Voc Lessen

  • Published on
    25-Jun-2015

  • View
    679

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

<p>Handleiding deel 2Informatie en lessuggesties bij tijdvakkist 6 VOCVOC-schepen op de rede</p> <p>ColofonDeze handleiding en tijdvakkist is tot stand gekomen met medewerking van: Ellen Laan, leerkracht Jac. P. Thijsse/ Tuindorpschool Den Helder Annette de Wit, Marinemuseum Den Helder Maarten Noot, Helderse Historische Vereniging Hans Eelman, duiker en onderwater-archeoloog op Texel Jolet Leenhouts, illustratrice Arend van Dam, kinderboekenschrijver Eric van der Veeken, leerkracht Comeniusschool Sander Michalewski, leerkracht Pcbs De Fontein Anne van der Kooi, OBD Noordwest Renate Ammerlaan, Cultureel Erfgoed Noord-Holland Vibeke Roeper, Cultureel Erfgoed Noord-Holland Sietske Dreschler, Cultureel Erfgoed Noord-Holland Ineke en Adri Vonk, Walvisvaartexperts</p> <p>2</p> <p>Inhoud1. Inleiding 2. Inhoud van de tijdvakkist 3. Historische achtergrondinformatie Landschap Wonen Bewoners Voedsel en voedselvoorziening Werken Organisatie van de samenleving Vervoer De VOC in het Marsdiep Walvisvaart 4. Meer informatie 5. Bezoek bij deze tijdvakkist 4 5 13 13 14 15 15 16 16 17 18 19 20 20</p> <p>Kopieerbladen Puzzel: ontdekkingsreizen Recept: raasdonders met spek Recept: zuurkoolsoep Het VOC-spel Bouwplaat: koopvaardijschip Batikken Liedjes over de VOC, de koopvaart en de zee</p> <p>3</p> <p>1. InleidingIn de tijd van pruiken en revoluties, tussen 1700 en 1800, was de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) van groot belang voor de Helder Buyrt en Huisduinen. De VOC-schepen, die vertrokken vanuit het Marsdiep, zorgden voor veel reuring en extra handelsmogelijkheden. De Tijdvakkist VOC-schepen op de rede bevat informatie en voorwerpen over de VOC. Omdat veel commandeurs en walvisvaarders afkomstig waren uit de Helder Buyrt en Huisduinen, is de walvisvaart ook een onderwerp dat in deze kist naar voren komt. Bijzonder is dat deze kist een aantal originele achttiende-eeuwse voorwerpen bevat: VOC-muntjes en pijpjes die gevonden werden in scheepswrakken op de Rede van Texel en wervels afkomstig van een echte walvis. Het is materiaal dat de leerlingen zelf kunnen bestuderen. Wel de witte handschoenen aan, want zo hoort dat als je met oude spullen werkt! Het thema VOC-schepen op de rede spreekt tot de verbeelding van zowel jonge als oudere kinderen. Het thema is met alle attributen in de kist heel goed op verschillende niveaus aan te bieden. Denk bijvoorbeeld aan de volgende algemene suggesties: Onderbouw Kijk naar de tijdvakplaat en praat over wat je ziet. Verken en speel met het VOCschip. Behandel scheepswoorden: mast, dek, vlag, boegspriet, zeil, anker, kanon. Richt de speelhoek in met VOCvoorwerpen of met voorwerpen uit de walvisvaart. Leen twee leerlingen uit een hogere groep die zich verkleden als een rijk en een arm meisje uit de achttiende eeuw. Zing en leer de liedjes over de VOC. Bekijk het schilderij over de walvisvaart. Maak de puzzel van het VOC-schip. Middenbouw Lees het verhaal voor. Praat over de tijdvakplaat. Speel het VOCspel. Maak een koopvaardijschip. Luister naar en leer de liedjes. Maak de recepten. Kijk naar de globe en de kaarten, en vergelijk ze met moderne kaarten: een heel verschil! Laat twee leerlingen uit de groep zich verkleden als een rijk en arm meisje uit de achttiende eeuw. Gebruik de kijkwijzer om de bijzondere archeologische voorwerpen uit de kist te onderzoeken. Bedenk met of voor de groep een eindpresentatie over het tijdvakproject: een tentoonstelling, een voorstelling of een pagina voor de website van de school. Maak een tentoonstelling over scheepvaartarcheologie of over de walvisvaart. Bovenbouw Laat groepjes leerlingen zich verdiepen in n van de themas uit de kist, en daarover aan elkaar een presentatie geven. Denk bijvoorbeeld aan de themas eten en gezondheid, handel, walvisvaart en misdaad en straf. Gebruik de historische informatie uit deze handleiding voor een les over Den Helder in de achttiende eeuw. Bekijk en lees de historische bronnen. Ga met de hele klas batikken. Vergelijk topografische kaarten en de globe uit dit tijdvak met een moderne kaart. Speel het VOC-spel. Sluit het project af met een gezamenlijke (creatieve) presentatie voor ouders of andere groepen. Bij de lijst van voorwerpen in de kist, die je op de volgende bladzijden vindt, zijn per voorwerp nog meer werk- en lessuggesties opgenomen.</p> <p>4</p> <p>VOC2. Inhoud van de tijdvakkist VOC-schepen op de RedeThema Algemeen VOC Voorwerp/Afbeelding/Bron Een banier Toelichting Banier met titel van de tijdvakkist en fragment uit de tijdvakplaat. Zulke katoenen handschoenen dragen museumconservatoren als ze oude voorwerpen onderzoeken. Verhaal over dit tijdvak, geschreven door Arend van Dam. Lessuggesties Lessuggesties Gebruik de banier om de klas aan te kleden tijdens het tijdvakproject. Gebruik de handschoenen voor onderzoek van de archeologische voorwerpen in de kist. Voor de onder- en middenbouw te gebruiken als voorleesverhaal; voor de bovenbouw om zelf te lezen Een kringactiviteit rondom de verhaalplaat. Wat zie je? Wat gebeurt er denk je? Wat valt je op aan de mensen en hun kleding? Enz. Voor de midden- en bovenbouw, bijvoorbeeld te gebruiken als starter. Vergelijk de kaarten met een kaart van nu. Wat herken je nog, wat is er veranderd? Vergelijk de kaart met een kaart van nu. Welke gebieden zijn er nu wel en waren er vroeger niet? Bestudeer de afbeeldingen, let bijvoorbeeld op de huizen: hoe zien ze eruit, waar zijn ze van gemaakt, enz. Bestudeer de afbeeldingen, let bijvoorbeeld op de schepen: hoe zien ze eruit, waar zijn ze van gemaakt? Richt een leeshoek in. Lees een van de kinderboeken voor. Laat kinderen een boekenbeurt houden over n van de boeken.</p> <p>2 paar onderzoekshandschoenen</p> <p>Verhaal Leven van de wind</p> <p>Tijdvakplaat De Rede van Texel</p> <p>Tijdvakplaat gemaakt door Jolet Leenhouts. Je ziet een herberg aan de wal en VOCschepen op de rede.</p> <p>DVD Vaar mee met de VOC</p> <p>Kaarten</p> <p>Kaart</p> <p>Vaar mee met de VOC is een tweedelige schooltvserie over de VOC. Twee topografische A4kaarten uit de achttiende eeuw van Het Marsdiep en de omgeving van Huisduinen. En kaart op A3formaat van de Noordkop in de achttiende eeuw. Drie afbeeldingen van Den Helder en Huisduinen in de achttiende eeuw.</p> <p>Afbeeldingen van de omgeving van Den Helder</p> <p>Afbeeldingen van VOC-schepen op de rede</p> <p>Drie afbeeldingen van schepen voor de kust van Den Helder.</p> <p>Boeken</p> <p>- Het VOC-schip De Halve maan - Zwarte peper, scheurbuik - Opstand in de stad - Saartje Tadema - Koerier van de rover - Storm op de IJszee - Rood Alarm (in n kist) - Oorkonden in steen; 17e en 18e eeuwse grafzerken op de oude begraafplaats van Huisduinen/Den Helder - Schip Ahoy</p> <p>5</p> <p>Algemeen VOC - Vervolg</p> <p>Model van een VOC-schip</p> <p>Scheepsmodel waarmee je een aantal onderdelen van een schip mee kan aanduiden: masten, dekken, spiegel, romp, anker enzovoort.</p> <p>Legpuzzel VOC-schip CD met VOC-liedjes</p> <p>Kopieerblad: liedjes</p> <p>Kopieerblad: het VOC-spel</p> <p>Bouwplaat: koopvaardijschip</p> <p>Pascaerte van de Zuiderzee, Johannes van Keulen</p> <p>Verkleedkleren: 18e-eeuwse jurken van een arm meisje</p> <p>Je vind de tekst en de wijs van de liedjes op de cd bij de kopieerbladen. Kopieerblad met de spelregels van dit door Sander Michalewski verzonnen spel. Een leuke knutselactiviteit: maak een koopvaardijschip van papier. Je vindt de bouwplaat bij de kopieerbladen. Een paskaart gebruikten schippers om hun route uit te stippelen. Vooral in gevaarlijk vaarwater, zoals de Zuiderzee, was het heel belangrijk om precies te weten waar zandbanken en geulen waren. Je kunt op deze kaart de route zien van Amsterdam naar de Rede van Texel. Kleding Onderjurk, halsdoek, rok, jak, schort, borstlap en mutsje. De rok en het jak zijn gemaakt van linnen dat is sterk en niet zo duur. Trek eerst de onderjurk aan. Sla dan de halsdoek om de schouders, kruis de punten voor de borst, en strik de uiteinden op de rug vast. Stap in de rok. Strik de linten van het achterpand voor op de buik vast. Strik dan de linten van het voorpand vast op de rug. Trek het jak aan. Speld de borstlap vast op de onderjurk. Rijg het jak met lint dicht. Bind het schortje voor en zet het mutsje op. Het haar hoort onder het mutsje gedragen te worden.</p> <p>In de onderbouw: laat leerlingen met het schip spelen, benoem de onderdelen van een schip. In de bovenbouw: bekijk het schip kritisch: klopt het met de afbeeldingen? Maak de puzzel. Luister naar de muziek, leer de leerlingen de tekst en zing samen mee. Leer de leerlingen de tekst en zing samen mee. Speel het spel in de gymzaal of buiten.</p> <p>Maak het koopvaardijschip.</p> <p>Bestudeer de kaart en stippel de route uit. Vergelijk de kaart met een moderne kaart van het IJsselmeer.</p> <p>Leerlingen verkleden zich en laten aan de groep zien uit welke onderdelen het kostuum bestaat. Gebruik je de kleren in een onderbouw-groep, nodig dan een ouder kind als model uit. Praat over de kleding: zit het lekker? Is het warm? Kun je er goed in bewegen? Vind je het mooie kleren? Wat is het verschil tussen het arme en het rijke meisje?</p> <p>6</p> <p>Algemeen VOC - Vervolg</p> <p>Verkleedkleren: 18e-eeuwse jurken van een rijk meisje</p> <p>Onderjurk, halsdoek, rok, jak, schort, borstlap en mutsje. De rok is gemaakt van sits: kleurig bedrukt katoen dat door de VOC werd meegenomen. Het jak is gemaakt van glanzend katoen. Het schortje werd vooral gedragen voor de sier; een rijk meisje hoefde geen huishoudelijk werk te doen. Trek eerst de onderjurk aan. Sla dan de halsdoek om de schouders, kruis de punten voor de borst, en strik de uiteinden op de rug vast. Stap in de rok. Strik de linten van het achterpand voor op de buik vast. Strik dan de linten van het voorpand vast op de rug. Trek dan het jak aan. Speld de borstlap vast op de onderjurk. Rijg het jak met lint dicht. Bind het schortje voor en zet het mutsje op. Het haar hoort onder het mutsje gedragen te worden. Deze voorschriften komen uit de algemene reglementen van de VOC, waaraan iedereen aan boord zich moest houden. In 1763 pleegde een groep matrozen een muiterij op het VOC-schip Nijenburg. Het verslag (een fotografische herdruk van een 18de-eeuws boekje) vertelt in het kort wat er gebeurde. De muiters van de Nijenburg werden verhoord en veroordeeld aan boord van twee schepen op de Rede van Texel. In deze lijst vind je een overzicht van alle straffen. Deze godsdienstige voorschriften komen uit de algemene reglementen van de VOC, waaraan iedereen aan boord zich moest houden.</p> <p>Leerlingen verkleden zich en laten aan de groep zien uit welke onderdelen het kostuum bestaat. Gebruik je de kleren in een onderbouw-groep, nodig dan een ouder kind als model uit. Praat over de kleding: zit het lekker? Is het warm? Kun je er goed in bewegen? Vind je het mooie kleren? Wat is het verschil tussen het arme en het rijke meisje?</p> <p>Misdaad en straf</p> <p>Straffe over verscheide delicten</p> <p>Verslag van de muiterij op het schip Nijenburg</p> <p>Maak een overzicht van misdrijven en de bijbehorende straf. Wat vinden de leerlingen van de lijfstraffen? Lees het verslag voor. Wat is muiterij precies?</p> <p>Straffen van de muiters van het schip Nijenburg</p> <p>Zoek uit wat alle straffen precies inhouden: radbraken, geselen, laarzen, kielhalen, enzovoort.</p> <p>Van de Godsdienst, Predikanten en Zieke-troosters</p> <p>Lees de bron en maak een lijst van de verschillende straffen.</p> <p>7</p> <p>Eten en gezondheid</p> <p>Lijst met etensvoorraden op een VOC-schip</p> <p>Fotografische herdruk van de uitgebreide lijst met allerlei soorten proviand: van droge erwten tot levende schapen! De gewichten worden aangegeven in ponden.</p> <p>Order en instructie voor de chirurgijns</p> <p>Een fotografische herdruk van de instructie voor VOCchirurgijns. Ze moesten vooral goed voor de scheurbuiklijders zorgen.</p> <p>Van het rantsoen</p> <p>Van de zieken</p> <p>Recepten voor raasdonders met spek en zuurkoolsoep</p> <p>Een aantal paragrafen uit het VOC-reglement, die gaan over de omgang met het rantsoen. Voedsel weggooien was streng verboden! Een aantal paragrafen uit het VOC-reglement die gaan over (het voorkomen van) ziekten. Je vindt de recepten bij de kopieerbladen. Raasdonders met spek was een echt zeemansgerecht. Zuurkoolsoep werd gegeten om scheurbuik te voorkomen. Replica van een globe die de Franse globemaker Didier robert de Vaugondy in 1745 maakte. Hierop is goed te zien hoeveel kennis men toen had van de wereld. Op de globe zijn in dunne lijntjes o.a. de reizen van de Nederlanders Jacob le Maire (1617) en Abel Tasman (1642) aangegeven. Deze kaart van Azi werd gemaakt in de 17de eeuw, toen de Nederlanders nog maar net de weg naar Azi gevonden hadden. Op deze wereldkaart, zie je hoever de wereld in de 18de eeuw in kaart was gebracht. Je vind de puzzel bij de kopieerbladen.</p> <p>Bekijk de lijst. Wat mis je? Wat wordt er vaak gegeten? Praat over houdbaarheid van voedsel. Reken uit: hoeveel gort neem je mee op een reis van vier maanden met een bemanning van 150 matrozen? Lees de bron. Stel vragen zoals: wat voor ziektes kwamen er voor op het schip? Hoe werden de ziektes behandeld? Wat namen de chirurgijns allemaal mee aan boord? Bekijk de bron. Vertaal het Oudnederlands.</p> <p>Probeer het oude handschrift te ontcijferen. Maak het recept op school of (door leerlingen) thuis.</p> <p>Wereldbeeld</p> <p>Globe</p> <p>Vergelijk de oude globe met een moderne globe. Wat is er sinds 1745 allemaal ontdekt?</p> <p>Kaart van Azi (A3)</p> <p>Vergelijk de kaart met een moderne kaart. Wat herken je?</p> <p>Wereldkaart, Gerard van Keulen</p> <p>Puzzel: ontdekkingsreizen</p> <p>Kijk naar Amerika en Australi en vergelijk deze werelddelen met een moderne kaart. Klopt het? Maak de puzzel. Verbind de reizen met de juiste ontdekkingreizigers.</p> <p>8</p> <p>Gevaar op zee</p> <p>Gebed in noodweder</p> <p>Gravure van schepen in een storm (A3)</p> <p>Verhaal van het VOC-schip Nieuw Vyver-vreugd</p> <p>Verhaal van het VOC-schip Kroonenburg</p> <p>Hollands Admiraalsschip 96 stukken</p> <p>De VOC-chirurgijns kregen standaard gebeden mee voor een aantal veel voorkomende situaties. Dit gebed dat tijdens storm en noodweer werd gedaan, zal ongetwijfeld heel vaak gebruikt zijn! Tijdens een zware storm konden schepen zwaar gehavend raken. VOCschepen hadden altijd extra hout, masten en zeilen bij zich om het schip op volle zee te kunnen herstellen. Fotografische herdruk van een 18de-eeuws reisverslag. Zulke verslagen waren heel populair. De Nieuw Vyvervreugd was op weg van Batavia naar Nederland. In de buurt van Schotland ontstond er brand aan boord en explodeerde de voorraad buskruit. Een aantal opvarenden kon worden gered. Fotografische herdruk van een 18de-eeuws reisverslag. Zulke verslagen waren heel populair. De Kroonenburg was op weg van China naar Nederland toen het schip in een orkaan terecht kwam. Wonder boven wonder zonk het schip niet. Uiteindelijk kwam het behouden aan op de Rede van Texel. Een Hollands Admiraalsschip is het belangrijkste schip van de oorlogsvloot. Op zo'n schip werkten wel 300 mannen: ongeveer 100 zeelui en 200 soldaten. En wrak op de Rede van Texel zit vol met dit soort stenen. Het zijn wetstenen waarmee messen en scharen geslepen werden. De steensoort komt uit...</p>