiptarve musliman. Politika greke dhe shtypi i saj i cilsonte si gnjeshtra, ato ka deklaronin organizatat ame dhe qeveria shqiptare rreth masakrave t kryera nga Zerva ndaj tyre. Autori grek Athanas Konduras, n nj artikull t shkruar n gazetn greke Ipiritikon m 17 maj 1945, mundohej t hidhte posht t gjitha akuzat e bra nga amt shqiptar rreth masakrave t kryera ndaj tyre, duke deklaruar ndr t tjera n artikullin e tij se, t gjith ata q u ekzekutuan shkuan prpara gjyqit ushtarak si tradhtar.[footnoteRef:817] [817: Gazeta Ipiritiko, dat 15 maj 1945. Cituar sipas Dervishi, Masakrat n amri..,55.]

N trsi, si politika greke, ashtu dhe forcat nacionaliste, u munduan ta justifikojn emigrimin n mas t popullsis ame, si nj reagim t ksaj popullsie ndaj ndjenjs s fajit, si bashkpuntor t pushtuesve. Sipas diplomacis greke, amt me familjet e tyre u larguan s bashku me gjermant, meqllim pr ti shptuar ndshkimit t merituar q i priste.[footnoteRef:818] N kuadr t prgnjeshtrimeve, qeveria greke ngriti njhersh disa komisione pr mbledhjen e fakteve n amri lidhur me krimet e kryera nga popullsia ame kundr asaj greke t krishter. E vendosur para presionit t opinionit ndrkombtar dhe aleatve perndimor, qeveria greke ndrmori disa hetime, t cilat n t vrtet, m tepr kishin si qllim mbulimin dhe zhdukjen e provave, se sa nxjerrjen n drit t s vrtets dhe t fajtorve. [818: PRO/FO.371/48094. Cituar sipas Meta, Tensioni shqiptaro-grek, 194.]

Edhe pas mbylljes s hetimeve t kryera nga vet kriminelt, asnj prgjegjs nuk u ndshkua pr krimet e kryera. Kryetar i Komisionit t hetimeve nga qeveria greke, i cili i prfundoi hetimet e tij n muajin korrik, u caktua po nj ish zervist, pjestar i batalionit t 164-t t Gards Kombtare greke, Vasilis Papajanis.[footnoteRef:819] N raportin e tij prfundimtar, i cili iu b me dije dhe aleatve perndimor, Papajanis mohoi n mnyr kategorike prgjegjsin e trupave zerviste n masakrat t kryera ndaj shqiptarve am, duke i paraqitur vrasjet e kryera prej tyre si element t hakmarrjes dhe jo si krime masive. Duke vazhduar me mbulimin e fajeve dhe t fajtorve, Papajanis n raportin e tij theksonte se, vrasjet e kryera nga forcat zerviste ishin si pasoj e prplasjeve t armatosura t zhvilluara midis EDES-it dhe EAM/ELAS-it, n prbrje t t cilit kishte dhe shqiptar.[footnoteRef:820] [819: Manda, amt musliman, 214.] [820: PRO/FO.371/48094. Raport i Vasilis Papajanis m dat 14 korrik 1945, i ngarkuar me kryerjen e hetimeve pr masakrn e marsit t vitit 1945 t kryer ndaj popullsis shqiptare ame.]

Duke mohuar trsisht prgjegjsin e qeveris greke dhe t forcave nacionaliste n masakrat e marsit t vitit 1945, Papajanis theksonte se, ata 60-70 am t vdekur n sulmet e marsit, qeveria i konsideron si humbje q kishin psuar amt, t cilt ishin inkuadruar n radht e ELAS-it.[footnoteRef:821] Faktet e dhna nga oficeri zervist Papajanis, se shqiptart e masakruar ishin pjes e formacioneve ushtarake t EAM/ELAS-it, kundrshtohen n mnyr kategorike, pasi viktimat n t shumtn e rasteve ishin gra, fmij dhe pleq t pa fajshm dhe t pa mbrojtur, t cilt fatkeqsisht u gjendn prball egrsis gjakpirse t forcave ekstremiste greke. Po ashtu, edhe nse kto viktima kan qn pjes e formacioneve ushtarake t EAM/ELAS-it, tregon qart se shqiptart musliman am ishin renditur n krah t forcave progresiste greke dhe se ishin pr bashkpunim t t gjitha forcave pa dallime etnike, gjuhsore apo fetare. N prfundim t raportit, duke iu kundrvn qeveris shqiptare pr akuzat e ngritura, oficeri grek theksonte se, propaganda shqiptare synonte ta shfrytzonte shtjen ame pr qllimet e veta politike dhe se ndaj minoritetit am n Greqi kishin ndodhur vese disa veprime hakmarrse personale t banorve t krishter vendas.[footnoteRef:822] [821: Manda, amt musliman, 214-215.] [822: Po aty., 215.]

Faktet e mbledhura dhe t pretenduara nga qeveria greke iu drguan me urgjenc qeverive aleate perndimore, ku synimi kryesor ishte prmbysja e tablos s paraqitur prej qeveris shqiptare. Pavarsisht objektivave t vna nga qeveria greke, n raportet informuese qllimisht ishin ln n harres t plot ngjarjet e marsit t vitit 1945. N lidhje me kt, qeveria britanike me nj ton t qart imponues, krkonte prej qeveris greke t jepte shpjegim, se pse 3000 deri n 5000 shqiptar am, t cilt ishin kthyer n amri, u detyruan t largohen prsri.[footnoteRef:823] [823: PRO/FO, 371/48351, R. 10028/322/19. Njoftim i ambasads greke n Londr pr D. F. Hoard, Londr m 6.6.1945.]

Po n korrik t atij viti, Ministria greke e Arsimit ngriti nj komision t posam, i cili kishte si detyr mbledhjen e fakteve, identifikimin dhe rregjistrimin e shkatrrimeve t bra pas vitit 1940.[footnoteRef:824] Edhe n kt rast, m s shumti, antar t komisionit ishin ish- ushtarak t gards greke, t cilt i kishin ende duart e lara me gjakun e shqiptarve am t pafajshm. Nuk kishte asnj dyshim, q komisioni i ngritur pr kt shtje, n prfundim t hetimeve t mos nxirrte fajtor pr t gjitha krimet shqiptart am. Sipas raportit prfundimtar t paraqitur prpara qeveris greke nga ky komision, amt konsideroheshin fajtor pr t gjitha shkatrrimet, djegiet dhe krimet e kryera n amri gjat viteve t Lufts s Dyt Botrore.[footnoteRef:825] Nj tjetr komision kompetent, n muajin qershor t atij viti u ngrit dhe nga Administrata e Prgjithshme e Epirit, i cili edhe ky do t mblidhte fakte dhe t dhna rreth aktivitetit shkatrrues t minoritetit am gjat ksaj periudhe.[footnoteRef:826] [824: Manda, amt musliman,215.] [825: Po aty., 216.] [826: Po aty.]

Pr ti shptuar prgjegjsive q kishte lidhur me masakrat e kryera ndaj minoritetit shqiptar n Greqi, qeveria e Athins vazhdoi politikn e saj t qejfmbetjes me aleatt perndimor. E indinjuar thellsisht nga veprimi i pamatur, si i cilsonte ajo, i prfaqsuesve t qeveris britanike dhe asaj amerikane, t cilt morn pjes n Kongresin e Emigrantve am, mbajtur n Vlor n 23 shtator t vitit 1945, qeveria greke me an t ambasadorit t saj n Britanin e Madhe, protestoi ashpr lidhur me kt veprim t aleatve t saj t lufts.[footnoteRef:827] Pr t bindur aleatt strategjik, Britanin e Madhe dhe SHBA, si dhe pr t mohuar akuzat q drejtoheshin ndaj saj, qeveria helene iu paraqiti qeverive perndimore t shteteve prkatse nj memorandum, n t cilin justifikohej politika e ndjekur deri tani ndaj minoritetit shqiptar am n Greqi. N memorandumin drejtuar qeverive t Londrs dhe Uashingtonit thuhej se, Pas t dhnave t shumta dhe t detajuara q qeveria greke pati mirsin tua servirte aleatve t mdhenj, lidhur me shtjen ame, nuk mund t pritej q prfaqsuesit britanike dhe amerikan n Shqipri do t mund t zhvillonin takime me njerz, shumica e t cilve jan br prgjegjs nga drejtsia pr krime kundr ligjit dhe pr aktivitetet e tyre kundr aleatve.[footnoteRef:828] Madje, qeveria greke reagoi dhe ndaj akuzave e dshmive t mbledhura n terren nga antar t misionit britanik n Shqipri, duke i cilsuar ato si, prpjekje pr t poshtruar Greqin dhe veprime q nxisnin prishjen e paqes n Ballkan.[footnoteRef:829] [827: PRO/FO.371/48094. Not proteste e ambasadorit grek n Londr, J.Romanos, drguar Laskey, prfaqsues i qeveris britanike, 12 dhjetor 1945.] [828: PRO/FO.371/48094. Memorandum i qeveris greke, drguar qeveris s Londrs, dat 11 dhjetor 1945.] [829: Puto, Lufta italo-greke.., 311.]

Krahas shtjes s masakrave dhe gjetjes s fajtorve t tyre, gjat vitit 1945, pas presionit t vazhdueshm t qeveris shqiptare dhe krkesave t ardhura nga organizatat ame n Shqipri, n axhendn e politiks britanike zuri vend dhe shtja e rikthimit t popullsis ame n territoret dhe shtpit e braktisura. Sa i prket ksaj shtje, gjat ksaj periudhe nga politika e jashtme britanike u hodhn dy variante. Pikpamja e par kishte t bnte me rikthimin e t gjith refugjatve am t shprngulur me dhun nga amria, por problemi q frenonte ecurin e ktij procesi kishte t bnte me garancin e jets s ktyre familjeve.

Ngjarjet e marsit t ktij viti kishin treguar se, qeveria dhe forcat nacionaliste greke, jo vetm q nuk kishin marr asnj mas pr sistemimin e refugjatve am, por ato ishin prgjegjs direkt pr krimet dhe shprnguljen e ksaj popullsie nga amria. Konstatimi i prgjithshm, i cili ishte konfirmuar nga t gjith faktort, kishte t bnte me kushtet n t cilat do t bhej ky rikthim.[footnoteRef:830] Nj hamendsim i britanikve lidhur me kohn se kur mund t kryhej, ishte se dika e till nuk mund t realizohej pa kaluar 4-6 muaj, me pretendimin e vetm se rendi dhe qetsia n Greqi ende nuk ishin vendosur.[footnoteRef:831] [830: PRO/FO. 371/48094. R. A. Leeper pr Foreign Office, Athin 23 prill 1945.] [831: Po aty.]

Frika se mungesa e rendit e qetsis dhe ndjenjat e shfrenuara nacionaliste greke, t cilat m par ishin shfaqur ndaj popullsis muslimane ame, e detyruan ministrin e jashtme britanike q ta braktiste kt projekt. Pr t bindur eprort e tij n Londr, kreu i misionit britanik n Greqi, Woodhouse, ndrmori n korrik t vitit 1945 nj udhtim n zonat e amris. Qllimi i ktij udhtimi ishte ti provonte Ministris s Jashtme britanike, se ideja pr rikthimin e emigrantve am n Greqi ishte e gabuar, pasi sipas tij, si popullata vendase dhe opinioni n prgjithsi, ishte kundr nj rikthimi t mundshm t amve.[footnoteRef:832] [832: Po aty., 371/48352, C. H. Woodhouse pr R. A. Leeper, 24. 7.1945.]

Ideja pr nj rikthim t mundshm t refugjatve am e vuri n panik qeverin greke, i cila nxitoi t informonte aleatt e saj perndimor, se ajo nuk kishte asgj kundr ksaj ideje, por me kushtin q qeveria greke dhe autoritetet vendore t krahins s amris t kishin t gjitha t drejtat ligjore pr t ushtruar ndjekje penale pr t gjith ata shqiptar am, t cilt ishin shpallur fajtor pr bashkpunimin me okupatorin dhe pr krimet e kryera ndaj popullsis s krishter vendase.[footnoteRef:833] Loja e dyfisht e qeveris greke, i vuri n dyshim britanikt, t cilt jo pa t drejt mendonin, se n rast t nj rikthimi t mundshm t refugjatve am n amri, autoritetet greke do t kishin mundsin t keqprdornin kt t drejt dhe t prndiqnin edhe nj her amt, duke e mbyllur nj her e mir shtjen ame.[footnoteRef:834] E vn prpara dilemave t tilla, qeveria britanike vendosi q prkohsisht ta linte mnjan kt projekt, duke u fokusuar te ideja pr nj shkmbim t mundshm t popullsis muslimane ame me at ortodokse greke q jetonte n disa fshatra t Shqipris s Jugut. [833: NADS, 868.00/6-845, Ambasada greke pr Departamentin Amerikan t Shtetit, Uashington 8.6.1945. Cituar sipas Manda, amt musliman, 210.] [834: Po aty., 210-211.]

Lidhur me prpjekjet e britanikve pr t aritur nj shkmbim t mundshm t popullsive midis Greqis dhe Shqipris na shrben m s miri kjo korespodenc e kreut t misionit britanik n Tiran Hodgson me Misionin e OSS dhe Military Liasons (ML) n t ciln shprehimisht thuhet se; Nj sigurim nga qeveria greke q amt do t pranohen prsri dhe do t merren masa pr t siguruar jetn e tyre dhe mirqnien, do t ndihmoj shum pr t prmirsuar marrdhniet shqiptaro-greke. Sa m shum t rregullohet kjo aq m pak raste aksidentesh do t ket. Nj zgjidhje alternative e problemit mund t paraqitet t jet efektiv i nj ndrrimi popullsish.[footnoteRef:835] Por edhe n zbatimin e realizimit t ktij projekti, britanikt mendonin se do t hasnin vshtirsi n gjetjen e gadishmris s pakics greke n Shqipri pr t pranuar shkmbimin e saj me popullsin e shprngulur ame. [835: AMPJ, V.1945. D.11, fl.23.]

N korespodencn e zhvilluar midis misionit britanik n Tiran dhe Zyrs s Shrbimeve Strategjike n Londr lidhur me kt problem thuhej se, Tani nuk ka minoritet shqiptar n Greqi. Nj numr greksh nga Shqipria mund t shkojn n Greqi t zn katundet e boshatisura nga shqiptart, duke gjetur n Shqipri pasuri dhe shtpi pr amt. N kundrshtim me vshtirsit pr t gjetur grekt e vrtet n pjesn veriore t kufirit, ndoshta mund t gjenden mjaft pr t balancuar minoritetin shqiptar.[footnoteRef:836] [836: Po aty.]

Ideja pr nj kmbim t mundshm t popullsive respektive, u kundrshtua q n fillim nga Greqia, e cila e shihte kt variant si nj venitje e krkesave t saj pr rivendikimet territoriale ndaj Shqipris. Tashm pr qeverin greke shtja ame ishte e mbyllur dhe ajo nuk do ta dshironte nj zgjidhje t saj n kurriz t pretendimeve territoriale ndaj Shqipris s Jugut. Fakti sht se deri n vjeshtn e vitit 1945, shtja e rikthimit t refugjatve am n Greqi mbeti n fokus t marrdhnieve midis Greqis dhe Shqipris. Ksaj politike i referoheshin jo vetm diplomacit e t dy vendeve, por edhe shoqatat e organizatat e komunitetit am q gjendeshin n Shqipri dhe jasht vendit. N mbrojtje t ides pr rikthimin e amve t shprngulur me forc nga Greqia m aktive ishin shoqatat ame t cilat gjendeshin n Amerik. Aktiviteti i tyre pro shtjes ame synonte t bindte politikn amerikane q t ushtronte presion mbi Greqin pr t pranuar si fillim rikthimin e amve t shprngulur n trojet e tyre, e m pas gradualisht, amt t rifitonin t gjitha t drejtat e mohuara nga shteti grek, t drejta kto q lidheshin me shtjen e pronave, t lirive dhe vetadministraimit local t amris.[footnoteRef:837] Krkesa t ngjashme t cilat n fokus t tyre kishin shtjen ame si dhe rikthimin e refugjatve n shtpit e tyre, iu drejtuan dhe kreut t misionit amerikan n Tiran Jackobs.[footnoteRef:838] [837: NADS, 875.01/6-2645, H. Checko pr presidentin H. Truman, dat 25-6-1945. Cituar sipas Manda, amt mysliman.., 212.] [838: Manda, amt mysliman.., 212.]

N trsi, t gjith aktort pjesmarrs n luft nuk reaguan ndaj masakrave greke dhe krizs s popullsis civile ame n Greqi. Prsa i prket qndrimit t EAM-it lidhur me masakrat ndaj popullsis ame, mund t themi se edhe pse kjo forc ishte kundr ndshkimit n mas t shqiptarve musliman am, ajo nuk doli asnjher hapur me qndrimet e saj kundr ndshkimeve t tyre. Pavarsisht masave paraprake t ndrmara gjat dimrit t vitit 1945, pr rikthimin e familjeve t shprngulura ame n Greqi, kjo forc politike pr asnj ast nuk e kundrshtoi me forcn e armve ushtrin e EDES-it pr t parandaluar nj gjakderdhje t till.

Edhe pse pasojat e ksaj krize ishin t rnda pr popullsin shqiptare, shkaktart e vrtet t krizs asnjher nuk morn ndshkimin e merituar, madje ata u shprblyen me poste nga qeveria greke.

KAPITULLI V

KRIZA HUMANITARE E POPULLSIS AME

5.1. Masat e qeveris shqiptare pr pritjen e refugjatve dhe ndrkombtarizimin

e shtjes ame.

Pr shkak t masakrave t kryera nga forcat nacionaliste greke gjat vitit 1944-1945, mbi 23 000 refugjat am kaluan kufirin shqiptar dhe u vendosn n qytetet kryesore t Shqipris. Kto familje ame, u shprndan dhe u vendosn n 16 qendra kryesore grumbullimi n t gjith vendin, ku peshn kryesore e zinin qytetet si, Berati, Durrsi, Vlora, Fieri, Lushnja, Kavaja etj,.[footnoteRef:839] Sipas t dhnave zyrtare, refugjatt am ishin shprndar pothuajse n t gjitha krahinat e vendit. N Shkodr, sasia e frymve ishte 220 refugjat am, n Kruj 990, n Tiran 1000, n Shijak 915, n Durrs 1425, n Kavaj 1725, n Peqin 830, n zonat e Dumres 820, n Elbasan 735, n Lushnje 1880, n Berat 1440, n Fier 2180, n Vlor 4990, n Delvin 1120, n Sarand 1050 dhe n Konispol 1770. Pra n total, numri zyrtar i refugjatve am t rregjistruar n dokumentet zyrtare t administrats shqiptare gjat vitit 1945 shkonte n 23 070 persona.[footnoteRef:840] [839: AQSH, F.564, V.1945, D.37, fl.31.] [840: Po aty.]

Edhe pas ardhjes n Shqipri, gjendja e refugjatve am vazhdonte t ishte e mjerueshme, mbasi Shqipria e sapodal nga lufta gjendej prball nj krize t thell ekonomike dhe vendi kanosej do dit nga uria. Gjendja shndetsore e refugjatve am t shprngulur nga trojet e tyre ishte e mjerueshme. Rruga e gjat dhe rraskapitse prmes malesh dhe lumenj t rrmbyeshm, n drejtim t kufirit t Shqipris, bri q nj pjes e t smurve dhe t plagosurve t vdisnin rrugve. Kushtet e vshtira t motit, si dhe uria q kishte pllakosur n radht e popullsis emigratore ame bn q qindra vet, kryesisht fmij, pleq dhe t plagosur, t vdisnin rrugs prgjat kufirit shqiptar.

Nj pjes e refugjatve am, me gjith kushtet e vshtira t motit, pr shkak dhe t paragjykimeve fetare apo dhe t qndrimit t popullsis ortodokse n fshatrat e jugut t Shqipris, nuk pranonin t strehoheshin n familjet e krishtera.[footnoteRef:841] N njoftimin e Qarkorit t Gjirokastrs pr Komitetin Qndror PKSH, thuhej se, gjendja n amrin prktej kufirit (fjala sht pr zonat e Konsipolit dhe fshatrat brenda kufirit shqiptar ku ishin vendosur refugjatt am, shnimi yn) sht mjaft e rnd, sidomos ajo ekonomike.[footnoteRef:842] Sipas ktij njoftimi, ata refugjat am q nuk kishin pranuar t strehoheshin npr familjet e krishtera, mbetn jasht n kushte t kqia t motit dhe n vende t paprshtatshme. Pr pasoj, q n ditt e para t qndrimit t tyre n Shqipri, 15 prej tyre vdiqn.[footnoteRef:843] [841: Po aty., F.17/AP, V.1944, D.31, fl.15/1,16.] [842: Po aty.] [843: Po aty.]

Gjat gjith periudhs s eksodit am deri n fund t vitit 1944 nga Greqia n Shqipri, sipas t dhnave t organizatave ame q vepronin n Shqipri numri i t vdekurve pr shkak t uris, smundjeve, kushteve t kqija t motit dhe strehimit, shkonte n mbi 2000 persona.[footnoteRef:844] Ndrsa q nga koha e nisjes s masakrave n ver t vitit 1944 dhe deri n fund t vitit 1945, numri i t vdekurve nga radht e refugjatve am shkonte afrsisht n 2755 persona.[footnoteRef:845] [844: AMPJ, V.1944, D.38, Raport i Komisionit t Komunitetit am.] [845: Po aty, V.1946, D.133, fl.110-112.]

Lidhur me problemin e refugjatve am, udhheqja komuniste shqiptare n 19 mars 1945, thirri n Tiran nj takim t gjith prfaqsive aleate perndimore. Qllimi i ktij takimi ishte informimi mbi gjendjen e mjerueshme t komunitetit t shprngulur am, si dhe njohja e tyre me krimet e kryera nga forcat nacionaliste greke ndaj ktij komuniteti.[footnoteRef:846] Qeveria shqiptare krkoi gjithashtu, q konkluzionet e takimit, si dhe faktet e bra prezente mbi masakrat e kryera nga forcat zerviste greke ndaj minoritetit am, tu bheshin t ditura qeverive aleate, duke krkuar njkohsisht dhe ndrhyrjen e tyre pr riatdhesimin e refugjatve. [846: PRO/FO, 37148094, Telegram i Zyrs s Ministrit Rezident pr Mesdheun Qendror n Kazerta, drguar Foreign Office, 26 mars 1945.]

Kushtet n t cilat u strehuan familjet ame ishin shum t rnda. Kto kushte diktoheshin dhe nga kriza e thell ekonomike n t ciln po kalonte vendi pas prfundimit t lufts. Nnprefektura e Kavajs njoftonte Ministrin e Ekonomis n mars t vitit 1945, se deri n kt koh n Kavaj ishin instaluar 44 familje t shprngulura ame, t cilat prbnin gjithsej rreth 200 frym.[footnoteRef:847] Sipas ktij njoftimi rezulton se, pjesa m e madhe e tyre gjendeshin n nj gjendje mjaft t mjerueshme dhe se kto familje dispononin vetm pak bagti, t cilat kishin arritur t gjalla pas nj udhtimi t gjat.[footnoteRef:848] Lidhur me sistemimin e ktyre familjeve, kjo nnprefektur sugjeronte Ministrin e Ekonomis n Tiran, q popullsia ame t vendosej s bashku, duke formuar katunde t veanta, n mnyr q mos ngjallin paknaqsi tek bujqit vendas, ashtu si n rastin e instalimit t kosovarve.[footnoteRef:849] [847: AQSH, F.494, V.1945, D.431, fl.6.] [848: Po aty.] [849: Po aty.]

Gjendja e mjerueshme popullsis s shprngulur ame pasqyrohet dhe n raportet e misioneve aleate n Shqipri dhe kryesisht nga ai britanik, i cili tashm kishte filluar t ndjente ftohjen n marrdhniet me qeverin komuniste shqiptare. N nj raport t muajit prill t vitit 1945, misioni britanik n Tiran njoftonte se, Administrata shqiptare sht plotsisht e vetdijshme pr mjerimin e ksaj popullsie (ame) dhe se ajo nuk ka dshirn pr tiu dhn ndihmn e prshtatshme.[footnoteRef:850] [850: PRO/FO.371/48094. Relacion i Misionit Ushtarak britanik n Tiran, 13 prill 1945.]

Nj raport i Kshillit Antifashist am n maj t vitit 1945, drguar Ministris s Asistencs Sociale mbi gjendjen e refugjatve am, bnte me dije se, gjendja e familjeve ame ishte shum e keqe dhe se pothuajse 95% e tyre vuante nga urija dhe skamja.[footnoteRef:851] Raporti gjithashtu njoftonte se, edhe ato bagti q amt kishin mundur t sillnin me vete, kishin ngordhur gjat dimrit, ndrsa nj pjes e krerve ishin shituar pr t siguruar disa dit ushqime pr familjet e tyre. N raport vihet n dukje se, pr shkak t kushteve t kqija, amt u detyruan t shesin t gjitha sendet me vler q kishin sjell me vete. Raporti njoftonte gjithashtu, se shprngulja e popullsis ame nga Shqipria e jugut n drejtim t zonave qendrore t vendit ishte br n mnyr t paorganizuar dhe kaotike.[footnoteRef:852] [851: AMPJ, V.1945, D.65/2, fl.17-20. ] [852: Po aty.]

Raporti ndonse me rezerva, shprehte mirnjohjen e komunitetit am ndaj ndihms q qeveria shqiptare kishte dhn n masat e mara pr tu ardhur n ndihm familjeve t shprngulura ame, por kjo ndihm sipas raportit, nuk kishte mundur t siguronte t gjith nevojat q kishin familjet ame q gjendeshin n Shqipri. Duke shprehur besimin se, Ministria e Asistencs Sociale do t udhzonte n mnyr t duhur seksionet e asistencs lokale n Prefekturat dhe Nnprefektuart ku gjendeshin am t grumbulluar, prfaqsuesit e ksaj popullsie krkonin gjithashtu, q kto urdhra dhe udhzime t gjenin zbatim njlloj kudo dhe t mos kishte dallime. Madje KA, i bnte me dije ksaj ministrie, se ai ishte i gatshm q t hartonte nj list t familjeve ame t cilat ishin n gjendje t mir ekonomike dhe q n mensat e ngritura pr kt popullsi, t rregjistroheshin vetm ata persona q ishin n gjendje t rnd ekonomike.[footnoteRef:853] [853: Po aty.]

Pasojat e Lufts s Dyt Botrore pr Shqiprin ishin shum t rnda. Vendi ishte zhytur n nj kriz t thell ekonomike e sociale dhe qeveria shqiptare e dal pas lufte nuk ishte n gjendje ti bnte ball ksaj situate. Ardhja e emigrantve am e gjeti t paprgatitur qeverin shqiptare, detyr e s cils ishte sistemimi i tyre n zona t sigurta, larg krcnimeve t forcave edeiste, si dhe sigurimi i strehimit e ushqimit pr familjet ame. T traumatizuar nga krimet q kishin par, n prgjithsi refugjatt am preferonin t largoheshin nga rajonet e jugut pr n qendr dhe n veri t Shqipris, pasi kto rajone ishin m pak t prekura nga lufta.

Lvizjet e paorganizuara dhe t vazhdueshme nga nj krahin n tjetrn, kishin br q edhe burrat e aft pr pun t mos punonin dhe kshtu n masn m t konsiderueshme t tyre mbizotronte papunsia. Lvizja e pakontrolluar e grupeve apo familjeve ame e vuri n vshtirsi qeverin shqiptare dhe administratn e saj, e cila duhet t krijonte kushtet e duhura pr strehimin e tyre. Por, megjith kushtet e rnda ekonomike n t cilat ndodhej shteti shqiptar, qeveria shqiptare mori disa masa paraprake pr ti ardhur n ndihm popullsis n nevoj.

Lidhur me marrjen e ktyre masave Ministria e Asistencs Sociale, n tetor t vitit 1945 i drgonte Komitetit Ekzekutiv t Kshillit Popullor t Prefekturs s Beratit nj qarkore n t ciln e udhzonte se; T gjith ata persona q prfitojn nga mensa e q jan t aft pr pun, duhet t aktivizohen sipas qarkores son nr.89/9, dat 22 maj 1945, drguar t gjith seksioneve sociale. N rast t kundrt, t prjashtohen nga mensa t gjith familjet e tyre. Transferimi i amve n Durrs nuk mund t bhet. Pr sistemimin e tyre si dhe t internuarve do tju drgohen adra sapo t na mbrrijn nga jasht.[footnoteRef:854] [854: AQSH, F.584, V.1945, D.160, fl.104.]

N vazhdn e marrjes s masave pr familjet e varfra shqiptare dhe ato t refugjatve am, Ministria e Financave, po n muajin tetor t vitit 1945 nxorri nj qarkore n t ciln udhzonte t gjith Komitetet Ekzekutive t Prefekturave lidhur me sigurimin e banesave pr strehimin e familjeve ame t pastreha. N udhzim thuhej se; Sikundr dihet, gati n t gjitha Prefekturat e Shqipris ndodhen t emigruar nj numr i konsiderueshm am, si dhe familje vendase t dmtuara gjat lufts.[footnoteRef:855] Shkresa udhzonte q pr t br t mundur sigurimin e strehimit n prag t dimrit q po afronte, t familjeve t dmtuara nga lufta, si dhe t familjeve ame t shprngulura me forc nga Greqia, t gjith Prefekturat e vendit t merrnin masat e duhura pr sistemimin e tyre n barrakat vakante, ato shtetrore dhe t sekuestruara, me qllim evitimin e dmeve q mund t shkaktohen.[footnoteRef:856] Gjithashtu, sipas qarkores s lshuar nga kjo ministri, ato familje ame t cilat kishin mundsi financiare do t paguanin qera pr banesat, ndrsa pjesa tjetr e cila nuk prballonte dot kto shpenzime, duhej t pajisej me nj autorizim nga ana e Seksionit t Asistencs Sociale, t cilat n fund t do muaji duhet t mbulonin vet kto shpenzime.[footnoteRef:857] [855: Arkivi Shtetror Vendor Durrs, (ASHV Durrs), F. 1, (Komiteti Ekz.Prefekturs Durrs), V.1945, D.83, fl.3.] [856: Po aty.] [857: Po aty.]

Menjher pas mbrritjes s ndihmave t para dhe adrave t ardhura nga ndihmat humanitare ndrkombtare nprmjet misionit t UNRRA-s n Tiran, Ministria e Asistencs Sociale dhe degt e saj n Prefekturat e vendit filluan t luajn nj rol t rndsishm prsa i prket akomodimit dhe furnizimit me ushqime familjeve ame.[footnoteRef:858] Megjithat organizatat e komunitetit am t cilat vepronin n Shqipri nuk ishin plotsisht t knaqur me mnyrn e organizimit dhe gadishmrin q kishin treguar disa Prefektura dhe Nnprefektura t vendit, t cilat nuk i ishin prgjigjur si duhet thirrjes s ministris pr pritjen dhe strehimin e refugjatve am.[footnoteRef:859] [858: Dervishi, Masakra n amri, 73.] [859: AMPJ, V.1945, D.65/2, fl.17-20. Letr e Kshillit Antifashist am drguar Ministris s Asistencs Lokale.]

Lidhur me masat e marra pr sistemimin dhe furnizimin e refugjatve am, Seksioni i Asistencs Sociale n Prefekturn e Durrsit, njoftonte n muajin dhjetor 1945, se numri i refugjatve am n Durrs dhe rrethinat e tij kishte shkuar n 1700 frym.[footnoteRef:860] Gjithashtu, shqetsim i madh, jo vetm pr kt Prefektur por edhe pr ato ku gjendeshin refugjat am ishte lvizja e pakontrolluar e tyre dhe pa i rakorduar kto lvizje me organet e pushtetit lokal. [860: ASHV Durrs, F. 1, V.1945, D.83, fl.10.]

T gjendur para ktij shqetsimi, Kshillat Nacional lirimtar t Rajoneve raportonin se, dita-dits nuk pushojn s paraqituri emigrant t rinj am t ardhur nga Jugu, sidomos nga Fieri, t cilt krkojn t strehohen n zonat ranishte.[footnoteRef:861] T njjtin shetsim prsa i prket lvizjes s pakontrolluar t emigrantve am, disa dit m par kishte ngritur dhe Komiteti Ekzekutiv i Prefekturs Vlor, i cili njoftonte Ministrin e Asistencs Sociale n Tiran se, shum familje emigrantsh am kan ln qytetet e Lushnjs dhe Kavajs dhe jan drejtuar n drejtim t Vlors me inisiativn e tyre.[footnoteRef:862] [861: Po aty.] [862: Po aty., fl.11.]

Pr t ndaluar nj migrim t brendshm t ksaj popullsie, kjo ministri udhzonte Komitetet Ekzekutive t Prefekturave Durrs dhe Berat q t mos lejojn shprngulje t tilla, pasi nj gj e till sipas saj, jo vetm q sht n dm t vet familjeve ame, por gjithshtu sjellin rregullime n gjendjen ekonomike t vendit dhe rregjistrimin e tyre.[footnoteRef:863] [863: Po aty.]

Krahas zgjidhjes s problemit ekonomik e social t emigrantve am, prpara qeveris shqiptare shtrohej nj tjetr problem po aq i rndsishm, si ishte ai i riatdhesimit apo i t drejtave politike t minoritetit am. Prpara qeveris shqiptare shtohej dhe detyra pr ndrkombtarizimin e shtjes ame dhe rikthimin e ksaj popullsie n viset e amris nga ishte shprngulur me dhun. Rrjedhja e ngjarjeve n t ciln ishin futur forcat politike e ushtarake n Greqi nuk favorizonin aspak nj rikthim t mundshm t popullsis shqiptare ame n amri. Qeveria shqiptare shpresonte se gjat lufts civile n Greqi, midis EAM-it komunist dhe forcave nacionaliste t EDES-it, do t ishte pikrisht EAM-i ai q do t triumfonte. Por, aleatja e lufts s PKSH n Greqi, EAM-i, tashm ishte nj forc e paprfillshme, e n kt mnyr mundsit pr bisedime me forcat politike greke pr nj rikthim t mundshm t popullsis s shprngulur ame ishin t pakta.

Qeveria e Athins e krijuar pas lufts me bekimin dhe t britanikve, pothuajse e kishte mbyllur shtjen ame. Nga ana tjetr dhe qeveria komuniste shqiptare, q gjithnj e m tepr po shkonte drejt nj vetizolimi n arenn ndrkombtare, e kishte pothuajse t pamundur ngritjen dhe mbrojtjen e shtjes ame n organizmat ndrkombtar. Pr kt ajo u mundua t shfrytzonte pranin e misioneve ushtarake t huaja q ndodheshin n Shqipri. Pr shkak dhe t fillimit t izolimit n arenn ndrkombtare, duhet theksuar se vmendja e qeveris shqiptare ndaj problemit am nuk ishte maksimal. Prvese ndonj reagimit t dobt n shtyp dhe kryesisht n shtypin q botohej nga organizatat e komunitetit am t vendosur n Shqipri, reagimi zyrtar i qeveris shqiptare ndaj problemit am ishte i dobt.

N kt mnyr qeveria komuniste shqiptare mendonte se do t vihej n vend drejtsia pr krimet t kryera ndaj popullsis ame. Gjithashtu mendohej se, vlersimi pr kontributin e dhn nga shqiptart e amris n Luftn e Dyt Botrore prkrah rezistencs antifashiste greke, do t ishte n t njjtat nivele me respektimin e t drejtave q qeveria shqiptare i njohu pakics greke n Shqipri. Kto veprime t treguara nga qeveria komuniste, shkaktuan paknaqsi n radht e komunitetit am, i cili nuk e shihte me sy t mir prfshirjen e shtjes s tij n luftn civile midis forcave politike greke. Pikrisht pr kto arsye, prplasjet e qeveris komuniste shqiptare me krert e Komitetit Antifashist am u dukn q n fillim t vitit 1945.

Personi q vuri para akuzs qeverin shqiptare pr moskopetenc n zgjidhjen e shtjes ame dhe pr lnien e emigrantve am n mshir t fatit, ishte Musa Demi. Akuzat e Musa Demit n adres t qeveris shqiptare pr vdekjen e dhjetra emigrantve am n Delvin si pasoj e mungess s ushqimeve, e detyruan Ministrin e Brendshme shqiptare t ndrmerrte masa, duke izoluar gradualisht veprimtarin e tij.[footnoteRef:864] [864: AQSH, F.14/ AP STR, V.1945, D.22, fl.5/1.]

Prpjekjet e qeveris shqiptare pr ta futur shtjen ame n rrugn e burrokracis diplomatike e shqetsoi s teprmi Komitetin Antifashist am n Shqipri. Prfaqsues t ktij komuniteti u detyruan t protestojn, duke i drguar nj letr Kryeministrit t Shqipris Enver Hoxhs, njkohsisht dhe ministr i jashtm, lidhur me paraqitjen e shtjes ame n arenn ndrkombtare.[footnoteRef:865] N letr i bhej apel qeveris shqiptare q t mos e vononte ankesn e Komitetit am drejtuar Kombeve t Bashkuara, krkes kjo e cila prej mse 10 ditsh qndronte ende n tryezn e puns t ministrit t punve t jashtme t Shqipris.[footnoteRef:866] [865: AMPJ, V. 1946, D.134, fl.47-49.] [866: Po aty.]

Mendimet rreth gadishmris s treguar nga qeveria shqiptare gjat krizs s refugjatve am n Shqipri jan t ndryshme. Organi i shtypit zyrtar i qeveris shqiptare n lidhje me masat e marra nga qeveria shqiptare pr pritjen e refugjatve am, n vjeshtn e vitit 1945 do t shkruante se, Sot amt jan vendosur n 15 qendra t Shqipris. Qysh n fillim qeveria shqiptare i dha ksaj mase fatkeqe t gjith ndihmn dhe prkrahjen pr tu instaluar sa m shpejt dhe t prmirsonin gjendjen e tyre t keqe. N qoft se ata u kan rezistuar vuajtjeve dhe mbahen gjall, kjo i dedikohet kujdesjes s shumanshme t Qeveris s Republiks Popullore t Shqipris.[footnoteRef:867] [867: Gazeta Bashkimi, nr.240, dat, 7 tetor 1945.]

N kundrshtim me oficert britanik, t cilt nuk ndanin t njjtin opinion me qeveritart komunist lidhur me masat e mara pr tiu ardhur n ndihm refugjatve t shprngulur am, misioni amerikan n Tiran njoftonte Departamentin e Shtetit se, qeveria shqiptare u dha amve ushqime n fazn e par t mbrritjes s tyre n Shqipri dhe m von familjet ame morn ndihma nga UNRRA. N raportin e Hary Fultsit drguar n 8 tetor t vitit 1945, bhet me dije se qeveria shqiptare i kishte lvruar Ministris s Asistencs Sociale nj fond prej 240 000 franga shqiptare n muaj pr tua shprndar familjeve ame t vendosura n jug t Shqipris dhe afro 680 000 franga t tjera iu ishin dhn Prefekturave kryesore ku ishin vendosur refugjatt amn pr blerjen e drithrave t nevojshm.[footnoteRef:868] [868: Raport i Harry Fults pr Sekretarin e Shtetit, dat 8 tetor 1945. Cituar sipas Meta, Tensioni greko-shqiptar, 184.]

Rol negativ n ndrkombtarizimin e shtjes ame nga ana e qeveris shqiptare, luajti ftohja e marrdhnieve t qeveris komuniste shqiptare me vendet perndimore dhe kryesisht me Fuqit e Mdha Aleate t Lufts s Dyt Botrore. Si thekson dhe historiani B. Meta, udhheqja komuniste ia besoi dhe ia nnshtroi zgjidhjen e problemit am, nj problem ky me rndsi madhore kombtare, politikave t saj internacionaliste, t cilat sipas autorit, kishin pr qllim vetm ruajtjen e pushtetit t PKSH, nprmjet zbatimit t direktivave t marra nga Moska dhe Beogradi.[footnoteRef:869] Krahas ksaj, qeveria komuniste e Enver Hoxhs problemin am e shihte si nj shtje, q duhej zgjidhur n baz t parimeve t Karts s Atlantikut dhe vendimeve t Fuqive t Mdha t marra n Potsdam dhe Jalt. [869: Meta, Tensioni greko-shqiptar..,183.]

N kuadr t masave pr ndrkombtarizimin e shtjes ame, n dhjetor t vitit 1945, Ministria e Shtypit, Propagands dhe Kulturs Popullore udhzonte Komitetin Antifashist am pr mbledhjen e t dhnave dhe fakteve rreth masakrave t kryera nga forcat nacionaliste greke kundr popullsis civile ame, t dhna kto q do t prmblidheshin n nj broshur, e cila do t botohej n gjuhn frnge.[footnoteRef:870] Gjithshtu n shkresn e saj, kjo ministri orientonte KA q organizimi i puns t fokusohej kryesisht n; karakterin etnik t Epirit; shkeljen e t drejtave m themelore t popullsis shqiptare t amris, e cila prfundoi me shprnguljen e tmerrshme t popullsis ame. [870: AMPJ, V.1945, D.59/7, fl.1-2.]

Qllimi i mbledhjes s ktyre materialeve sipas shkress, kishte t bnte me ndriimin e opinionit t jashtm ndrkombtar pr shtjen ame, si dhe pr tiu kundrvn propagands n rritje t qeveris greke dhe pretendimeve t saj pr shtjen e Epirit t Veriut. Materiali q do t prgatitej do ti prcillej m pas Ministris s Punve t Jashtme shqiptare, e cila do ta paraqiste at n Konferencn e ministrave t jashtm q po zhvillohej n Mosk. Ndr t tjera, materiali synonte gjithashtu q t evidentonte para opinionit ndrkombtar se, prball trajtimit t panjerzishm dhe t padrejt kundrejt minoritetit shqiptar n Greqi qndronte trajtimi shum i mir q i ishte br pakicave greke n Shqipri, jo vetm n prfundim t Lufts s Dyt Botrore, por gjat gjith historis s marrdhnieve greko-shqiptare.[footnoteRef:871] [871: Po aty.]

Pr sa i prket trajtimit q i sht br pakics greke, sht i vrtet fakti se qeveria komuniste shqiptare nuk e mori asnjher n konsiderat iden pr shprnguljen e tyre me dhun. Madje qeveria shqiptare e gjendur para nj presioni t till pr sistemimin e banorve t shprngulur am, nuk e mori asnjher seriozisht iden e hedhur nga britanikt pr shkmbimin e popullsis ame me banor t pakicave greke q jetonin n disa fshatra n jug t Shqipris. Pretendimet e historiografis greke t cilat e lidhnin FN shqiptar dhe qeverin shqiptare me dhunn ndaj popullsis greke q jetonte n jug t Shqipris nuk kan asnj baz t vrtet.[footnoteRef:872] [872: Manda, amt mysliman.., 217.]

Lidhur me prshtjellimet q u krijuan gjat ksaj periudhe rreth ides s shkmbimit t dy minoriteteve, apo t shprnguljes me dhun t pakics greke q jetonte n jug t Shqipris, mjafton t prmendim nj vrejtje t br nga historiani grek J. Margaritis, i cili shpreh mendimin se; Fronti Nacionallirimtar Shqiptar nuk pranoi t kryente reprezalje n kurriz t minoritetit grek, q jetonte n vendin fqinj (Shqipri). N kundrshtim m praktikat e vazhdueshme ballkanike, -thot autori, - gjaku nuk u shprblye me gjak dhe dbimi nuk u shprblye me dbim.[footnoteRef:873] N mbyllje t studimit t tij, autori grek Margaritis thot se; N mnyr hiperbolike njerz t shumt deklarojn se vetm vendi yn, (Greqia) msoi qytetrim, por n kt rast, msimi sht i jashtzakonshm dhe sigurisht nuk vjen nga pala greke.[footnoteRef:874] [873: Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 147.] [874: Po aty.]

5.2. Organizatat e komunitetit am dhe veprimtaria e tyre.

Pr koordinimin e punve, si dhe pr t menaxhuar sa m mir situatn e krijuar pas dyndjes t refugjatve am n Shqipri, nj kryesi e popullsis ame me n krye Musa Demin, n shtator t vitit 1944, u mblodhn n fshatin Shals t Sarands, duke formuar Komitetin Antifashist am. Detyrat emergjente dhe parsore q shtroheshin para ktij komiteti, ishin orientimi i popullsis ame pr t mbshtetur Luftn Antifashiste Nacionallirimtare[footnoteRef:875], si dhe trheqja e vmendjes s opinionit ndrkombtar ndaj ksaj tragjedie. I krijuar si nj organizat politike, ky komitet pati dhe organet e tij drejtuese, puna e t cilave ishte organizimi dhe formimi i kshillave antifashist am n qendrat kryesore ku dhe ishin grumbulluar refugjatt am t shprngulur.[footnoteRef:876] N krye t ktij komiteti u zgjodh Musa Demi, sekretar Taho Sejko dhe zvendsekretar Kasem Demi. N mbledhjen e par t ktij komiteti u miratua dhe prbrja e Kshillit Antifashist Nacionallirimtar, me kryetar Vehip Demin, sekretar t prgjithshm Dervish Dojaka, Rexhep ami antar etj.[footnoteRef:877] [875: Isufi, Musa Demi, 281.] [876: AMPJ, V. 1945, D.59/1.] [877: Isufi, Musa Demi.., 282.]

Pr t qen sa m afr halleve t familjeve ame t shprngulura, komiteti vendosi ngritjen e kshillave antifashist am n ato qendra kryesore ku numri i familjeve ame ishte m i madh. Kshtu, n Shijak n krye t kshillit antifashist u vu patrioti Xhevdet Memko, n Elbasan, u vendos Hamit Sejko, n Kavaj Mustafa Veliu, n Berat Gani Demi, n Delvin Petrit Demi, n Konispol Izet Osmani etj.[footnoteRef:878] [878: AMPJ, V. 1945, D.59/1.]

Komiteti Antifashist am i prbr nga figura t shquara patriotike ame si, Musa Demi, Gani Demi, Mano Habibi, Izet Bejazi, Shaban Demi, Adem Shuaipi, Xhafo Bilali, Xhafer Karameta, Omer Jakup, Isuf Izeti etj., duke par mosreagimin e aleatve perndimor dhe prfaqsuesve t Fuqive t Mdha n Greqi e Shqipri, rreth ngjarjeve q po zhvilloheshin n kurriz t popullsis muslimane ame, i drgoi nj letr proteste qeverive t Anglis, SHBA, Rusis, Komitetit Panepiriot t EAM-it, Komitetit Antifashist t EAM-it pr Filatin dhe amrin, si dhe qeveris shqiptare n Tiran. Notprotesta e par e kytij komiteti drejtuar Fuqive t Mdha u b n 10 tetor 1944, n t ciln krkohej largimi i forcave edeiste nga territori i amris dhe sigurimi i jets e prons pr familjet ame.[footnoteRef:879] [879: PRO/FO. 371/48094. Protest e Kshillit Antifashist t amris, drejtuar Fuqive t Mdha, 17 tetor 1944. ]

Gjithashtu, ky komitet krkonte prej organizmave ndrkombtar q, bazuar n Kartn e Atlantikut, popullsis ame ti sigurohej njohja e s drejts pr pjesmarrjen n luftn antifashiste nacionallirimtare greke. Prfaqsuesit e popullsis ame bnin me dije se, nga bandat zerviste greke u masakruan mbi 300 gra e fmij, t rejat u nderuan, e 2 500-3 000 shtpi u dogjn e u shkatrruan. N emr t popullit shqiptar am, q u gri nga bandat zerviste- thuhej n not protest-, dhe q sot ndodhen n tokat shqiptare, ku po vuajn nga uria dhe smundjet, protestojm pr egrsin e pashembullt t hordhive t EDES-it, q kan br krime kundr popullsis s pafajshme t amris".[footnoteRef:880] Prfaqsuesit e popullsis ame, shpreheshin se, shqiptart e amris nuk kan asnj faj pr krimet e kryera ndaj popullsis greke nga prkrahsit e Nuri Dinos, se populli shqiptar po vuan pasi ai nuk iu bind udhrave t EDES-it pr t luftuar kundr popullit grek. Pr kt populli shqiptar am e sheh veten t pandar nga populli grek, pr t cilin ka dhn gjakun n lirimin e Greqis.[footnoteRef:881] N kt letr, prvese bheshin me dije t gjitha qeverit e lartprmendura pr krimet e kryera nga forcat edeiste ndaj popullsis shqiptare ame, iu krkohej ktyre organizmave t ndrhynin pr marrjen e masave dhe zgjidhjen e menjhershme t shtjeve: [880: AQSH, F.151, V.1944, D.101, fl.15. Protest e Komitetit Antifashist am drguar prfaqsuesve t Fuqive t Mdha, qeverive t Anglis, SHBA, Rusis, Komitetit Panepiriot t EAM-it, Komitetit Antifashist t EAM-it pr Filatin dhe amrin si dhe Qeveris shqiptare n Tiran dat 10 tetor 1944.] [881: Po aty.]

a) Kthimi i shpejt i popullsis ame n shtpit e tyre si dhe sigurimin e jets dhe qndrimin t pashqetsuar n Krahinn e amris.

b) Drgimin e nj prfaqsuesi qeveritar n amri pr t hetuar mbi krimet e kryera nga Zerva.

c) Drgimin n nj koh sa m t shpejt t ushqimeve, barnave dhe sendeve t nevojshme pr t prballuar kushtet e vshtira.

d) Largimin sa m par nga amria t trupave ushtarake t EDES-it.

e) Barazi absolute t drejtash n baz t Karts s Antlantikut dhe pjesmarrjes s popullit am n luft prkrahe popullit grek kundr tiranis.

f) T lirohen sa m par t 300 grat dhe fmijt am t cilt mbahen t burgosur nga forcat zerviste n Paramithi dhe Filat.[footnoteRef:882] [882: Po aty.]

Protesta u prsrit srish n 30 tetor t ktij viti. N notprotestn e radhs, paraqitej me prmasa reale gjith tabloja e ngjarjeve tragjike t popullsis ame nga forcat nacionaliste greke gjat periudhs qershor-shtator 1944. N kt protest krkohej edhe njher kthimi i popullsis s shprngulur ame n trojet e veta, si dhe sigurimi i jets dhe prons n Greqi. Nj nga krkesat m t goditura n kt rezolut drejtuar qeverive perndimore ishte, ajo mbi ngritjen e nj komisioni hetimor pr gjetjen e fajtorve t vrtet t masakrave dhe vnien e tyre prpara drejtsis.[footnoteRef:883] [883: AMPJ, V.1944, D.42.]

I gjendur prball nj situate aspak t favorshme, minoriteti am u prpoq t vetorganizohej pr t gjetur rrugdalje nga kriza. N muajin shkurt t vitit 1945, Komitet Antifashist am organizoi n qytetin e Sarands mbledhjen e tij t dyt. N kt mbledhje nj nga vendimet m t rndsishme ishte grumbullimi i t ardhurave nga personat am, t cilt ishin n gjendje t mir ekonomike e financiare dhe shprndarjen e ktyre ndihmave pr familjet ame n nevoj. Por si dshmon nj nga antart e ktij Komiteti Vehip Demi, kjo nism nuk pati sukses pr shkak t divergjencave q ekzistonin midis krerve am.[footnoteRef:884] N datn 9 maj 1945, prfaqsuesit e popullsis ame, nprmjet misioneve aleate n Tiran, i drguan nj ankes edhe Konferencs s San Franciskos. Duke iu referuar edhe njehr Karts s Antlantikut dhe lufts antifashiste nacionallirimtare t br nga popullsia ame prkrah forcave partizane greke, krkohej rikthimi i refugjatve am n amri si dhe sigurimi i jets s tyre nga forcat ushtarake aleate dhe shteti grek.[footnoteRef:885] Prsa i prket gjetjes dhe ndshkimit t fajtorve t lufts dhe shkaktarve kryesor t masakrs, memorandum i Kshillit Antifashist am, krkonte q ata t gjykoheshin nga nj gjykat dypalshe greko-shqiptare.[footnoteRef:886] [884: AQSH, F.14/AP STR, V.1945, D.22, fl.2. Rapor i Vehip Demit.] [885: AMPJ, V.1945, D.42. Memorandum i Kshillit Antifashist am, drguar Misioneve Aleate n Tiran, dat 2 maj 1945.] [886: Po aty.]

Brenda gjirit t komunitetit am filloi nj luft e heshtur dhe her her e deklaruar, midis mbshtetsve t qeveris komuniste dhe atyre q kishin rezerva ndaj mnyrs s sjelljes s qeveris shqiptare ndaj problemit am. Gjithashtu, sipas disa rrymave brenda komunitetit am, politika e deritanishme e ndjekur prej qeveris shqiptare ndaj problemit am, si dhe masat e ndrmarra nga ajo pr tu ardhur n ndihm familjeve t emigrantve, prau dhe vet organizatat ame q funksiononin n Shqipri. Prplasjet midis antarve t Komitetit am u vun re sidomos gjat zhvillimit t punimeve t Kongresit Antifashist am n Vlor n shtator t vitit 1945, ku u dukn qart divergjencat dhe prplasjet, lidhur me mnyrn dhe zgjedhjen e kryetarit t ktij Komiteti.[footnoteRef:887] [887: AQSH, F.14 /AP STR, V.1945, D.22, fl.7/1.]

Sipas vendimit t marr nga kryesia e ktij kongresi, organi q do t mbetej n fuqi do t ishte Komitetit am, i cili do t kishte vetm atribute politike. N krye t ktij komiteti u vun disa prej krerve dhe aktivistve m t shquar t lvizjes patriotike ame si, Dervish Dojaka, Vehip Demi, Kasem Demi, Sami Alushi etj. Vehip Demi u zgjodh kryetar i Komitetit am, me nj shumic t madhe votsh, i cili n cilsin e kryetarit i propozoi pleniumit q doli nga kongresi, prbrjen e kryesis s Komitetit Antifashist am. Kjo kryesi prbhej nga Vehip Demi kryetar, Dervish Dojaka sekretar, nnkryetar Aqif Ademi dhe antar Braho Kasemi, Hizr Ahmeti, Hajredin Merxhani dhe Rexhep Luri.[footnoteRef:888] [888: AMPJ, V.1945, D.59/12, fl.168.]

Megjith prpjekjet e disa prej elementve prparimtar am pr t mos rn nn ndikimin komunist, zhvillimi i punimeve t Kongresit Antifashist am n Vlor u karakterizua trsisht nga dominimi i vijs s PKSH dhe i elementve t saj. N ditn e dyt t zhvillimeve t punimeve t kongresit, delegatt komunist t ardhur posarisht nga Tirana ushtruan ndikimin e tyre pr t eleminuar nga drejtimi ata element am, t cilt ishin kundr vnies s organizatave ame nn drejtimin e PKSH. M 24 shtator, n seancn e radhs t zhvillimit t punimeve, i cili si rend dite do t kishte zgjedhjen e pleniumit, me ndrhyrjen dhe ndikimin e delegatve t PKSH ndryshoi trsisht mnyra e zgjedhjes s antarve t pleniumit dhe krerve am t organeve drejtuese. Pas prfundimit t punimeve t Kongresit, ishte pikrisht vija e PKSH ajo q triumfoi dhe element am me bindje komuniste morn kontrollin e ktij komiteti. PKSH, e shfrytzoi Kongresin am pr t prhapur propagandn komuniste te amt, me qllim mbshtetjen e tyre ndaj PKG dhe EAM-it, e cila tashm ishte prfshir n luftn pr pushtet ndaj forcave djathtiste greke.

Prpjekjet e krerve t minoritetit am, pr t mos rn nn ndikimin komunist t PKSH ishin t mdha. Te nj pjes e mir e minoritetit am, ishte krijuar bindja se amt duhet t formonin nj organizat qendrore pa komunist. Nj pjes e drejtuesve am, t cilt nuk ishin pr prfshirjen n radht e PKSH, shpreheshin se, po t udhhiqemi nga ata (komunistt) do t hyjm n burg ose do t na dorzojn te Zerva.[footnoteRef:889] Bindja e krerve am forcohej nga dita n dit, pas arrestimeve q kryheshin ndaj elementve am me akuza t ndryshme nga qeveria shqiptare. [889: AQSH, F.14 /AP STR, V.1945, D.22, fl.2.]

Duke par akuzat e pabaza q ngriheshin ndaj elementve am, si Komiteti dhe Kshilli Antifashist am, i krkuan qeveris shqiptare, q t ndaleshin arrestimet e amve dhe pr akuzat e ngritura t formohej nj komision hetimor pran Kshillit dhe Komitetit am. T dyja kto organizma propozonin, q pjes e komisionit hetimor t ishin figura t shquara t lvizjes antifashiste ame, t cilt dispononin t dhna t konsiderueshme rreth aktivitetit t disa prej figurave t popullsis ame gjat pushtimit italo-gjerman.[footnoteRef:890] [890: AMPJ, V.1945, D.59/10.]

N prfundim t punimeve, kongresi i refugjatve am doli me nj rezolut t prbashkt e cila u drejtohej Fuqive t Mdha, qeveris shqiptare, asaj greke si dhe misioneve aleate q gjendeshin n Tiran. Rezoluta e vinte theksin n krimet e kryera nga forcat nacionaliste greke t udhhequra nga Napoleon Zerva kundr popullsis civile shqiptare n amri. N kohn kur minoriteti shqiptar n Greqi po luftonte ashprsisht kundr pushtuesve gjerman,- shpreheshin prfaqsuesit e popullsis ame,- forcat reaksionare dhe shoviniste t Zervs, t komanduara nga vet gjenerali gjakpirs, hyn pabesisht npr qytetet dhe fshatrat e amris, duke prsritur barbarizmat e 1912-s, mbas Lufts s Par Ballkanike, ku u masakruan, u burgosn dhe u torturuan me mijra qytetar dhe fshatar am.[footnoteRef:891] Kongresi am, referuar t drejtave t minoriteteve sipas Karts s Atlantikut, krkonte nga Konferenca e Ministrave t Jashtm, q minoritetit shqiptar n Greqi ti siguroheshin t gjitha t drejtat e barabarta, ashtu si dhe gjith popullit grek.[footnoteRef:892] Pavarsisht situats n t ciln u zhvilluan punime e ktij kongresi, historian B. Meta thekson se, fryma e ktij kongresi, ishte paqsore dhe aty nuk u shpreh asnj ndjenj armiqsie ndaj popullit grek dhe minoritetit grek n Shqipri.[footnoteRef:893] [891: Po aty., V.1945, D.42. Memorandum i Kongresit t Minoritetit Shqiptar t Greqis, drguar Konferencs s Ministrave t Jashtm.] [892: Po aty.] [893: Meta, Tragjedia ame, 98.]

N kt kongres, krahas delegatve am t ardhur nga t gjitha qytetet e Shqipris ku gjendeshin t strehuara familjet ame, merrnin pjes dhe krer t lart t qeveris shqiptare, si dhe prfaqsues t organizatave t ndryshme. N punimet e kongresit merrnin pjes dhe antar t misioneve aleate n Shqipri, t cilt u njohn nga pjesmarrsit me fakte reale dhe masakrn e kreyer nga forcat nacionaliste greke kundr popullsis civile ame.

Nj nga veprimtarit kryesore t komitetit, ishte ngritja e grupeve t puns dhe e komisioneve pr t evidentuar dhe mbledhur dshmit tragjike t popullsis ame. Krert e organizatave ame, n vjeshtn e vitit 1945, vendosn ngritjen e komisioneve n qendrat kryesore ku gjendeshin refugjat. N Durrs, ky komision prbhej nga Murat Poni, Sknder Refat, Asllan Refat, Abaz Kondo dhe Idriz Memko. N Shijak antar t komisionit t grumbullimit t t dhnave ishin; Qemal Xhepa nga Lopsi, Arif Sali nga Nista dhe Ahmet Jakupi nga Arvenica. N qytetin e Kavajs, komisioni prbhej nga amt; Mustafa Ejup nga Koska, Nustret Karahasani nga Minina, Alush Ziguri nga Varfanji, Malo Haxhi nga Kardhiqi dhe Mehmet Sulo nga fshati Kallaq. Ndrsa n Kruj, antar ishin Avdi Baliko nga Margllii, Zenel Bido nga Grikohori dhe Mehmet Musa nga Varfanji.[footnoteRef:894] Dshmit e mbledhura nga antart e ktyre komisioneve, mbi krimet e kryera nga nacionalistt grek, jan sot nj dshmi e gjall e asaj ka popullsia ame prjetoi gjat masakrave t viteve 1944-1945. Prve t tjerave, nj nga detyrat parsore e ktij komiteti do t ishte sensibilizimi i problemit am n arenn ndrkombtare.[footnoteRef:895] [894: Dervishi, Maskra n amri, 120-121.] [895: AQSH, F.14/AP STR, V.1945, D.22, fl.4/1. Rapor i Vehip Demit.]

Paria ame dhe patriot t shquar t lvizjes kombtare ame protestuan n t gjitha organizmat dhe qeverit ndrkombtare pr krimet e kryera nga forcat zerviste ndaj tyre si dhe pr masat e marra nga qeveria greke e kryeministrit Papandreu. Protesta dhe memorandume iu drguan Asambles s Kombeve t Bashkuara n Nju Jork, qeveris s Shteteve t Bashkuara, qeveris s Britanis Madhe, Misioneve Aleate n Greqi dhe Shqipri, qeveris shqiptare dhe asaj greke etj. Emruesi i prbashkt i t gjitha letrave drguar organizmave dhe qeverive t ndryshme ishte rrfimi i masakrave t kryera ndaj shqiptarve am prej monarkofashistve grek, si dhe marrja e masave pr kthimin e amve pran shtpive t tyre e sigurimi i jets. N memorandumin drguar Asambles s Kombeve t Bashkuara prej Komitetit Antifashist am, pasi bheshin t ditura fakte rrnqethse rreth masakrave t kryera ndr vite nga qeverit e ndryshme greke, krkohej riatdhesimi i gjith amve t dbuar, si nj e drejt e natyrshme e mohuar n mnyr arbritare.[footnoteRef:896] [896: Zri i amris, nr.7, 8 tetor 1946.]

N t njjtn linj me kt memorandum ishte dhe rezoluta e drguar m 16 tetor 1945, Sekretarit amerikan t Shtetit, Z.Cordell Hull, prej Shoqats amria me qendr n SHBA.[footnoteRef:897] N kt rezolut pasi revokoheshin t drejtat kombtare t shqiptarve, t cilat ishin mohuar q nga formimi i shtetit shqiptar, i bhej jehon parimeve demokratike, q SHBA kishte shfaqur n mbrojtje t kombeve t vegjl. N fund t letrs t shqiptarve t Ameriks, krkohej q nj kopje e ksaj resolute tiu drgohej gjith shteteve t interesuara, t cilat ishin pr mbrojtjen e Karts s Atlantikut dhe t parimeve t vetvendosjes.[footnoteRef:898] [897: Liria , nr.155, dat 3 nntor 1944, vol. IV, Boston Mass.] [898: Po aty.]

Me shpresn se zri i tyre do t dgjohej nga qeveria britanike, Komitetit Antifashist am n 22 nntor 1945, me rastin e vizits n Athin t zvendsministrit t punve t jashtme t Britanis Madhe Z. Mac. Neil, i drejtohej atij me fjalt: Ne u jemi drejtuar shpesh her prmes misioneve ushtarake n Shqipri, Aleatve t Mdhenj me protesta e telegrame, duke krkuar shqyrtimin e shtjes son. Por fatkeqsisht sna sht dhn ndonj prgjigje dhe nuk sht par ndonj interesim pr marrjen n konsiderat t krkesave tona.[footnoteRef:899] Komiteti am i shpjegonte diplomatit britanik se, pr shkak t barbarizmave n amri nga ana e mercenarve t Zervas dhe kliks s tij, mbi 20 000 am kan marr rrugn e arratis n drejtim t Shqipris dhe mse 1500 vet u vran e u masakruan n krahinat e ndryshme t amris, gjith pasuria jon u grabit dhe fshatrat e qytetet e banuara me shqiptar u dogjn e u prishn.[footnoteRef:900] Prball ksaj gjendje t mjerueshme,- bnte me dije Komiteti Antifashist am,- autoritetet zyrtare greke, jo vetm q nuk kan marr masat e nevojshme, por ato heshtin dhe as q interesohen pr prmirsimin e gjendjes.[footnoteRef:901] Ne,- theksonin n letrn e tyre prfaqsuesit am-, dshirojm t riatdhesohemi dhe kjo sht nj e drejt e natyrshme q na sht mohuar arbitrarisht, nj e drejt kjo e t gjith qytetarve t lir e njohur nga Aleatt e Mdhenj n Konferencn e Teherani, Jalts dhe Potsdamit.[footnoteRef:902] Duke shpresuar se letra e tyre do t bnte efektin e duhur te diplomati britanik, prfaqsuesit am shpreheshin se, sht koha q t ndrhyhet pran autoriteteve greke q t marr fund ky turp dhe se shtja ame duhet t merret n shqyrtim nga aleatt e mdhenj, pr t prfunduar sa m shpejt shtjen ame.[footnoteRef:903] [899: Zri i amris, nr.4 dat 28 nntor 1945.] [900: Po aty.] [901: Kotini, amria denoncon, 46.] [902: Po aty.] [903: Po aty.]

N emr t Komitetit am, n 20 dhjetor t vitit 1945, iu drgua nj letr Konferencs s Ministrave t Punve t Jashtme t Fuqive Aleate n Mosk. Q n krye t ksaj promemorjeje, vendeve pjesmarrse n kt konferenc u bhej e njohur dhuna e ushtruar nga qeverit greke ndaj popullsis shqiptare n amri, q nga koha e Konferencs s Londrs dhe n vazhdim deri n prfundim t Lufts s Dyt Botrore.[footnoteRef:904] Duke theksuar platformn shfarosse t politiks greke ndaj popullsis muslimane ame, n letr u trhiqej vmendja vendeve pjesmarrse n kt konferenc, q t tregonin interesin e duhur pr zgjidhjen e shtjes ame.[footnoteRef:905] Pikrisht kjo prpjekje e Komitetit am pr t pasqyruar masakrat e kryera nga monarko-fashistt grek, trhoqi vmendjen e Ministris e Punve t Jashtme shqiptare, e cila i rekomandoi ktij Komiteti, q do lutje apo krkes e Komitetit am duhet t kalonte nprmjet kanaleve diplomatike t ksaj ministrie.[footnoteRef:906] [904: AMPJ, V.1945, D.52/12.] [905: Po aty.] [906: Po aty.]

Organizatat dhe popullsia shqiptare ame e Greqis, gjithmon kan kmbngulur pr zbardhjen e s vertets. Madje, amt si gjat lufts edhe pas saj, jan distancuar dhe i kan dnuar veprimet e N. Dinos dhe bashkpuntorve t tij n shrbim t pushtuesve nazi-fashist. Prve ksaj, menjher pas prfundimit t lufts, nj pjes e paris ame akuzuan drejtprdrejt misionin britanik se ishte pikrisht ky mision, i cili strehonte n Itali shum prej bashkpuntorve t gjermanve, me pretekstin se gjoja i mbronte nga rreziku komunist.[footnoteRef:907] [907: Dervishi, Maskra n amri, 91.]

Pikrisht pr kt mbshtetje q britanikt u jepnin bashkpuntorve t fashizmit, qofshin kta dhe shqiptar, minoriteti am dhe qeveria shqiptare i sugjeronin kreut t Misionit Britanik n Tiran Hodgson, se kriminelt dhe bashkpuntort me pushtuesin mund t kapeshin fare leht dhe t dnoheshin para gjyqit t popullit grek.[footnoteRef:908] Por tashm pr britanikt rreziku fashist kishte kaluar dhe lufta ideologjike ishte zhvendosur kundr komunizmit, luft kjo e cila kishte nevoj dhe pr ish bashkpuntort e nazifashizmit t do ngjyre apo kombsie. [908: Po aty..]

5.3. Roli i UNRRA-s n prballimin e krizs humanitare ame.

Pas mbrritjes n Shqipri gjendja e refugjatve am ishte tepr e mjerueshme. Fundi i lufts e kishte gjetur vendin dhe popullsin n nj mjerim t thell. M 11 janar t vitit 1945, Kshilli i Ministrave t Shqipris, i shtyr nga kushtet e rnda ekonomike q po kalonte vendi, mori vendimin q ti krkonte misionit t UNRRA-s (United Nations Relief and Rehabilitation Administration), ndihma pr popullsin shqiptare. Prfshirja e Shqipris n programin e ndihmave t organizats s UNRRA-s, do t ishte nj tregues i pjesmarrjes s popullit shqiptar n koalicionin e madh botror antifashist, e njkohsisht do t bnte t mundur daljen nga kriza e rnd ekonomike q kishte shkaktuar lufta e dyt Botrore. N fund t shkurtit, kryeministri shqiptar Enver Hoxha i drejtoi zyrtarisht nj krkes pr ndihma UNRRA-s. N kt letr krahas t tjerash, Hoxha shkruante se; Vendi yn i rrnuar nga lufta, i djegur dhe i plakitur {} krkon ndihmn e Aleatve t Mdhenj, pr tu rimkmbur ekonomikisht. Pr kt arsye i drejtohemi UNRRA-s {} t na ndihmoj me t gjitha mjetet q disponon dhe q i takojn popullit ton si aleat i Kombeve t Bashkuara.[footnoteRef:909] Krkesa e qeveris shqiptare u mor menjher n konsiderat nga Drejtoria e Prgjithshme e UNRRA-s, duke vendosur njkohsisht q n fund t muajit mars nj prfaqsi e ksaj organizate t vizitonte Tirann.[footnoteRef:910] [909: AQSH, F.890, V.1945, D.107, fl.23-24.] [910: Gazeta Bashkimi, dat, 27 mars 1945.]

Vala e dyt e dbimit t popullsis ame nga Greqia n mars t vitit 1945, i prkeqsoi akoma dhe m shum kushtet ekonomike dhe gjendjen e ksaj popullsie. Tashm prpara qeveris shqiptare shtohej detyra e prkujdesjes ndaj refugjatve am, strehimi i tyre si dhe furnizimi me ushqime e medikamente mjeksore. Misionet ushtarake aleate q gjendeshin n Shqipri u kujdesn pr sjelljen e ndihmave n ushqime, ilae e veshmbathje pr popullsin civile. Programi i ndihms ekonomike dhe financiare, i ofruar nga Fuqit Aleate Perndimore, i njohur gjersisht si Administrata e Kombeve t Bashkuara pr Ndihm dhe Rimkmbje, iu gjend pran familjeve shqiptare ame. Por, gjat muajve t pranvers s vitit 1945, kur dhe situata e familjeve ame sa vinte e rndohej, UNRRA nuk kishte hartuar ndonj plan t veant emergjence pr ti ardhur n ndihm atyre. Duke par gjendjen e mjerueshme n t ciln ndodhej popullsia ame e dbuar nga Greqia, Misionet aleate dhe ai i UNRRA-s n Tiran morn masa pr t prshpejtuar proesin e ardhjes s ndihmave n Shqipri. Nj prpjekje e till u b dhe si rezultat i t dhnave q kishte misioni britanik lidhur me projektet q qarkullonin, se Tirana zyrtare dhe qeveria e saj komuniste do t ndrmerrte t njjtn mas ndshkimore ndaj popullsis minoritare greke n Jug t Shqipris.

N rrethanat kur burimet alternative t jashtme pr t furnizuar popullsin shqiptare me ushqime t nevojshme ishin t pakta, faktori koh ishte shum i rndsishm. Ardhja sa m par e ndihmave t UNRRA-s, pr popullsin ame ishte shum e rndsishme si pr qeverin shqiptare, ashtu dhe pr misionin ushtarak britanik n Tiran.

Dhnia e shpejt e ndihmave pr refugjatt am n Shqipri prej diplomacis britanike, ishte nj kundrmas pr t frenuar ndonj veprim t qeveris shqiptare pr dbimin e minoritetit grek n jug t vendit.[footnoteRef:911] Megjithse vet kryetari i Misionit britanik Hodgson pranonte se, prej qeveris shqiptare nuk kishte sinjale pr nj shprngulje t dhunshme n kufijt e tragjedis, t minoritetit grek prej Shqipris s jugut.[footnoteRef:912] [911: Hamit Kaba, UNRRA n Shqipri 1944-1947, (Tiran, Shkenca, 2000), 137.] [912: AMPB, F. UNRRA, V.1945, D.33, fl.57.]

Frika e Misionit britanik mbshtetej n raportin e drguar n prill t vitit 1945 nga zvends shefi i ktij misioni Alan Palmer, i cili ishte drguar n Greqin veriperndimore pr t par nga afr situatn e krijuar atje, lidhur me masakrat dhe dbimet e shqiptarve am nga trojet e tyre. N raportin e tij, Palmer sugjeronte se nj zgjidhje alternative dhe efektive mund ishte ndrrimi i popullsis minoritare greke me at shqiptare.[footnoteRef:913] Sipas Palmerit, nj numr i konsiderueshm i popullsis minoritare greke n Shqipri mund t drgohej n Greqi pr t zn shtpit, tokat dhe pronat e lna bosh prej shprnguljes me dhun t shqiptarve dhe anasjelltas.[footnoteRef:914] [913: Po aty.] [914: Po aty..]

Raporti i Palmerit nuk u prit dhe aq mir nga shefi i Misionit Britanik n Tiran Hodgson, i cili kishte vrejtjet e tij rreth sugjerimeve t bra nga zvendsi i tij. Hodgsoni, mbshtetur n t dhnat e Palmerit, kishte si qllim t paraqiste nj raport para qeveris shqiptare me synimin e vetm t knaqte sadopak Enver Hoxhn dhe qeverin e tij, lidhur me kujdesin q britanikt po tregonin pr shtjen shqiptare.[footnoteRef:915] [915: AMPJ, V.1945, D.11. fl.23. Shnime t Hodgsonit mbi raportin e Palmerit.]

N komentin e tij t br mbi raportin e Palmerit, gjenerali Hodgson shprehej se, Derisa ti jepet pak sadisfaksion Hoxhs n t ardhmen, q masat e nevojshme jan duke u marr pr kthimin e amve, sht e mundur q t detyrohet t marr kundrmas kundr minoritetit grek n Shqipri.[footnoteRef:916] Gjenerali britanik besonte se nj sigurim i mundshm nga ana e qeveris greke pr kthimin n Greqi dhe sigurimin e jetve t familjeve ame, do t ndihmonte shum n qetsimin e marrdhnieve midis Shqipris dhe fqinjit t saj jugor. Sipas tij, sa m shpejt ti jepej zgjidhje ksaj shtjeje aq m pak incidente do t kishte midis dy vendeve si dhe do t parandaloheshin masakra t ngjashme ndaj minoriteteve.[footnoteRef:917] N lidhje m kt ai raportonte se, nj sigurim nga qeveria greke q amt do t pranohen prap dhe do t merren masa pr t siguruar jetn e tyre dhe mirqnien, do t ndihmoj shum pr t prmirsuar marrdhniet shqiptaro-greke.[footnoteRef:918] [916: Po aty..] [917: Po aty.] [918: Po aty.]

Shqetsimin e tij lidhur me masat q mund t ndrmerte qeveria shqiptare ndaj minoritetit grek, ai i shpreh dhe n raportin e tij drguar Misionit t Zyrs s Shrbimeve Strategjike (OSS) dhe Military Laison (ML), n maj t vitit 1945.[footnoteRef:919] N lidhje me kt problem ai shprehet se, Refugjatt am duhet t marin ushqim, ndihm, veshmbathje, medikamente dhe strehim sa m shpejt q t jet e mundur. Kjo mas do t ndihmoj t ndaloj do veprim t Hoxhs kundr minoritetit grek.[footnoteRef:920] Shqetsimi q paraqiste Hodgsoni, lidhur me mundsin e dbimit t minoritetit grek nga Shqipria e Jugut, kishte t bnte m tepr me ruajtjen e raporteve midis dy vendeve fqinje, si dhe me projektet afatgjat t Britanis, lidhur me ruajtjen e fuqis dhe t ndikimit t saj n politikn ballkanase. Hodgsoni aludonte pr nj hakmarrje t mundshme t qeveris shqiptare ndaj minoritetit grek n Shqipri. [919: Po aty.] [920: Po aty.]

Megjith fjalt e prhapura, qeveria shqiptare as q e mori n konsiderat nj mundsi t till. Sipas autorit Hamit Kaba, arsyeja se pse qeveria shqiptare e Enver Hoxhs mbajti kt qndrim, ishte pr faktin se ajo ishte e pamotivuar dhe e pafuqishme ti bnte ball nj prplasjeje t drejtprdrejt me Greqin dhe t acaronte marrdhniet me shtetin fqinj.[footnoteRef:921] [921: Kaba, UNRRA n Shqipri.., 138.]

Por m shum se sa mundsia dhe frika ndaj nj prballjeje me Greqin, ne mendojm se qeverin shqiptare e shqetsonte m tepr situata e brendshme politike dhe ekonomike n t ciln ndodhej Shqipria. Para s gjithash, qeverin shqiptare e shqetsonte forcimi i rendit, lufta kundr kundrshtarve t brendshm, si dhe rreziku i rrzimit t pushtetit komunist. Prve t tjerash, mjafton t prmendim ktu raportet e mira q qeveria komuniste kishte me aleaten e saj greke EAM-in dhe premtimet q qeveria e E.Hoxhs kishte marr gjat lufts prej komunistve grek, se problemet kufitare midis dy vendeve fqinj do t zgjidheshin n baz t konventave ndrkombtare dhe Karts s Atlantikut.

N 1 gusht t vitit 1945, pas shum diskutimesh lidhur me mnyrn e bashkpunimit, midis qeveris shqiptare dhe Misionit t UNRRA-s n Tiran u arrit marrveshja e bashkpunimit.[footnoteRef:922] [922: Po aty., 122.]

N krkesn e qeveris shqiptare drejtuar misionit t UNRRA-s n Tiran n 24 gusht t vitit 1945, lidhur me furnizimin n ushqime, medikamente dhe materiale strehimi pr popullsin e shprngulur ame thuhej ndr t tjera se, Sikundr u shpjeguam edhe gojarisht n mbledhjen q patm m dat 14.8.1945, n vendin ton ndodhen t emigruar afro 25.000 refugjat amr tardhur ktu, pse t ndjekur e t masakruar nga bandat e Zervs n Greqi. Vendi i jon megjithse akoma n luft e megjithse i djegur dhe i zhuritur nga nazi-fashistt, ndajti me ta kafshatn e gojs e gjithshka kishte duke i shptuar nga vdekja. Kjo popullsi i prket nji nasioni tjetr, megjithse shqiptare, prandaj Ay Mision duhet t kujdesohet venrisht pr ta duke i furnizuar me ushqime, veshmbathje, strehim e barna, duke lehtsuar n kt mnyr nj barr t rnd t pushtetit ton.[footnoteRef:923] Bashkngjitur me krkesn drejtuar ktij misioni, komisioni ndrqeveritar shqiptar i caktuar pr bisedime me UNRRA-n, i drgoi dhe nj list me nevojat prkatse pr tu shqyrtuar dhe pr tu drguar n Shqipri. [923: AQSH, F.564, V.1945, D.37, fl.1. Letr e N. Strallit, Kryetar i Komisionit Interministerial pr Furnizimet nga UNRRA, drejtuar Misionit t UNRRA-s n Tiran m 24 gusht 1945. ]

I gjendur prball nj situate t rnd n t ciln po kalonte gjith populli shqiptar, Misioni i UNRRA-s n Tiran, u mundua t siguronte n kohn e duhur t gjitha krkesat pr ushqime, veshmbathje, medikamente mjeksore t ardhura nga Komiteti Antifashist am dhe nga Qeveria Demokratike Shqiptare. Duke pasur parasysh faktin se, si rezultat i ardhjes s refugjatve ame n Shqipri, UNRRA u gjend e paprgatitur prball situats s krijuar, nj pjes e konsiderueshme e ndihmave t programuara pr Shqiprin, u prdorn pr nevojat e refugjatve am. N bashkpunim dhe me Komisionin Interministerial t qeveris shqiptare, u ra dakord q nj prqindje e caktuar e ndihmave q do t mbrrinin n Shqipri do t shkonte pr nevoja t ktij komuniteti.[footnoteRef:924] [924: Po aty., fl.9.]

N kuadr t programimit t pakets me ndihmat e nevojshme dhe sasin q duhej t vinte pr popullsin e shprngulur ame, ishte dhe krkesa e Komitetit Antifashist am drejtuar UNRRA-s, n 3 shtator 1945. N krkesn e ktij komiteti, i cili prfaqsohej nga kryetari Musa Demi dhe nnkryetari Kasm Demi, i krkohej kreut t misionit t UNRRA-s n Tiran Okley Hill, q paketa e ndihmave t destinuara pr refugjatt e shprngulur am, t ishte ve asaj q vinte pr Shqiprin.[footnoteRef:925] Mirpo nj gj e till nuk u aprovua nga kreu i UNRRA-s, i cili kmbngulte se, paketa e ndihmave t destinuara pr komunitetin am do t prllogaritej n shumn e dhn pr Shqiprin. Hill e argumentonte qndrimin e tij me faktin se, veimi i ndihmave t ardhur vemas pr popullsin e shprngulur ame, do t ulte ndjeshm sasin e ndihmave pr Shqiprin.[footnoteRef:926] Po ashtu, Hill e mbshteste iden e tij dhe me argumentin se, veimi i paketave t ndihmave t Shqipris me ato pr refugjatt am do t shtonin ndjeshm koston e transportit.[footnoteRef:927] [925: AMPJ, V.1945, D.12, fl.9.] [926: Po aty.] [927: Po aty.]

N kushtet e fillimit t nj izolimi n arenn ndrkombtare, si dhe duke mar n konsiderat krizn e rnd ekonomike q kishte prfshir vendin, qeveria Shqiptare e mirpriti programin e pakets s ndihmave t UNRRA-s pr popullsin ame t shprngulur nga Greqia. N kushtet e vshtira q ndodhej vendi dhe n veanti familjet e shprngulura ame, qeveria shqiptare e priti me knaqsi miratimin e ksaj shume pr programin am, duke ofruar bashkpunimin e saj n shprndarjen e tyre, e duke shprehur njkohsisht falenderim e mirnjohje pr kontributin e UNRRA-s n zgjidhjen e krizs humanitare t popullit shqiptar. N nj dokument zyrtar t Komisionit Interministerial pr Furnizimet nga UNRRA, drguar Misionit t saj n Tiran, n dat 12 shtator 1945, thuhej se; Pritm me knaqsi vendimin tuaj pr tu ardhur n ndihm emigrantve am, t cilt u shprnguln nga vatrat e tyre nga shkaku i ndjekjeve dhe masakrave q bn kundr ksaj popullsie bandat e Zervs. Na knaq gjithashtu vlera dhe rndsia q ju i jepni ksaj shtjeje.[footnoteRef:928] N vijim t falenderimeve pr gadishmrin e treguar pr tu ardhur n ndihm familjeve ame, ky komision i prfaqsuar nga nnkryetari Njazi Demi, bashkngjitur i drgonte Misionit t UNRRA-s n Shqipri, listn me furnizimet e nevojshme t hartuar nga Kshilli Antifashist i Emigrantve am. Gjithashtu, Njazi Demi i kujtonte edhe njher Misionit t UNRRA-s, se tonazhi i sendeve dhe ndihmave q do t destinohen pr emigrantt am, nuk duhet t paksojn at t destinuar pr Shqiprin.[footnoteRef:929] [928: AQSH, F.564, V.1945, D.37, fl.4.] [929: Po aty.]

N takimin e programuar pr prcaktimin e sasis dhe mnyrn e shprndarjes s ndihmave pr popullatn ame, t mbajtur n 21 shtator 1945, n salln e Biblioteks s Ministris s Ekonomis, prve antarve Misionit t UNRRA-s n Tiran, Peter Floud dhe Znj. Simons dhe t qeveris shqiptare, ishte dhe Kasem Demi si prfaqsues i Kshillit Antifashist am. Dy nga pikat kryesore t ktij takimi, kishin t bnin pikrisht me shpejtimin e ardhjes s furnizimeve pr popullsin e shprngulur ame dhe rregullimin e mnyrs s shprndarjes s ktyre ndihmave.

Gjat takimit, prfaqsuesit e UNRRA-s, n parim ran dakort me krkesat e pals shqiptare, q pjesa m e madhe e ndihmave t destinuara pr Shqiprin t shkonin si fillim pr t plotsuar nevojat imediate t familjeve ame dhe pjesa e mbetur t shkonte pr t smurt n spitale dhe pr popullsin shqiptare t dmtuar nga lufta dhe bombardimet.[footnoteRef:930] Pjesmarrsit n takim ran dakort, q nga paketa e ndihmave q do t mbrrinin s shpejti me vapor n portin e Durrsit, 50% e tyre t shprndaheshin pr refugjatt am dhe se kjo shprndarje do t bhej nga prfaqsuesit am. Po ashtu, UNRRA duke par gjendjen e rnd ekonomike n t ciln ndodhej qeveria shqiptare dhe populli am, mori prsipr q shpenzimet pr transportin dhe shprndarjen e ndihmave pr komunitetin am t mos prfshiheshin n sasin e parave t shpenzuara pr kt kategori.[footnoteRef:931] [930: Po aty., fl.9.] [931: Po aty., fl.9-10.]

Mirpo, nevoja pr ndihmat emergjente pr t prballuar situatn e vshtir, detyroi nj prfaqsi t popullsis shqiptare ame q ti drejtoheshin me nj letr drejtorit t prgjithshm t UNRRA-s n Uashington.[footnoteRef:932] Letra e nisur nga qyteti i Vlors m 25 shtator t vitit 1945, i kujtonte shefit ekzekutiv t ksaj organizate, se paketa e ndihmave pr familjet ame ishte tepr imediate dhe duhej t vinte n kohn e duhur. Duke i kujtuar rndsin q kishte kjo paket me ndihma pr popullsin ame, telegrami drejtuar kreut t UNRRA-s n Uashington, theksonte faktin se, ndihmat e programuara pr popullsin ame t mos llogariteshin n vlern e parashikuar pr Shqiprin.[footnoteRef:933] [932: AMPJ, V.1945, D.59/12, fl.198.] [933: Po aty.]

Pa kaluar tri dit, n portin e Durrsit mbriti anija me ndihmat pr minoritetin e shprngulur am. Kjo paket me ndihma prmbante nj sasi t konsiderueshme ushqimesh, t prbr nga 250 ton miell, 600 kasa me kuti qumshti, 40 ton bizele, 10 ton sheqer etj.[footnoteRef:934] Kjo sasi ndihmash u pasua nga dy ngarkesa t tjetra me veshmbathje e medikamente t mbrritura n datn 2 dhe 8 tetor 1945.[footnoteRef:935] Pr t programuar m mir sasin e ndihmave dhe mnyrn e shprndarjes s tyre, u krijuan grupe t posame pune, ku bnin pjes prfaqsues t UNRRA-s, t qeveris shqiptare dhe pjestar t komunitetit am. [934: AQSH, F.564, V.1945, D.37, fl.10.] [935: AMPJ, V.1945, D.59/1, fl.7.]

Kryetari i Misionit t UNRRA-s, duke marr n konsiderat krkesat e ardhura nga Komiteti am, hartoi nj list me furnizimet e nevojshme pr popullsin shqiptare. Kjo paket me ushqime dhe veshmbathje q kapte shifrn e 650.000 dollarve amerikan, u shprnda n mnyr t racionalizuar nga Komiteti am.[footnoteRef:936] N zbatim t krkesave t ardhura nga qeveria shqiptare dhe Komiteti Antifashist am, n dat 15 tetor 1945, n portin e Durrsit mbrritn pr refugjatt am rreth 865.125 ton miell, 34.605 ton bizele, 9.228 ton sheqer, 46.140 ton qumsht e shum ndihma t tjera t nevojshme, t cilat u shprndan sipas nevojave t familjeve ame t vendosura n 16 qytetet e Shqipris.[footnoteRef:937] [936: Po aty., V.1945, D.52/12.] [937: AQSH, F.564, V.1945, D.37, fl.31.]

M 9 nntor 1945, kreu i UNRRA-s n Shqipri mori n konsiderat krkesn e Komitetit am lidhur me drgesn e radhs s pakets me ndihma, sipas lists s hartuar nga ky Komitet. N kt list, zrin kryesor e zinin artikujt e nevojshm ushqimor pr familjet ame, si dhe materiale pr strehimin e fmijve t mbetur jetim.[footnoteRef:938] [938: AMPJ, V.1945, D.59/12.]

N total, paketa e ndihmave t ardhura dhe e atyre t programuara pr muajt n vazhdim pr popullsin e shprngulur ame kapte shifrn e 1.450.000 dollarve amerikan.[footnoteRef:939] Kjo paket ndihmash prbhej nga veshje, ushqime, adra pr strehim, medikamente, en kuzhine e mjete t tjera t domosdoshme, pa prfshir ktu koston e transportit t ndihmave. Sipas programit t miratuar nga UNRRA, nevojat mjeksore t refugjatve am do t mbuloheshin nga program mjeksor pr Shqiprin, ndrsa shuma prej 43.000 mij dollar amerikan e planifikuar pr blerjen e mjeteve t transportit e karburant pr refugjatt am, do t kalonte pr llogari t programit industrial t Shqipris.[footnoteRef:940] [939: AQSH, F.564, V.1946, D.43, fl.1. Shif dhe Margaritis, Bashkpatriot t padshiruar.., 191.] [940: Kaba, UNRRA n Shqipri.., 140.]

Pr tu bindur pr gjendjen e mjeruar n t ciln ndodhej popullsia e shprngulur ame, antar t misioneve aleate dhe t UNRRA-s n Tiran ndrmorn nj udhtim n qendrat kryesore ku gjendeshin t vendosur familjet ame. Antart e misioneve aleate t fuqive t mdha, si dhe kreu i UNRRA-s n Tiran Okley Hill, pan me syt e tyre gjendjen e mjerueshme n t ciln ndodheshin familjet ame t shprngulura me dhun nga Greqia. Me syt e tyre at pan mjerimin n t cilin jetonin kto familje. Po ashtu, nga bisedat me banort am, prfaqsuesit e huaj dgjuan dshmi rrnqethse lidhur me masakrat e kryera nga trupat zerviste ndaj ksaj popullsie.[footnoteRef:941] [941: AMPJ, V.1945, D.12, fl.113.]

Deri n nntor t vitit 1945, ishin Kshillat Antifashist am organet q bnin shprndarjen sipas nevojave t popullsis t ndihmave t ardhura. Por, duke qn se sasia e ndihmave pr popullsin ame sa vinte dhe shtohej, qeveria shqiptare vendosi ti suprimonte kto organe dhe proesin e administrimit e t shprndarjes s ndihmave do t kalonte n duart e organeve t pushtetit vendor.[footnoteRef:942] Kalimi i kopetencave t Komitetit am dhe t Kshillave am n duart e pushtetit vendor, solli reagime nga popullsia emigratore ame. Pikrisht pr kt arsye, nj pjes e ksaj popullsis protestoi tek prfaqsuesit ndrkombtar t UNRRA-s n Tiran, lidhur me abuzimet e qeveris shqiptare n shprndarjen e ndihmave.[footnoteRef:943] [942: Po aty., D.59/14, fl.42.] [943: Isufi, Musa Demi.., 292.]

N dhjetor t vitit 1945, Konferenca e Uashingtonit miratoi krkesn pr rritjen e fondit t ndihmave pr Shqiprin dhe at pr popullsin ame. N saj t mbshtetjes q i dhan shtjes s refugjatve am, kreu i Misionit t UNRRA-s n Tiran Okley Hill dhe shefi i Misionit amerikan Jacobs, fondi i ndihmave pr Shqiprin u rrit me 14%.[footnoteRef:944] Projektprogrami i UNRRA-s parashikonte t sillte n Shqipri rreth 145.121 ton furnizime, ku 72.025 ton duhej t mbrrinin deri n fund t vitit 1945, ndrsa sasia tjetr prej 73.096 ton duhej t mbrrinte n Shqipri gjat vitit 1946.[footnoteRef:945] Konferenca gjithashtu vendosi q, shuma totale prej 1. 782. 000 dollarve amerikan ishte e destinuar pikrisht pr nevojat e refugjatve am t vendosur n Shqipri.[footnoteRef:946] Madje prfaqsuesit e Misionit t UNRRA-s pr Shqiprin n kt konferenc, prforcuan edhe njher mendimin e tyre prpara drejtuesve m t lart t ksaj organizate n Uashington, se shpenzimet pr programin am t ndihmave nuk duheshin prfshir n sasin e ndihmave t destinuara pr Shqiprin. [944: Po aty., 290.] [945: AQSH, F.564, V.1946. D.55, fl.222.] [946: Po aty., fl.230.]

N 4 dhjetor t vitit 1945, Kshilli Ekonomik pran qeveris shqiptare e konsideroi t pamjaftueshme shumn e vn n dispozicion t Shqipris. Pas shqyrtimit q i bri projekt programit t UNRRA-s, pr Shqiprin, ky kshill i paraqiti dhe nj vendim qeveris shqiptare n t cilin thuhej se, ky program nuk e ndihmonte aspak Shqiprin n normalizimin e jets tregtare dhe ekonomike.[footnoteRef:947] Lidhur me projektprogramin e UNRRA-s, paknaqsi shprehu dhe Komisioni Interministerial, i cili vetm dy dit m von i drgoi Misionit t UNRRA-s n Tiran krkesat e veta, mes t cilave ishte ajo pr veimin e ndihmave pr refugjatt am nga program shqiptar i ndihmave p Shqiprin.[footnoteRef:948] N prpjekje pr t prfituar sa m shum nga paketa e ndihmave t dhna nga UNRRA, qeveria shqiptare i prmblodhi edhe njher krkesat e saj drejtuar misionit t ksaj organizate n Tiran, duke theksuar faktin se sasia e ndihmave pr Shqiprin ishte tepr e vogl dhe se ndihmat e programuara pr Shqiprin nuk duhet t prfshinin ato t destinuara pr refugjatt am q gjendeshin n Shqipri.[footnoteRef:949] [947: Po aty., F.890, V.1945, D.75, fl.76.] [948: Po aty., F.546, V.1946, D.55, fl.262.] [949: Po aty., fl.279.]

Krkesat e njpasnjshme t qeveris shqiptare u morn n konsiderat me shum dashamirsi nga kreu i UNRRA-s n Tiran Hill dhe ai i misionit amerikan Jakobs, t cilt premtuan se sugjerimet e qeveris shqiptare do ti bheshin t ditura menjher Uashingtonit. Lidhur me kt, Jakobs n 12 dhjetor 1945 i shkroi sekretarit amerikan t shtetit nj letr, duke i theksuar atij krkesn pals shqiptare pr rritjen e sasis s ndihmave pr Shqiprin, si dhe rndsin q kishte n vetvehte programi i ndihmave pr refugjatt am n Shqipri.[footnoteRef:950] [950: AMPJ, V.1945, D.63/3, fl.4.]

Ndrsa n lidhje me sasin e ndihmave q do t vinin pr llogari t popullsis s shprngulur ame, kreu i Misionit amerikan n Tiran Jacobs, sugjeronte q kjo pjes e pakets s ndihmave duhej t shkputej nga pjesa e programuar pr Greqin dhe t mos merrej nga ajo e destinuar pr Shqiprin. Jacobs e argumentonte iden e tij me faktin se, banort am t shprngulur nga Greqia, edhe pse kishin origjin shqiptare, ishin shtetas grek dhe si t till, duhej q pjesa e ndihmave tu jepej nga sasia e programuar pr Greqin.

S dyti, Jacobs argumentonte se, shkaktar i gjendjes s krijuar n Shqipri, si rezultat i ardhjes s refugjatve am, ishte pikrisht Greqia, e cila i kishte dbuar me dhun nga shtpit dhe trojet e tyre kta banor.[footnoteRef:951] Duke e vn theksin n nevojn emergjente q kishte kjo popullsi pr ndihma n ushqime, ilae e veshmbathje, Jacobs bnte thirrje pr prshpejtimin e procedurave dhe arritjen sa m par n Shqipri t ktyre ndihmave, n t kundrt kjo popullsi rrezikonte t vdiste urie.[footnoteRef:952] [951: AMPB, F. UNRRA, V.1945, D.32, fl.38.] [952: Po aty.]

Ndihma e dhn nga organizata ndrkombtare e UNRRA-s n fund t Lufts s Dyt Botrore pr refugjatt am dhe popullin shqiptar, merr nj rndsi t veant pr vet kohn n t ciln erdhn kto ndihma. Gjat vitit 1945 qeveria shqiptare nuk ishte n gjendje t siguronte ndihma t tjera nga donator t huaj dhe n kt mnyr rndsia dhe roli q luajtn ndihmat e dhna nga UNRRA pr Shqiprin marrin nj rndsi t dors s par. Megjithse historiografia komuniste sht munduar t minimizoj rolin q patn ndihmat e dhna nga UNRRA dhe misionet aleate n Shqipri n fund t lufts, shuma e dhn si dhe tonazhi i ktyre ndihmave n t holla, ushqime, medikamente, pajisje pr industrin dhe mjete pr strehimin e refugjatve am ka qen e konsiderueshme. E vrteta sht se n prfundim t misionit t saj n Shqipri, UNRRA mori nj sr falenderimesh si nga qeveria shqiptare, ashtu dhe nga populli shqiptar e refugjatt am pr ndihmat e dhna dhe shptimin e jetve nga uria dhe skamja. Pavarsisht dyshimeve t shfaqura nga qeveria shqiptare pr antart e misionit t UNRRA-s n Shqipri, si dhe sasis s ndihmave t shprndara, ky mision zbatoi me rigorozitet programin e saj, pa marr n konsiderat besimin fetar, kombsin dhe ndjenjat politike t prfituesit.

5.4. Jehona e masakrave dhe shtjes ame n shtypin e kohs.

Si pasoj e masakrave t trupave zerviste ndaj popullsis civile ame, situata n amri gjat vjeshts s vitit 1944 dhe fillimit t vitit 1945, ishte mjaft e rnd. Masakrat n amri, si dhe gjendja e mjerueshme n t ciln ndodheshin refugjatt am, gjetn jehon n mbar botn perndimore nprmjet kronikave t shtypit t shkruar. Krimet dhe masakrat e kryera nga forcat zerviste greke kundr popullsis civile ame, iu bn t dituara opinionit ndrkombtar nprmjet dhjetra e qindra prkujtesash, drguar organizmave ndrkombtare dhe qeverive aleate perndimore nga shqiptart e amris dhe organizata t ndryshme ame.

Krimet e bandave greke ndaj popullsis shqiptare u rrfyen nga shum am t mbijetuar. Masar Sopoti, rrfente n gazetn Bashkimi Kombit n korrik t vitit 1944 se, nj pjes e popullsis s amris q mundi t shptoj mori malet, ndrsa pjesa tjetr q u mundua t futej brenda kufirit t shtetit shqiptar, gjendet n kushte t mjerueshme, pa streh, pa shtres e mbules dhe pa buk.[footnoteRef:953] N faqet e ksaj gazete, vazhdonin t shkruheshin shkrime mbi ngjarjet n amri t treguara nga njerz q kishin qen dshmitar t ktyre ngjarjeve rrnqethse. [953: Bashkimi Kombit, nr.202, dat, 27 korrik 1944.]

Nj rol t veant n pasqyrimin e masakrave dhe t gjendjes s popullsis civile ame ka luajtur dhe diaspora shqiptare. shtja e amris, iu paraqit opinionit botror prej shoqatave shqiptare t ngritura kryesisht n shtetet perndimore. N astet kur qeveria shqiptare vuante pasojat e fillimit t nj izolimi n arenn ndrkombtare, ishin pikrisht shoqatat shqiptare n vende t ndryshme evropiane dhe n SHBA, ato q njohn publikun e gjer me pasojat e shprnguljes s popullsis shqiptare nga Greqia.[footnoteRef:954] [954: Meta, Tragjedia ame, 91.]

Shoqata amria n SHBA, n vjeshtn e vitit 1944, i drgoi nj rezolut Departamentit amerikan t Shtetit, n t ciln krkohej e drejta pr vetvendosjen e popullit shqiptar, si dhe rivendosja e integritetit territorial t Shqipris.[footnoteRef:955] Rezoluta e vinte theksin te fakti se, Shqipria prej dekadash i ishte nnshtruar vullnetit t Fuqive t Mdha dhe akteve agressive pa asnj shkak. Shoqria amria krkonte q parimet e Karts s Atlantikut t gjenin zbatim me konseguenc dhe n zgjidhjen prfundimtare t shtjes shqiptare. N kt rezolut, krahas ruajtjes s integritetit territorial t Shqipris, krkohej kthimi pa kushte i popullsis s shprngulur ame n Greqi, si dhe e drejta e amris dhe Kosovs pr t shprehur vullnetin e tyre t lir pr t ardhmen e tyre.[footnoteRef:956] [955: AMPJ, Viti 1944, D.35. Rezolut e Shoqris amria n SHBA, drguar Sekretarit amerikan t Shtetit, Z. Cordel Hull, 18 tetor 1944.] [956: Po aty.]

Antarja e misionit t UNRRA-s n Shqipri Alice Lovely, pasi pa nga afr gjendjen e mjeruar t refugjatve am n Shqipri dhe pasi dgjoi nga t mbijetuarit rreth masakrave t kryera nga forcat nacionaliste greke, i bri t njohura ato pr publikun e gjer amerikan n gazetn The Hartford Time. N faqet e ksaj gazete ajo prshkruante ngjarjet rrnqethse, t cilat kishin ndodhur dhe po ndodhnin n kurriz t popullsis shqiptare ame n Greqi.[footnoteRef:957] Autorja shprehej se, Sot ndodhen n Shqipri 25 000 am. Shum familje, gra dhe fmij jan vendosur n rajone t ndryshme t Shqipris. Gjat lufts n Greqi, fshatrat e tyre u sulmuan nga grekt dhe ata, pr t shptuar kokn u drejtuan pr n Shqipri.[footnoteRef:958] Krahas rrfimit t masakrave, autorja prshkruante n faqet e gazets dhe situatn e mjerueshme, si dhe kushtet e kqija n t cilat gjendeshin familjet e shprngulura ame. Sipas saj,kto familje jetonin n mjerim t plot, t strehuar n dhuma t vogla mbi 10-12 persona, prfshi ktu t smur dhe pleq. Ushqimi kryesor i ktyre banorve ishte supa, e cila u shrbehej vetm nj her n dit dhe kjo n shum raste n nj cilsi mjaft t keqe.[footnoteRef:959] [957: Dervishi, Masakra n amri, 73.] [958: Isufi, Musa Demi.., 335.] [959: Po aty.]

N shenj falenderimi pr mbshtetjen q kishte dhn n dobi t shtjes ame, kryetari i Shoqats amria n SHBA, Hajredin eo, i drgoi nj letr zonjushs Alisse Loveli, pr kontributin e saj n botimin e lajmeve q vinin nga amria, t cilat njihnin opinionin mbarbotror me masakrat e grekve ndaj popullsis ame.[footnoteRef:960] Madje, A. Loveli kishte nisur punn pr prgatitjen e nj botimi, pr shtypin e huaj rreth ngjarjeve dhe dshmive q kishte mbledhur nga popullsia e shprngulur ame n Shqipri. Ky material prmblidhte mjaft fotografi, reportazhe dhe nj cikl t gjer shkrimesh e portrete rreth tragjedis ame.[footnoteRef:961] [960: AMPJ, V.1945, D.94/14, fl.406. ] [961: Isufi, Musa Demi.., 336.]

Jehona q pati shtja ame n SHBA, jo vetm n radht e shqiptarve atje, por edhe t qytetart amerikan, i detyroi disa prfaqsues t popullsis ame q t vazhdonin mbledhjen e fakteve dhe dshmive, si dhe denoncimin e tyre prpara opinionit publik ndrkombtar. Kopje t shumta t gazets amria e cila botohej n Shqipri, iu drguan Shoqris amria n SHBA, faqet e s cils e njihnin opinionin amerikan me masakrat zerviste ndaj popullsis ame.[footnoteRef:962] [962: AMPJ, V.1945, D.94/14, fl.406.]

Pr masakrat e Zervs dhe pasojat e saj, shkroi dhe gazeta greke Agonistis, organ shtypi i EAM-it. N nj artikull t ksaj gazete t shkruar n numrin e saj t dats 19 janar 1945, thuhej se, krimet e kryera n Paramithi dhe Filat u udhhoqn nga Napoleon Zerva, Kamara, Kao, Harallambos etj, dhe se hyrja e trypave t tyre ushtarake nuk linte asnj shpres pr fatin e minoritetit shqiptar. Masakrat, dhunimet, plakitjet, djegiet dhe krimet vun vuln e tyre n do knd t Thesprotis.[footnoteRef:963] N vazhdim, artikulli i ksaj gazete informonte opinionin e gjer vendas se, kjo politik ishte pasoj e politiks s urrejtjes fetare t nxitur q n kohn e Metaksait, e politiks imperialiste t Italis fashiste dhe e politiks nacionaliste t EDES-it, t cilat vulosn me gjak, lot e gjma fatin e dy popullsive, patn si prfundim rrnjosjen e amo-shqiptarve nga tokat e t parve t tyre, nga shtpit dhe pasurit.[footnoteRef:964] Vetm disa muaj m von pas masakrave t marsit, kjo gazet do t prmndte dhe krimet e kryera n Parg nga eta e Vasil Ballumit, si ato n Paramithi t udhhequra nga vllezrit Pandaziu.[footnoteRef:965] [963: Sharras, Istoria tis.vep. e prm. fq.668, 672.] [964: Actes agressifs du Gouvernement Monarcho-fasciste grec contre lAlbanie. (Tiran, 1947). 88-89.] [965: Po aty., 90.]

Jehona e masakrave greke ndaj minoritetit musliman am gjeti pasqyrim dhe n shtypin e shkruar turk. Gazetarja turke Belixhe, e cila s bashku me disa gazetar amerikan kishte vizituar amrin menjher pas masakrave t vitit 1945, shkruante n gazetn Tan, se far ajo kishte par me syt e saj n Filat dhe vende t tjera t vizituara prej saj. Ndr t tjera, n faqet e ktij shtypi, gazetarja turke mohonte akuzat e ngritura n shtypin grek ndaj popullsis ame, se gjoja grupe shqiptarsh kishin sulmuar popullsin e krishter, duke djegur e plakitur fshatra dhe se kishin br krime ndaj popullsis ortodokse[footnoteRef:966] [966: AMPJ, V.1945, D.94/14, fl.406.]

N 12 qershor t vitit 1945, nj prfaqsi e minoritetit am t kryesuar nga Musa Demi, Vehip Demi dhe Dervish Dojaka, iu drejtuan Ministris s Shtypit dhe Propagands n qeverin shqiptare pr tu krijuar atyre mundsin pr botimin e nj gazete e cila do ti shrbente veanrisht komunitetit am.[footnoteRef:967] Sipas krkess s br nga prfaqsia ame, gazeta do t titullohej Zri i amris dhe nisur nga titulli i saj, kjo gazet do t ishte nj pasqyr e shtjes ame, si dhe nj organ ku do t dgjohej zri i minoriteti am.[footnoteRef:968] Gazeta Zri i amris, shum shpejt e rriti numrin e tirazhit t vet dhe ajo filloi t shprndahej jo vetm n qytetet kryesore t Shqipris, por edhe n SHBA e vende t tjera ku gjendeshin shqiptar. [967: Po aty.] [968: Isufi, Musa Demi.., 299.]

Duke iu rikthyer edhe njher shtypit grek mbi artikujt e tyre rreth ngjarjeve t fundit n amri, gazeta tjetr greke Embros, n datn 15 gusht t vitit 1945 do t ribotonte nj shkrim t gazets Zri i Epirit, n t ciln jepeshin t dhna lidhur me krimet e kryera nga forcat zerviste ndaj minoritetit am n Paramithi e Filat.[footnoteRef:969] [969: Bashkimi, Tiran, dat.25 dhjetor 1946.]

N tetor t vitit 1945 gazeta zyrtare e qeveris shqiptare Bashkimi do t shkruante n faqet e saj nj artikull t gjat dedikuar krimeve zerviste ndaj popullsis shqiptare ame, si dhe pr gjendjen e mjeruar n t ciln ndodhej kjo popullsi e emigruar n Shqipri. N artikullin e ksaj gazete shkruhej se, Mbasi skishin mundsi t rezistonin m prkundra sulmeve t Zervs, amt filluan rrugn e emigrimit n drejtim t kufirit shqiptar. Nga fundi i shtatorit 1944, gjith popullata muslimane e amris duke mos mundur t trheq kurrgj nga pasuria, prve nj velenxh n krah, kaluan prktej kufirit t Shqipris. Mbi 20 000 frym u vendosn n krahinn e Konispolit, n Vurg dhe Markat. Uji i keq, klima malarike, mungesa e barnave mjeksore dhe e mjekve, mungesa e ushqimit bn q nj shumic e madhe prej tyre t vdesin prmes mjerimit t pashmbullt. amt emigruan n nj koh kur n Shqiprin e jugut, n Konispol, Delvin, Sarand e gjetk zhvilloheshen luftime t rrepta e t prgjakshme kundra nazistve t cilat i bllokonin ata (amt) n rrethin e ngusht t Vurgut dhe t Konispolit. Por me dbimin e gjermanve, turma ame drejtohet pr n Sarand e Delvin dhe m von me lirimin e Shqipris shtrihet emigrimi i tyre gjat gjith bregdetit shqiptar pr gjith stinn e keqe t dimrit. Nj shprngulje n t tilla kondita prhap ndr ta mjaft smundje dhe u shkaktuan mjaft humbje n njerz.[footnoteRef:970] [970: Bashkimi, nr.240, dat, 7 tetor 1945.]

Gjat ktij muaji nj tjetr prfaqsues i lart i politiks britanike vizitoi vendin ton dhe kryesisht Shqiprin e Jugut. Z. Lester Hutchinson, antar i parlamentit britanik, i cili vizitoi Shqiprin gjat fundit t muajit nntor 1945, e pa nga afr gjendjen n t ciln ndodheshin refugjatt am t shprngulur me dhun nga Greqia. Gjat vizits s tij n Shqipri, deputeti britanik mori kontakte me banort e shprngulur am dhe me drejtues t organizatave ame. N takimet q ai pati me drejtues t Komitetit dhe Kshillit Antifashist am, deputeti britanik u njoh me krimet e bra nga forcat nacionaliste greke n kurriz t popullsis civile shqiptare.

Masakrat e nacionalistve grek ndaj popullsis ame trhoqn vmendjen jo vetm t opinionit t gjer angleze, por edhe t gazetave m t mdha t vendit. Nga fundi i muajit nntor, gazeta Daily Telegraph drgoi n Shqipri pr t par m nga afr gjendjen e mjeruar t refugjatve am, korespodentin e saj t posam, Lordin Loveth F. Eduard.[footnoteRef:971] Gjat vizits s tij n qendrat kryesore ku ishin vendosur refugjat am, e n veanti n zonat m jugore t vendit, korespodenti britanik pa me syt e tij mjerimin e ksaj popullsie. Pas kthimit n Britani, ai do t shkruante pr gazetn se, Aleatt duhet t bjn dika pr ti dhn fund mjerimit t ksaj popullsie, ti ndihmojn refugjatt t kthehen n vatrat e tyre.[footnoteRef:972] Duke hedhur posht akuzat greke lidhur me akuzat, se Shqipria gjat lufts qndroi n ann e fuqive t Boshtit, lordi Eduard theksonte se, fakti q Shqipria u fut me forc n krah t Boshtit, i ka verbuar ata q nuk duan t shohin se Shqipria luftoi pr pavarsin dhe dha kontributin e saj n fitoren e prbashkt.[footnoteRef:973] [971: Po aty., dat.25 dhjetor 1946.] [972: Po aty.] [973: Po aty.]

N 26 nntor, prfaqsuesit am, i paraqitn Hutchinson nj tablo t historis s prgjakshme t popullsis ame nn sundimin grek, t paraqitura kto n formn e nj memorandum n gjuhn angleze. Dokumenti me dshmi t pasqyruara n 2 faqe, u nnshkrua nga disa antar t Komitetit Antifashist am si, Musa Demi, Vehip Demi, Kasem Demi, Refik Pronjo, Njazi Demi etj.[footnoteRef:974] [974: Isufi, Musa Demi.., 336.]

N numrin e gazets britanike Nes Crocnichle t dats 11 dhjetor 1945, deputeti britanik pasqyronte masakrat e nacionalistve grek t kryera ndaj popullsis civile shqiptare ame, si dhe gjendjen e mjeruar t familjeve q kishin emigruar n shtetin shqiptar.[footnoteRef:975] N artikullin e tij, Hutchinson, publikonte fakte rreth numrit t viktimave t shkaktuara n radht e popullsis civile ame nga barbarit greke. Sipas tij, rreth 2509 persona ishin vrar nga forcat nacionaliste greke dhe mbi 25 000 t tjer ishin przn me dhun nga shtpit e tyre. N artikull nnvizohej fakti se, ndaj shtjes ame ishte mbajtur nj qndrim pasiv nga forcat aleate dhe n veanti nga qeveria britanike dhe misionet e saj n Greqi e Shqipri.[footnoteRef:976] [975: Dervishi, Masakra n amri, 73.] [976: Actes agressifs du gouvernement.., 96-97.]

Duke folur n Dhomn e Komuneve n parlamentin britanik, Hutchinson kishte shprehur bindjen e tij se, masakra t tilla vshtir se mund t besohen si t bra n ditt tona.[footnoteRef:977] N fjaln e tij, ndr t tjera deputeti laburist krkoi gjithashtu ngritjen e nj komisioni parlamentar, i cili do t mund ti bnte presion qeveris greke pr t lejuar familjet e shprngulura ame t riktheheshin n shtpit e tyre.[footnoteRef:978] [977: Po aty.] [978: Po aty.]

Po ashtu, nj grup gazetarsh amerikan, t cilt vizituan Shqiprin para zgjedhjeve t dhjetorit t vitit 1945, deklaronin pr shtypin e tyre se, amt, q kudo ata kishin par e kishin e pyetur, ishin krejtsisht t terrorizuar. Gjithashtu, ata theksonin se dshira e tyre kishte qen q ata t ktheheshin n vendlindjen e tyre dhe se pr kt krkonin ndrhyrjen e qeverive perndimore.[footnoteRef:979] [979: Dervishi, Masakra n amri, 73.]

N trsi, pothuajse i gjith shtypi i kohs, si vendas dhe ai i huaj, i dnoi ashpr masakrat e kryera nga forcat nacionaliste greke ndaj minoritetit shqiptar am n Greqi. Prve ksaj, shtypi dhe opinion prparimtar mbarbotror dnoi dhe qndrimin e qeveris greke t asaj kohe, n lidhje me reagimin e saj ndaj shtjes ame dhe riatdhesimit t tyre.

PRFUNDIME

Q nga koha e rnies s amris nn administrimin grek n vitin 1913, pr minoritetin am n Greqi filloi nj histori e gjat persekutimesh, vrasjesh dhe shprnguljesh. Me qllim asimilimin e popullsis shqiptare n amri, shteti grek nuk e njohu si minoritet popullsin ame, duke shkelur t drejtat dhe lirit themelore t tij. Popullsis ame iu mohua sistematikisht e drejta e prons, e drejta e msimit t gjuhs shqipe, e drejta e pjesmarrjes n administratn vendore etj,. Nj politik e till, padyshim q do t ngjallte te minoriteti shqiptar nj paknaqsi, e cila u shfaq m von n disa mnyra.

Pas pushtimit italian t Shqipris n prill t vitit 1939, shtja e shqiptarve q jetonin n Kosov dhe amri u prdor si nj mjet i fuqishm propagandistik nga Italia fashiste n shrbim t synimeve t vrteta ekspansioniste n rajon dhe m gjer. Eksportimi i ideve fashiste n amri u b prej antarve t familjeve t mdha dhe t pasura t zons, ku nj prej t cilave ishte familja Dino. N fillim t vitit 1940, aktiviteti propagandistik italian me referenc kryesore shtjen kosovare dhe at ame, nuk iu la rastsis, por ai u zgjerua mbi bazn e nj aktiviteti t mirorganizuar politik e ushtarak. Propaganda italiane n favor t irredentizmit shqiptar u ndihmua s teprmi dhe nga qndrimi q mbante qeveria greke ndaj minoritetit shqiptar am n Greqi. N shrbim t ksaj politike, fashistt italian vun n dispozicion nj makineri t tr propagandistike. Propaganda irredentiste n emr t shtjes s shqiptarve q gjendeshin jasht kufijve t shtetit shqiptar u mbshtet fuqimisht nga shtypi fashist n Tiran dhe Rom, nga mjete t fuqishme financiare, si dhe individ t veant nacionalist shqiptar, t cilt shpresonin n nj bashkim t mundshm t ktyre krahinave me Shqiprin. T gjith kto elemente, bn q nj pjes e shqiptarve nacionalist, si brenda ashtu dhe jasht vendit, ta prkrahnin kt propagand. Faza e par e propagands irredentiste italiane arriti t bnte pr vete nj grup nacionalistsh shqiptar n Shqipri, Kosov dhe amri, t cilt shpresonin se me ndihmn e Italis fashiste do t realizohej bashkimi i ktyre krahinave me shtetin shqiptar. Propaganda fashiste n emr t nacionalizmit shqiptar dhe zgjerimit t kufijve etnik t Shqipris kishte tri qllime kryesore; prdorimin e shqiptarve n luft kundr shteteve fqinj t Shqipris, frenimin e rezistencs antifashiste t popullit shqiptar, si dhe zgjerimin e territoreve t pushtuara n drejtim t Greqis dhe Jugosllavis.

Diplomatt italian n Greqi, Shqipri dhe Rom u munduan q t shfrytzonin do mundsi, e cila do t onte n nj luft kundr Greqis, duke krijuar incidente t shpeshta n kufirin shqiptaro-grek. N Shqipri ata shfrytzuan vrasjen e irredentistit am Daut Hoxha, si nj pretekst pr fillimin e sulmit ushtarak kundr Greqis. Daut Hoxha nj irredentist am, u vra n afrsi t Konispolit n mesin e muajit qershor t vitit 1940, por vrasja e tij me porosi t ianos, u kthye gjat muajit gusht n nj incident diplomatik midis Italis dhe Greqis. Qllimet e vrteta italiane nuk kishin t bnin me shtjen e shqiptarve n amri, por ato lidheshin me synimet ekspansioniste fashiste drejt Ballkanit dhe m gjer. N prag t sulmit ushtarak italian kundr Greqis, qeveria greke vendosi arrestimin dhe internimin e t gjith meshkujve am, me pretekstin e nj bashkpunimi t mundshm t tyre me trupat italiane. Veprime t tilla bn q minoriteti shqiptar am n Greqi t qndronte indiferent ndaj sulmit italian kundr Greqis.

N 28 tetor 1940, Italia sulmoi ushtarakisht Greqin. N prgjithsi popullsia ame mbajti nj qndrim neutral ndaj ktij sulmi, por grupe t caktuara nacionaliste ame si dhe individ, t cilt m par ishin joshur nga propaganda italiane pr prfitime personale apo dhe kombtare, e mbshtetn sulmin italian kundr Greqis. N ditt e para t nntorit t vitit 1940, trupat italiane avancuan n thellsi t territorit grek, por n javn e dyt t ktij muaji ofensiva e trupave greke bri q forcat italiane t trhiqeshin drejt kufirit shqiptar. Me trheqjen e trupave ushtarake italiane, nga amria u larguan mijra refugjat am t cilt nga frika e hakmarrjes nga trupat greke kaluan n Shqipri. Trheqja e trupave italiane nga amria u shoqrua me masakra dhe krime t rnda nga ushtria greke n kurriz t minoritetit musliman am, e cila u konsiderua fajtore pr fillimin e sulmit ushtarak italian kundr Greqis. Shum krer t paris ame u arrestuan dhe u interrnuan n ishujt e largt t Egjeut, shtpi t tra t braktisura u plakitn dhe u dogjn, ndrsa qindra gra dhe vajza u prdhunuan barbarisht nga andartt grek. Ofensiva e trupave greke kundr ushtris italiane vazhdoi dhe n brendsi t territorit shqiptar, duke pasur si qllim kryesor pushtimin e Shqipris s Jugut.

N javn e par t prillit 1941, Greqia u sulmua nga forcat gjermane dhe brenda pak ditsh ajo u pushtua. N Athin u vendos qeveria kuislinge greke e cila bashkpunoi ngusht me pushtuesit gjerman. T gnjyer nga propaganda fashiste pr bashkimin e amris me Shqiprin, nj pjes e popullsis ame e mirpriti kt pushtim. Por premtimet e Italis fashiste ndaj minoritetit am n Greqi pr bashkimin e amris me Shqiprin shum shpejt u harruan, pasi krahina e amris u la nn administrimin ushtarak italian dhe at civil grek. Krkesat e qeveris shqiptare t Tirans dhe t popullsis ame pr bashkimin e amris me Shqiprin nuk u morrn n konsiderat. Marrveshja e arritur midis ministrit t jashtm italian iano dhe atij gjerman Ribentrop, e arritur n Vjen n prill t vitit 1941, e la amrin srish nn administrimi civil grek. Pr t knaqur krkesat e shqiptarve, qeveria italiane pranoi t emronte Xhemil Dinon, si Komisioner i Lart i trojeve shqiptare n amri, i cili do t kishte t gjith mbshtetjen e qeveris kuislinge shqiptare t Tirans pr t ushtruar autoritetin e tij n zonn q prfshinte pjesn nga kufiri shtetror i Shqipris Jugore e deri n Janin.

Edhe pas vendosjes s regjimit ushtarak italian n amri, pr popullsin shqiptare atje gjendja nuk ndryshoi. Pushtuesit e rinj italian lan n fuqi administratn e vjetr greke, e cila e rndoi akoma dhe m tepr shtypjen ndaj minoritetit shqiptar am n amri. Paaftsia e administrats greke, si dhe situata e nder e krijuar gjat pushtimit t Greqis nga trupat italo-gjermane, bri q n Greqi t shfaqen hapur ndjenjat frenetike ndaj minoriteteve, si ndaj hebrenjve, ashtu dhe ndaj shqiptarve. Vitet 1941-1942 n amri u dominuan nga trazira t brendshme midis komunitetit am dhe atij grek, t cilat n dukje kishin shtjen e pronsis s toks s pronarve shqiptar t rrmbyer nga shteti dhe banort grek. Konflikti midis dy komuniteteve, i nxitur nga administrata kuislinge greke dhe autoritetet ushtarake italiane, u shoqrua me vrasjen e individve t veant nga t dy palt. Ngjarjet q shoqruan zhvillimet historike gjat ksaj periudhe, shnojn njkohsisht shkputjen finale t bashkpunimit midis dy komuniteteve. Kto trazira jo vetm q thelluan hendekun midis dy komuniteteve, por ato u bn dhe pengesa themelore pr fillimin e hershm t rezistencs antifashiste n amri. Megjith konfliktet e thella q shoqruan situatn n amri gjat ksaj periudhe, element prparimtar nga t dy komunitetet morn inisiativn pr uljen e gjakrave dhe zgjidhjen e problemeve midis popullsis s krishter dhe asaj muslimane. N saj t bashkpunimit t elementve prparimtar am si, Musa Demi, Jasin Sadiku, Haxhi Sejko etj, u krijuan komisione t prbashkta, detyra e t cilve ishte pajtimi midis dy komuniteteve, zgjidhja e konflikteve t pronsis si dhe vendosja e rendit dhe qetsis n krahin.

N kushtet e nj amullie t vrtet dhe t paaftsis s administrats civile greke, u forcua grupi nacionalist am, i cili shpresonte n bashkimin e amris me Shqiprin. N kt kuadr, nacionalistt am u organizuan pr krijimin e organeve t vetadministrimit t krahins, duke marr n dor nj pjes t pushtetit administrativ n zona t caktuara t amris. N fund t vitit 1941, nacionalistt am t udhhequr nga Masar dhe Nuri Dino formuan Kshillin Administrativ t Pavarur t amris, detyra e t cilit ishte administrimi i krahins. N kuadr t krijimit t strukturave shqiptare, n korrik t vitit 1942, forcat nacionaliste ame krijuan Kshillin e Prgjithshm t Mbrojtjes, nj organizm ky politiko-ushtarak me qendr n Gumenic. Kryetar i ktij kshilli u zgjodh Masar Dino, ndrsa nnkryetar Nuri Dino. Kshilli krijoi degt e tij pothuajse n t gjith fshatrat ame si, Filati, Margllii, Paramithi, Parg, Mazrek, Arpic, Varfanj etj. Detyrat kryesore t kshillave ishin, prmirsimi i kushteve t jetess s minoritetit am, ruajtja e rendit dhe qetsis, prhapja e arsimit e t gjuhs shqipe n amri.

Gjat pushtimit italian, popullsia shqiptare e amris u mundua t organizonte rezistencn e armatosur antifashiste. N kuadr t organizimit politik e ushtarak, q n pranver t vitit 1942, u vendosn lidhjet e para me t rinj student am si, Ali Demi, Vehip Demi, Hilmi Seiti, Petrit Demi, Kasem Demi, Abdyl Demi, Alush Sejko, etj, t drguar nga Tirana pr organizimin e rezistencs antifashiste ame n Greqi. N fund t vitit 1942, n amri u krijuan etat e para t armatosura, t cilat shum shpejt vendosn kontakte me etat partizane greke t EAM-it. Nismtar pr organizimin dhe ngritjen e ktyre etave u bn Musa Demi dhe Prokop Shqevi. N fillim t vitit 1943, n Filat u krijua njsiti luftarak, i cili n pranver u bashkua me etn greke t zons, duke formuar nj formacion mikst t prbashkt. Ky formacion luftarak, m von u b pjes e Regjimentit t XV-t t ELAS-it. Duhet theksuar gjithashtu se, pr shkak t propagands antishqiptare, si dhe divergjencave midis drejtuesve am dhe grek, disa eta mikste u shprbn q n fillim t aktivitetit t tyre. Grupi i par i armatosur i popullsis muslimane ame prbhej nga, Njazi Demi, Dervish Dojaka, Muharrem Demi, Braho Karasani, Sami Alushi, Vehip Huso, Mustafa Sulo, Kasem Demi, Tahir Demi, si dhe nga t krishter si, Jani Kondi, Vangjel Dhupi, Nikolla Kukani etj. grupet e para t armatosura t etave t prziera prbheshin nga 40-50 luttar, por shum shpejt numri i tyre u rrit n 250 persona. Veprimtaria luftarake e ktyre etave kryhej n afrsi t kufirit shqiptaro-grek, pr shkak t bashkveprimit t tyre me etat partizane t FN lirimtar shqiptar dhe ato t EAM-it. N kuadr t zgjerimit t lufts antifashiste n amri, me mbshtetjen e FN shqiptar dhe t EAM-it, n mars t vitit 1943, n fshatin Kosk u krijuar Kshilli Antifashist am. Veprimtaria e KA konsistonte n ruajtjen e qetsis, propagand intensive kundr pushtuesve dhe bashkpuntorve t tij, grumbullimin e ndihmave dhe shprndarjen e tyre pr etat partizane greke e shqiptare si dhe mobilizimin e popullsis n radht e frontit nacional lirimtar. N vazhdn e formimit t formacioneve partizane ame, n muajin qershor t vitit 1943 u krijua batalioni amria, pjes e t cilit ishin qindra musliman am.

N fund t gushtit t vitit 1943, vendin e trupave ushtarake italiane n amri e zun ato gjermane. Duke e konsideruar amrin si nj qendr e rndsishme pr organizimin e lufts antifashiste, si EAM-i grek dhe FN lirimtar shqiptar bn prpjekje pr t nxitur popullsin ame q t rreshtohej prkrah formacioneve ushtarake partizane greke e shqiptare. N kuadr t bashkpunimit t EAM-it dhe FN shqiptar, n 10 gusht t vitit 1943, n Konispol u mbajt nj takim i zgjeruar n t cilin merrnin pjes dhe prfaqsues t minoritetit am n Greqi, si dhe prfaqsues t pakicave greke n Shqipri. N fund t takimit palt doln me nj marrveshje t prbashkt, ku fokusi kryesor ishte lnia pas krahve i problemeve etnike dhe nxitja e popullsive respektive n t dy ant e kufirit pr tu mobilizuar n rradht e etave partizane greke e shqiptare. Pas ktij takimi, bashkpunimi midis frontit t majt shqiptar dhe atij grek erdhi duke u zgjeruar. etat partizane ame qen mjaft aktive n luftn kundr forcave gjermane. N betejn e Konispolit n vjeshtn e vitit 1943, e cila zgjati 55 dit, forcat ame luftuan prkrah forcave partizane shqiptare, duke u br simbol i rezistencs kundr pushtuesit. Duke e konsideruar luftn e popullsis ame si nj moment vendimtar pr t ardhmen e saj pas prfundimit t lufts, mbshtetur dhe n parimet internacionaliste, PKSH q n pranver t vitit 1944 i shtoi prpjekjet pr mobilizimin e ksaj popullsie n radht e formacioneve partizane. N mars t ktij viti, prfaqsues t FN shqiptar u drguan n amri pr mobilizimin e popullsis ame n radht e EAM-it. Me aprovimin e PKSH u drguan pran pakicave greke n Shqipri prfaqsues t PKG pr t punuar pr nxitjen e ksaj popullsie dhe rreshtimin e saj n formacionet partizane shqiptare. PKSH iu prgjigj pozitivisht thirrjes s PKG pr pjesmarrjen n Kongresin Panhelen, i cili zhvilloi punimet n muajin maj 1944, duke e konsideruar kt si nj prov e bashkpunimit dhe fqinjsis s mir midis dy popujve fqinj. Pas masakrave t qarqeve shoviniste greke t udhhequra nga Napoleon Zerva ndaj minoritetit am musliman n qershor t vitit 1944, numri i lufttarve am n radht e etave partizane u shtua me rreth 500 lufttar. N total, numri i lufttarve am n formacionet partizane greke dhe shqiptare deri n fund t lufts ishte mbi 1000 lufttar, nga kta, 68 prej tyre dhan jetn si dshmor.

Pr t ruajtur t paprekur strukturat e saj ushtarake, komanda gjermane n amri lejoi ekzistencn e dy pushteteve, at grek dhe shqiptar. Duke prfituar nga situata e krijuar, nacionalistt am t udhhequr nga Nuri, Masar dhe Rexhep Dino, t cilt aktivitetin e tyre kolaboracionist e mbshtetn n kauzn e bashkimit t amris me Shqiprin, shtuan prpjekjet pr ngritjen e organeve shqiptare t vetadministrimit n amri. Pr kt qllim, n fund t vitit 1943, vllezrit Dino organizuan n Paramithi nj takim me krert musliman shqiptar t amris, ku u ra dakord q t mos njihej administrata e mparshme greke dhe t formohej nj kshill administrativ shqiptar pr amrin, qendra e t cilit do t ishte Paramithia. Pr realizimin e ksaj inisiative nevojitej dhe mbshtetja e qeveris kuislinge t Tirans, si dhe aprovimi i heshtur i komands gjermane, e cila lejoi ekzistencn e sturukturave paralele vetadministruese shqiptare. Veprimtaria e ktyre kshillave ishte mjaft e gjer. Gjat ksaj periudhe, me mbshtetjen e Ministris s Arsimit n Tiran u bn prpjekje pr eljen e shkollave shqipe n amri. Gjithashtu veprimtaria e kshillave u shtri dhe n fushn financiare, at t ruajtjes s rendit dhe qetsis. Pr kt qllim u krijua nj forc ushtarake me am t armatosur, e cila u vu nn komandn e Nuri Dinos. N kushtet e nj zbraztsie politike n Greqi, forcat nacionaliste ame n pranver t vitit 1944 ishin t paorientuara politikisht. Me afrimin e prfundimit t lufts, nacionalistt am u orvatn t krijonin lidhje dhe mundsi bashkpunimi me do forc politike, qofshin kto greke, shqiptare dhe misionet aleate perndimore. T gjendur pa aleat, grupet nacionaliste ame bn prpjekje pr t vendosur ura bashkpunimi dhe me FN shqiptar. PKSH, e cila e kishte shpallur Nuri Dinon dhe forcat e udhhequra prej tij, si tradhtar dhe bashkpuntor me pushtuesin, refuzoi kategorikisht propozimin e ardhur nga Nuri Dino n shkurt 1944 pr tu bashkuar n nj front t vetm. Ather kur rreziku komunist ishte shum pran, grupet nacionaliste ame gjat muajit maj 1944, bn prpjekje pr t vendosur kontakte me forcat politike t djathta greke dhe me misionet ushtarake aleate n Greqi dhe Shqipri, prpjekje kto q dshtuan trsisht.

Me largimin e trupave gjermane nga Greqia, forcat nacionaliste greke morn nn kontrollin e tyre amrin. N kto kushte, EDES-i hartoi strategji t reja ndaj popullsis ame, duke u prpjekur ta prdorte at n luftn civile kundr EAM-it. Prgjithsisht kto prpjekje u refuzuan nga faktori am. N kto kushte EDES-i, s bashku me komandn gjermane organizuan armatosjen e popullsis dhe forcave nacionaliste ame, duke siguruar njkohsisht dhe aprovimin n heshtje t kreut t misionit ushtarak britanik Woodhouse. E vendosur prpara nj situate t till, popullsia ame n Greqi u gjend pa asnj aleat dhe e vetmuar prball mizorive t qarqeve nacionaliste greke. Me pretekstin se popullsia ame kishte bashkpunuar me pushtuesit italian dhe gjerman, forcat nacionaliste greke t udhhequra nga Napoleon Zerva, nga muaji qershor e deri n fund t vitit 1944, kryen masakra t pashembullta n kurriz t popullsis civile shqiptare t amris. Rezultati i ktyre masakrave pr minoritetin musliman am ishte i rnd. Deri n fund t vitit 1944, nga amria u shprnguln drejt Shqipris rreth 20 000 refugjat am. Gjat muajit janar 1945, EAM-it dhe FNl shqiptar bn prpjekje pr rikthimin e popullsis s shprngulur ame, por rezultati ishte vetm 3000 deri n 5000 am t riatdhesuar. Pas marrveshjes s Varkizs n shkurt t vitit 1945 dhe krijimit t qeveris s koalicionit n Greqi, forcat nacionaliste greke t mbshtetura dhe nga ato qeveritare, n mars t vitit 1945, masakruan n mas dhe shprnguln me dhun mijra familje ame drejt Shqipris. Bilanci i krimeve t kryera nga forcat nacionaliste greke n fund t L. II. B. mbi minoritetin shqiptar am ishte mjaft i rnd. Mbi 4 700 persona rezultojn t masakruar e t humbur gjat ktyre masakrave. Rreth 25 000 vet u shprnguln me dhun drejt Shqipris. U dogjn gjithsej 61 fshatra dhe 5 800 shtpi. U grabitn, humn e ngordhn gjithsej rreth 127 000 kok bagti t imta, 1 200 lop, buaj e qe, 625 kuaj. Vala e dyt e masakrave dhe spastrimit etnik t amris mbylli njher e prgjithmon shtjen ame dhe i dha fund ekzistencs s minoritetit am n Greqi.

Masakrat e shovinistve grek ndaj minoritetit am u ndihmuan dhe nga qndrimi pasiv i misioneve britanike n Greqi dhe Shqipri, t cilt qndruan n rolin e sehirxhiut dhe mbylln syt prpara ktyre krimeve. Madje n shum raste ishin oficert britanik ata q n emr t aksioneve kundr trupave gjermane, inkurajonin forcat zerviste pr spastrimin e amris nga shqiptart. Nga ana tjetr, edhe komanda gjermane me urdhrat e saj pr armatosjen e t gjith popullsis civile, ndikoi jo pak n kto masakra. Nj veprim i till bri q rezistenca e popullsis dhe grupeve t armatosura ame ndaj forcave nacionaliste greke t ishte i dobt. Reagimi i misioneve ushtarake britanike ishte i dobt edhe pas mbrritjes s refugjatve am n Shqipri. Prpjekjet e tyre pr t bindur qeverin greke pr rikthimin e popullsis ame n amri ishin t vakta. Madje, shqetsimi m i madh i britanikve ishte ruajtja e pakicave greke n Shqipri nga ndonj hakmarrje e mundshme e qeveris shqiptare, si nj mas pr t kompesuar krimet e kryera nga shovinistt grek ndaj minoritetit am.

Gjendja e komunitetit am pas mbrritjes n Shqipri ishte mjaft e rnd. Refugjatt am, u shprndan dhe u vendosn n 16 qendra kryesore grumbullimi n t gjith vendin, ku peshn kryesore e zinin qytetet si, Berati, Durrsi, Vlora, Fieri, Lushnja, Kavaja. Masat e para t marra nga qeveria dhe populli shqiptar pr tu ardhur n ndihm ktyre familjeve ishin mjaft efikase. Populli shqiptar i priti ngrohtsisht familjet e shprngulura ame, duke hapur dyert pr ta. Kushtet e rnda ekonomike n t cilat ndodhej vendi, si dhe pasojat q kishte ln lufta, nuk garantonin prmirsimin e gjendjes ekonomike e shndetsore t ktyre familjeve. E gjendur n kushte t tilla, qeveria shqiptare krkoi ndihm nga misionet aleate q ndodheshin n Shqipri, si dhe t organizata e UNRRA-s. Gadishmria e UNRRA-s pr tu ardhur n ndihm familjeve t shprngulura ame bri q t shmangej nj katastrof e vrtet humanitare. Ndihmat e dhna n strehim, veshmbathje, ushqim e medikamente mjeksore pr komunitetin am gjat vitit 1945-1946, kapnin vlern e 145 000 dollarve amerikan.

Nj rol t rndsishm n prballimin krizs humanitare t refugjatve am patn dhe organizatat e vet komunitetit am n Shqipri, t cilat u morn me organizimin e popullsis, evidentimin e krimeve t kryera nga shovinistt grek kundr ktij komuniteti, shprndarjen e ndihmave, si dhe ndrkombtarizimin e shtjes ame. Komitetin Antifashist am, i krijuar q n shtator t vitit 1944, kishte si detyr parsore orientimi i popullsis ame pr t mbshtetur Luftn Antifashiste Nacionallirimtare, prballimin e krizs humanitare t refugjatve am, si dhe trheqjen e vmendjes s opinionit ndrkombtar ndaj ksaj tragjedie. I krijuar si nj organizat politike, ky komitet pati dhe organet e tij drejtuese, puna e t cilave ishte formimi i kshillave antifashist am n qendrat kryesore ku gjendeshin t grumbulluar refugjatt am. N krye t ktij komiteti u zgjodh Musa Demi, sekretar Taho Sejko dhe zvendsekretar Kasem Demi. N 25 shtator t vitit 1945, komuniteti am n Shqipri organizoi n qytetin e Vlors, Kongresin am, n t cilin morn pjes dhe prfaqsues t misioneve ushtarake aleate q gjendeshin n Shqipri. Krimet e kryera nga qarqet shoviniste greke ndaj minoritetit am n Greqi gjetn nj jehon t madhe n shtypin shqiptar t kohs dhe n qarqet prparimtare evropiane. Jehona e masakrave ndaj minoritetit shqiptar am gjeti pasqyrim dhe n raportet e diplomatve t huaj t cilt gjendeshin n Greqi e Shqipri.

Lidhur me problemin e refugjatve am, qeveria shqiptare n 19 mars 1945, thirri n Tiran nj takim me prfaqsit aleate perndimore. Qllimi i ktij takimi ishte informimi mbi gjendjen e mjerueshme t komunitetit t shprngulur am, njohja e misioneve t huaja ushtarake q gjendeshin n Shqipri me krimet e kryera nga forcat nacionaliste greke ndaj ktij komuniteti, si dhe riatdhesimi i refugjatve am n trojet e tyre. N kuadr t masave pr ndrkombtarizimin e shtjes ame, n dhjetor t vitit 1945, qeveria shqiptare udhzoi KA pr mbledhjen e t dhnave dhe fakteve rreth masakrave t kryera nga forcat nacionaliste greke kundr popullsis civile ame, t dhna kto q do t prmblidheshin n nj broshur. Por, izolimi i qeveris komuniste shqiptare n arenn ndrkombtare bri q prpjekjet e saj pr ndrkombtarizimin e shtjes t dshtonin. Ftohja e marrdhnieve diplomatike t qeveris shqiptare me vendet perndimore dhe kryesisht me fuqit aleate t Lufts s Dyt Botrore, luajti rol negativ n ndrkombtrizimin dhe zgjidhjen e shtjes ame. Krahas ksaj, qeveria shqiptare problemin am e shihte si nj shtje, q duhej zgjidhur n baz t parimeve t Karts s Atlantikut dhe parimeve ndrkombtare t s drejts pr vetvendosjen e kombeve.

BIBLIOGRAFIA

I. BURIME ARKIVORE

1. Arkivi Qendror Shtetror i Republiks s Shqipris (AQSH i RSH).

Fondi 14/AP STR, (Arkivi Partis).

Fondi 17/APL, (Qarkori Gjirokastrs).

Fondi 40/STR, Ushtria Nacional lirimtare Shqiptare.

Fondi 41/STR, Fronti Nacional lirimtar Shqiptar.

Fondi 126/ APL, eta amria.

Fondi 222/APL, Shtabi i Prgjithshm i Ushtris Nacionallirimtare Shqiptare.

Fondi 270/APL, Balli Kombtar.

Fondi 13, Faik Konica.

Fondi 14, Fan Noli.

Fondi 14/AP, D.M/23, Musa Demi.

Fondi 30, Kristo Dako.

Fondi 35, Midhat Frashri.

Fondi 145, Qeveria e Prkohshme e Vlors.

Fondi 149, Kshilli Ministrave.

Fondi 151, Ministria e Punve t Jashtme.

Fondi 152, Ministria e Punve t Brendshme.

Fondi 153, Drejtoria e Prgjithshme e Policis.

Fondi 154, Komanda e Xhandarmris.

Fondi 161, Mkmbsia e Prgjithshme.

Fondi 164, Partia Fashiste Shqiptare.

Fondi 195, Ministria e Arsimit.

Fondi 200, Instituti Studimeve Shqiptare.

Fondi 317, Prefektura e Kors.

Fondi 448, Koleksion dokumentesh i Shoqrive Shqiptare n Zvicr.

Fondi 494, Ministria e Ekonomis.

Fondi 564, Komisioni Interministerial pr Furnizimet nga UNRRA.

Fondi 890, Kshilli i Ministrave

2. Arkivi i Institutit t Historis t Republiks s Shqipris, Qendra e Studimeve Albanologjike, (AIH i RSH), Dokumente italiane, britanike dhe gjermane. Viti 1939, 1940, 1941, 1944.

3. Arkivi i Ministris s Punve t Jashtme t Republiks t Shqipris. (AMPJ i RSH), Viti 1944, 1945, 1946.

4. Arkivi Ministris s Punve t Brendshme t Republiks s Shqipris, (AMPB i RSH), Fondi UNRRA-s, viti 1945, 1946.

5. Arkivi Shtetror Vendor Durrs, (ASHV Durrs), Fondi i Komitetit Ekzekutiv t Prefekturs Durrs, viti 1945, 1946.

II. DOKUMENTE T BOTUARA

Actes agressifs du Gouvernement Monarcho-fasciste grec contre lAlbanie. Tiran, 1947.

Dokumente t Shtabit t Prgjithshm dhe t Komands s Prgjithshme t Ushtris Nacionale lirimtare Shqiptare, Vll.I, Instituti i Studimeve M-L, Tiran, 8 nntori 1976.

Dokumente pr amrin 1912-1939, Prgatitur nga Kaliopi Nasaka, Drejtoria e Prgjithshme e Arkivave Tiran, Dituria 1999.

Documenti Diplomatici Italiani, Serie 6. Vol. 3, 1918-1922, 24 marzo-22 giugno 1919, Istit.Poligrafico Dello Stato, Roma, 2009.

Documenti Diplomatici Italiani, Serie 8, Vol. 9, (1935-1939) 24 aprile-11 settembre 1938, Istit.Poligrafico Dello Stato, Roma, 2001.

Documenti Diplomatici Italiani, Serie 8, Vol. 11, (1935-1939) 1 gennaio-22 maggio 1939, Istit.Poligrafico Dello Stato, Roma, 2007.

Documenti Diplomatici Italiani, Serie 9, Vol.5, (1939-1943), 11 giugno-22 ottobre 1940, Istit.Poligrafico Dello Stato, Roma 1965.

Documenti Diplomatici Italiani, Serie 9, Vol.6, (1939-1943), 29 ottobre 1940-23 aprile 1941, Istit.Poligrafico Dello Stato, Roma, 1986.

Documenti Diplomatici Italiani, Serie 9, Vol. 7, (1939-1943), 24 aprile 1941-11 dicembre 1941, Istit.Poligrafico Dello Stato, Roma 1987.

Documenti Diplomatici Italiani, Serie 9, Vol.8, (1939-1943), 12 dicembre 1941-20 luglio 1942, Istit.Poligrafico Dello Stato, Roma 1988.

Lufta e popullit shqiptar pr lirimin kombtar 1918-1920, Vllimi I, Tiran, 8 nntori 1975.

The resistance Movement of Nothern Epirotes 1941-1945, Athin, 1947.

III. SHTYPI

Bashkimi i Kombit, Tiran, 1944.

Bashkimi, Tiran, 1945, 1946, 1947.

Dielli, 1941.

Ipiritikon, Janin, 1945.

Liria, Boston, 1944.

Relazioni Internazionali, 1941, 1942.

Tomori, Tiran, 1940, 1941, 1942.

Zri i amris, Tiran, 1945, 1946, 1947.

IV. LITERATURA

Andre, Gianluca, La politica estera fascista durante la seconda Guerra mondiale, n LItalia fra tedesschi e alleati, edicione Renzo de Felice, Bolonga, 1973.

Baldai, Antonio, Shqipria e Madhe, Tiran, Eugen 2006.

Baltsiotis, Lambros, The Chams of Northestern Greece, n European Journal of Turkish Studies, 12/ 2011.

Baltsiotis, Lambros, amria: Fakte reale dhe imagjinare, Koha Jon, Nr. 277, 7 tetor, 2002.

Bashkurti, Lisen, amria n rrugn e zgjidhjes, Tiran, GEER, 2012.

Battaglia, Roberto, La verita sull aggressione alla Grecia: I provocatori di Guerra. Roma, 1953.

Berati, Dhimitr, Mbi marrdhniet e Shqipris me Lidhjen e Kombeve, Tiran, H. Borshi 2007.

Bottai, Xhuzepe, Diario 1935-1944, Milano, 1983.

Borejsza, W. Jerzy, Greece and the Balkan Policy of Fascist Italy 1936-1940, in Journal of Hellenic Diaspora. Pella Publishing Company, 1-2, 1986.

Bruce, Clark, Twice a Stranger: The Mass Expulsion that Forget Modern Greece and Turkey, Harvard University Press, 2009.

Cervi, Mario, Storia della Guerra di Grecia, Milano, 1965.

Ciano, Galeazzo, Diario 1937-1943, Milano, Rizzoli 2006.

Ciano, Galeazzo, Ditari 1937-1943: Shqipria, Tiran, Albinform 1994.

Clogg, Richard, Histori e Prmbledhur e Greqis, Tiran, Linus 2004.

Clogg, Richard, The Struggle for Greece, Chicago, 2002.

Crociani, Pierro, Shqiptart n forcat e armatosura italiane 1939-1943, Rom, 2001.

Delvina, Sherif, E vrteta mbi Epirin, Tiran, Fllad 1999.

Demi, M. Petrit, E vrteta n marrdhniet greko-shqiptare, Esse e polemika. Tiran, Argeta LMG 2002.

Demi, Musa Petrit, amria, tok e prgjakur, Tiran, ASD 2008.

Dervishi, Kastriot, Masakra n amri, Dshmi t t mbijetuarve, Tiran, Sht. Botuese 55, 2009.

Dzhgiu, Muharrem, Prpjekjet e forcave politike shqiptare pr bashkim gjat Lufts s Dyt Botrore, Studime Historike Nr.1-2, Tiran 2000.

Dzhgiu, Muharrem, Shqipria nn pushtimin italian 1939-1943, Tiran, Eneas 2015.

Dzhgiu, Muharrem, Mithat Frashri, personalitet i denj i nacionalizmit shqiptar, Studime historike nr.1-4, Tiran, 1995.

Dzhgiu, Muharrem, Meta Beqir, Pozita e amris dhe e amve gjat Lufts s Dyt Botrore, Studime historike, nr.1-4, Tiran, 1998.

Dragoj, Nuri, Shqiptart dhe grekt, Tiran, Vesso 2009.

Duka, Valentina, Dokumente britanike pr Shqiprin dhe shqiptart, vol I, Tiran, Toena 2012.

Duka, Valentina, Historia e Shqipris 1912-2000, Tiran, SHBLU 2007.

Duka, Ferid, Realiteti Etnik i Dropullit, Studime Historike, Nr.3-4, Tiran, 1991.

Elsie, Robert, Destani Bejtullah, The Cham Albanians of Greece, Londr, B. Tauris 2012.

Ercolani, Antonela, LItalia in Albania: la conquista italiano nei documenti albanesi 1939. Rom, Liberta Universita San Pio V, 1999.

Fazliu, Kadrije, Arsimi shqip n amri, Tiran, Mirgeeralb 2014.

Fischer, Bernd J, Shqipria gjat Lufts 1939-1945, Tiran, abej 1999.

Fischer, Bernd J, Mbreti Zog dhe prpjekja pr stabilitet, Tiran, abej 1996.

Fraser, J. Foster, Shqipria e poshtme. Tiran, Zenit 2009.

Frashri, Kristo, Historia e amris, Tiran, UET 2015.

Gerolymatos, Andre, Guerrilla Warfare and Espionage in Greece 1940-1947, N. York, 1992.

Goga, Iljaz, Arsimi shqip n diaspor dhe n amri 1912-1944, Tiran, Naim Frashri 2007.

Grazzi, Emanuele, Il Principio della fine, Limpresa di Grecia, Rom, 1945.

Grup autorsh, Epiri i Jugut amria, Tiran, UET PRESS 2014.

Hibbert, Rexhinald, Fitorja e hidhur, Lufta Nacionallirimtare e Shqipris, Tiran, A.Z. ajupi, 1993.

Historia e Popullit Shqiptar, Akademia e Shkencave t Shqipris, Vllimi III, Tiran, Toena 2007.

Historia e Popullit Shqiptar, Akademia e Shkencave t Shqipris, Vllimi IV, Tiran, Toena 2008.

Hondoros, Louis John, Occupation and Resistance, The Greek Agony 194144. Ne York: Pella Publishing, 1983.

Hoti, Izber, Qndrimi i diplomacis italiane ndaj Shqipris dhe shqiptarve, 1930-1941. Prishtin, Akademia e Shkencave 1997.

Hoxha, D. Ibrahim, Viset kombtare shqiptare n shtetin grek, Tiran, H. Tasini 2000.

Hoxha, D. Ibrahim, amria dhe Janina n vitet 1912-1922, Tiran, H. Tahsini 1996.

Hoxha, Enver, Dy popuj miq, Tiran, 8 Nntori 1985.

Ikonomi, Ilir, Faik Konica, Jeta n Uashington, Tiran, Onufri 2011.

Isufi, Hajredin, amria nprmjet kronikave t kohs 1902-1940, Tiran, Pegi 2007.

Isufi, Hajredin, amria, studime historike-sociologjike shek.XIII-XX, Tiran, Pegi 2006.

Isufi, Hajredin, Musa Demi dhe qndresa ame 1800-1947, Tiran, Dudaj 2002.

Isufi, Hajredin, Jasin Sadiku kapedani am, Tiran, Naimi 2012.

Isufi, Hajredin, Aspekte t islamizimit n amri, Studime Historike, nr.3-4, Tiran, 2004.

Jakomoni, Francesco. Gjysma ime shqiptare, Tiran, ORA 2005.

Jakomoni, Francesco, Politika e Italis n Shqipri, Tiran, 55, 2005.

Jelavic, Charles dhe Barbara, Themelimi i shteteve Kombtare t Ballkanit, Tiran, Dituria, 2004.

Kaba Hamit, UNRRA n Shqipri 1944-1947, Tiran, Akademia e Shkencave 2000.

Kentrotis, Kiriakos, Myths and Realities about minorities in Greece. The case of the moslem chams of Epirus. Balkan Studies, Sofie 1995.

Kentrotis, Kiriakos, The Course of Greek-Albanian Relations after the Second World War and the Question of the Muslim Chams, in: Balkan Studies, Thesalonika, Vol.34.2, 1993.

Kokosalakis, Nikos and Psimmenos Iordanis, Modern Greece: A profile of Identity and Nationalism, Panteion University, Athin, 2002.

Kola, Aristidh, Arvanitasit dhe prejardhja e grekve, Tiran, Shtp. Bot. 55 2002.

Konica, Faik, Shqipria kopshti shkmbor i Europs Juglindore, Tiran, Shtpia Botuese 55, 2010.

Kotini, Albert, amria denoncon, Tiran, Fllad 1999.

Kotini, Albert, Tre gurt e zez n Prevez, Tiran, Fllad 2000.

Kondis, Basilis, Greqia dhe Shqipria n shek.XX, Selanik, 1997.

Kondis, Basilis. Greece and Albania 19081914. Thessaloniki: Institute for Balkan Studies, 1976.

Krapsitis, Basilis, E vrteta historike pr amt musliman, Athin, 1992.

Krapsitis, Basilis, Istoria tu Margaritiu, Athin, 1992.

Krapsitis, Basilis, amt musliman t Thesprotis, Athin, 1986.

Kretsi, Georgia, The secret Past of the Greek-Albanian Bordelands. Cham muslims Albanians: Perspectives on a Conflict over Current Rights. Ethnologia Balkanica, Mynih Germany, Vol.6, 2002.

Krisafi, Ksenofon, Marrdhniet shqiptaro-greke n sfondin e Traktatit t Miqsis dhe hijeve t Ligjit t Lufts, Tiran, UET 2014.

Ktistakis, Giorgos, Properties of Albanians and Chams in Greece: Nullification of the State of War and international protection of human rights. Athin 2006.

Ktistakis, Giorgos, The Agricultural Seftlement of Refugees: A surce of Productive Work and Stability in Greece, 1923-1930. In Agriultural History Arkansas, USA, 2005.

Kuuku, Bashkim, shtja ame dhe integrimi evropian: Konferenc shkencore, qershor 2004. Tiran, Arbria 2004.

Kuuku, Jonuz, Koha e provave t mdha, Lufta antifashiste dhe ngjarje historike n trevn e amris, Tiran, Dituria 2007.

Kuuku, Jonuz, Epiri dhe Thesprotia n shekuj, Tiran, Dituria 2012.

Kuuku, Veledin, Historiku i Batalionit partizan amria, Tiran, Geer 2004.

Lio Filip, Probleme t marrdhnieve greko-shqiptare, Tiran, Neraida 2009.

Malltezi, Luan, Delvina, Sherif, Midhat Frashri, Ministri Fuqiplot n Athin, shtja ame, Tiran, Via Egnatia 2013.

Malakasses, John T. Zervas Ousting, From the Greek Government, Janin, 1984.

Manda, Eleftheria, amt musliman t Epirit 1923-2000, Tiran, Toena 2015.

Manda Eleftheria, The Cham of Albania and the Greek State, 1923-1945, in Journal of Muslim Minority Affairs. Londwr, 2009.

Manda, Eleftheria, Muslim Chams of Epirus and Word War II. From irredentism to collaboration. Study Group & elia, Samothraki, July 2004.

Margaritis, Jorgos, Bashkpatriot t padshiruar, amt dhe Hebrenjt, Tiran, Bota shqiptare 2009.

Martuci, Donato, Tokat e liruara shqiptare II, amria, Tiran, ICEBERG 2013.

Martuci, Donato, Le terre albanesi rredente: La Ciameria tra irredentismo Albanese e propaganda fascista, Universiteti Salento, Itali, 2014.

Mazouer, Mark, After the War Was Over, Princeton University Press, 2000.

Mazouer, Mark, Inside Hitlers Greece: The Experience of Occupation 1941-1944. Yale University Press, 2001.

Mehmet, Ahmeti, shtja ame n krkim t nj zgjidhjeje, Tiran, Arbria 2006.

Merxhushi, Nexhat, Spastrimi etnik n amri: un 9 vjeari q bashkpunova me nazifashistt. Tiran, Natyra 2015.

Meta, Beqir, Tensioni greko-shqiptar, Tiran, Geer 2002.

Meta, Beqir, Tragjedia ame, Tiran, Sejko 2002.

Meta, Beqir, Kosova dhe amria n gjysmn e par t shek.XX. Studime

Historike, nr.3-4, Tiran 2005.

Meyer, Frank Herman, Buldtiges Edelweiss. Die 1. Gebirgs-Division im Zweiten Weltkrieg, Berlin, Christoph Links Verlag, 2008.

Michalopoulos, Demetres, amt, Arsenidhis, Athin 1993.

Michalopoulos, Demetres, The Moslems of Chamuria and the Exchange of Population between Greece and Turkey. in Balkan Studies, Vol.2, 1986.

Micheletta, Luca, La questione di Ciamuria e l attacco italiano alla Grecia del 28 ottobre 1940, in Clio, rivista trimestrale di Studi Storici, vol.40, No.3, 2004.

Micheletta, Luca, Il sostegno alla Grande Albania: il caso del Kosovo, in Loccupazione italiano della Jugoslavia 1941-1943, Firenze, Le Lettere, 2009.

Micheletta, Luca, L resa dei conti: Il Kosovo, LItalia e la dissoluzione della Jugoslavia, 1939-1941, Roma, Edizioni Nuova Cultura 2008.

Milo, Paskal, Shqiptart n Luftn e Dyt Botrore, Vllimi I, Tiran, Toena 2014.

Minga, Hasan, amria,- vshtrim historik, Tiran 2006.

Minga, Hasan, Saqe, Hilmi, Genocidi grek kundr amris vazhdon, Tiran, Arbria 2004.

Montanelli, Idro, Cervi, Mario, LItalia dell Asse (1936-10 giugno 1940), Milano, Rizoli 1980.

Naska, Kaliopi, Dokumente pr amrin, 1912-1939, Tiran, Dituria 1999.

Naska, Kaliopi, Mbrojtja e t drejtave n Lidhjen e Kombeve 1920-1936, Botuar nga Instituti i Studimeve pr amrin, Tiran, Arbria 2005.

Naska, Kaliopi, shtja ame n Lidhjen e Kombeve n vitet 1920-1936, Arkivi Shqiptar, Viti 6, Nr.1-2, Drejtoria e Prgjithshme e Arkivave, Tiran, 2005.

Nazarko, Mentor, Pesha e kohs n zgjidhjen e shtjes s pronsis n amri n procesin e europianizimit t Greqis dhe Shqipris, Tiran, UET 2014.

Nazarko, Mentor, Lufta e fundit, Pronat e shqiptarve n Greqi. Tiran, UET 2007.

Papadakis, B.P, Historia diplomatike e shtjes s Epirit t Veriut 1912-1957, Athin, 1957.

Papastratis, Procopis, British Policy towards Greece during the Second World War, 1941-1944. Cambridge: University Press, 1984.

Pearson, Ouen, Albania in okupation and War: from fascism to communism 1940-1945. London, I. B Tauris 2005.

Pechoux, Yves Pierre, et Michel, Sivignon, Leviction des Tchamides dEpire Occidentale en 1944, in Revue de la Societe d Ethnographie de Paris, 1989, Vol. 85, nr.106.

Pettifer, James, Woodhouse, Zerva dhe amt. Tiran, Onufri 2010.

Puto, Arben, Lufta italo greke, diktator dhe kuisling. Tiran, Toena 2011.

Puto, Arben, Pavarsia shqiptare dhe diplomacia e Fuqive t Mdha 1912-1914, Tiran, 8 nntori 1978.

Puto, Arben, Npr analet e diplomacis angleze, Tiran, Albin 2001.

Rama, Fatmira, amria n vitet 1912-1940, Tiran, UET 2014.

Rama, Fatmira, Problemi am n Lidhjen e Kombeve (1923-1926), Studime historike, Nr.1-2, Tiran, 2007.

Rama, Fatmira, Shtypi shqiptar rreth coptimit t Shqipris n Konferencn e Londrs t vitit 1913, Studime historike, Nr.3-4, Tiran, 1999.

Rama, Fatmira, Konica n kulturn shqiptare n vitet 1925-1939, n Studime Albanologjike, Universitetit Tirans, Tiran, 1996.

Rama, Fatmira, Dukuri arsimore gjat Lufts s Dyt Botrore, Tiran, Argeta-LMG, 2005.

Rama, Fatmira, Traktati i Lozans, shprnguljet dhe shpronsimi 1923-1926, Instituti i Studimeve pr amrin, Tiran, Arbria 2005.

Sadiku, Blerina, Lindja e shtjes ame 1820-1943. Tiran, Naimi 2011.

Sami, Rrepishti, Mbi amrin, Shkodr, Feniks 2002.

Sami, Repishti, Hyrje n problemin e amris, Tiran, UET 2014.

Sharra, Jani, Istoria tis periohis Igumenicas (1500-1950), Athin, 1985.

Sheme, Selman, amria,-vendi, popullsia, jeta ekonomike, Tiran, Progres 2005.

Sheme, Selman, Vshtrim gjeografik (amria), Tiran, UET 2014.

Silajxhi, Haris, Shqipria dhe SHBA n arkivat e Uashingtonit, Tiran, Dituria, 1999.

Smirnova, Nina, Historia e Shqipris prgjat shekullit XX, Tiran, Ideart 2004.

Sula, Asllan, Dy net q ngrin Romn: mbijetesa e popullit shqiptar gjat lufts italo-greke. Tiran, Eugen 2001.

Tomori, P. Kosta, Barbarit greke n Shqipri 1913-1914, Tiran, Naimi 2012.

Triandafilopoulos, Triandafilos, Power politics and nationalist discourse in the struggle for Northern Epirus; 1919-1921. In Journal of Southern and the Balkans, vol.2, nr.2, viti 2000.

Tsuderos, Emmanuele, Greek white book: diplomatic documents relating to Italys aggression against the Greece. London, 1942.

Umilta, Carlo, Jugosllavia dhe Shqipria. Kujtime t nj diplomati, Milano, Garzanti 1947.

Vakallopullos, A. Kostandinos, Historia e helenizmit verior, Selanik, 1992.

Veremis, Thanos and Gerolymatos, Andre, The Military as a Sociopolitical Force in Greece, 1940-1949. Pella Publishing Company, 1996.

Verli, Marenglen, Raportet e shqiptarve me fqinjt dhe Evropn n periudhn midis dy luftrave botrore, Gjurmime albanologjike-seria e shkencave historike, Nr.28-29, Tiran, 1998-1999.

Vikers, Miranda, po bhet me shtjen ame, Tiran, Bota shqiptare 2008.

Vikers, Miranda, The Cham Issue,- Albanian National and Property Claims in Greece, Qendra e Studimeve Ballkanike, 2002.

Vikers, Miranda, The Cham Issue, Were to Now? Prishtin, Era 2002.

Vikers, Miranda, Shqiptart nj histori moderne, Tiran, Bota shqiptare 2008.

Vikers, M dhe J. Pettifer, shtja shqiptare. Riformzimi i Ballkanit. Tiran, Bota shqiptare 2007.

Xhufi, Pllumb, Rreth etnis s Epirit gjat mesjets, n Studime historike, Nr.1-4, Tiranw, 1998.

Zhango, Nikos, Imperializmi anglez dhe rezistenca kombtare, 1940-1945, Vll. I dhe II, Athin, 1978.

207

Recommended

View more >