Wartości religijne Kształtowanie postaw religijnych ... ?· Wartości religijne. Kształtowanie postaw…

  • Published on
    27-Feb-2019

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

<p>WARTOCI I ICH ZNACZENIE </p> <p> ISSN 2082-7067 1(17)2014 KWARTALNIK NAUKOWY </p> <p>Ks. mgr lic Tomasz Borkowski </p> <p>Uniwersytet Kardynaa Stefana Wyszyskiego w Warszawie </p> <p>Doktorant Wydziau Teologicznego </p> <p>Wartoci religijne. </p> <p>Ksztatowanie postaw religijnych czowieka </p> <p>Prowadzenie bada nad zjawiskiem religii we wspczesnym wiecie cigle </p> <p>budzi wiele zainteresowa w wiecie naukowym. Wrd badaczy wielokrotnie </p> <p>rodzi si pytanie czy religijno jest cech przypadkow, wytworzon przez </p> <p>wychowanie, tradycj, rodowisko, czy moe jest zjawiskiem nierozerwalnym, </p> <p>nalecym do natury czowieka. W filozofii F. Nietzschego, Z. Freuda, K. Marksa, </p> <p>J.P. Sartre`a znajdujemy twierdzenie, e religia jest zbdnym, niepotrzebnym </p> <p>i niezwizanym z natur czowieka wynikiem niekorzystnych warunkw </p> <p>bytowych czowieka i zniknie wraz z ich popraw. </p> <p>Niema grup stanowi ci badacze, V.E. Frankl, G. Allport, E. Fromm, </p> <p>R. Otto, G. Jung, ktrzy podkrelaj, e religia jest staym i naturalnym </p> <p>komponentem ycia ludzkiego. Liczne badania historii religii pokazuj </p> <p>powszechno zjawiska religijnoci. Czowiek od zarania dziejw poszukiwa </p> <p>Boga, gdy potrzebowa wytumaczenia racji istnienia wszystkich bytw czy celu </p> <p>i sensu ycia. </p> <p>Czowiek kieruje si wartociami w swych poszukiwaniach sensu ycia </p> <p>i wiata. To one normuj wszystkie wymiary jego ycia, rzutuj na przeywane </p> <p>stany emocjonalne oraz maj wpyw na samoocen. Wartoci s kryterium </p> <p>podejmowania decyzji i obierania postaw yciowych. Religia i zwizana z ni </p> <p>religijno stanowi swoist warto, ktra ma wpyw na rozwj czowieka, jego </p> <p>stosunek do siebie i do innych osb. </p> <p>1. Zjawisko religii w badaniach psychologw </p> <p>Religia jest zakorzeniona w czowieku. Stanowi ona jeden z podstawowych </p> <p>aspektw jego harmonijnego funkcjonowania. Nierozerwalno zjawiska religii </p> <p>z yciem czowieka podkrela wielu badaczy. </p> <p>Gordon Allport </p> <p>G. Allport w swoich badaniach podkrela rol dojrzaego uczucia </p> <p>religijnego, ktre charakteryzuje si wieloma cechami. </p> <p>WARTOCI I ICH ZNACZENIE </p> <p> F I D E S E T R A T I O </p> <p> Strona 167 </p> <p>Podstawow cech dojrzaej religijnoci, wedug Allporta, jest centralno. </p> <p>Wiara w Boga sama w sobie i determinowanie przez ni dziaania czowieka </p> <p>stanowi kryterium dojrzaej religijnoci. Wypywajce z gbokiej wiary przeycia </p> <p>religijne u ludzi posiadajcych dojrza religijno zajmuj najwysz pozycj w </p> <p>hierarchii wartoci i ksztatuj ich osobowo (Allport, 1963). </p> <p>Dojrza religijno charakteryzuje przyjmowanie w caoci spjnego </p> <p>systemu przekona religijnych. Taki proces ma miejsce wtedy, gdy osoba </p> <p>przyjmuje wszystkie podstawowe elementy przekona religijnych z podobn </p> <p>intensywnoci i zachowaniem tego samego pozytywnego kierunku (Gd, 2011, </p> <p>s. 90). </p> <p>Nastpn cech dojrzaej religijnoci jest integralny charakter postawy </p> <p>religijnej. Religijno stanowica wewntrzn warto integruje osobowo staje </p> <p>si podstaw motywacji i dziaania czowieka (tame). </p> <p>Czowiek jest istotn spoeczn i musi swoj religijno rozwija </p> <p>w odniesieniu do innych osb. Wi ze wsplnot jest wskanikiem dojrzaoci. </p> <p>Brak takich relacji wiadczy o nieumiejtnoci wytworzenia pozytywnych </p> <p>zwizkw z innymi, a tym samym dowodzi o niedojrzaoci religijnej (tame). </p> <p>Religijno rozumiana jako wi z Bogiem musi podlega cigemu </p> <p>rozwojowi. Tak moliwo daj rne formy modlitwy. Doskonalenie swoich </p> <p>zachowa jest rwnie dla czowieka okazj do zacieniania przyjani z Bogiem </p> <p>(Tokarski, 2006). </p> <p>Bg jest najwyszym wyraeniem osobowoci, jest ostateczn i konieczn </p> <p>wartoci potrzebn do wyjanienia i do utrzymania wszystkich innych wartoci </p> <p>osobowoci (selfhood)1 (Allport, 1960, s. 15). Dojrzaa religia, wedug Allporta, </p> <p>jest jednoczc filozofi ycia oraz czynnikiem jednoczcym dziaanie. Czowiek </p> <p>znajduje sensowne odpowiedzi na nurtujce go egzystencjalne pytania tj. </p> <p>dotyczce faktu istnienia, zagadki istnienia dobra i za, skd wzi si </p> <p>wszechwiat. ycie dziki wierze moe by interpretowane w nowych ramach </p> <p>odniesienia (Allport, 1960). </p> <p>Wiara pojta i przeyta instytucjonalnie staje si wypenieniem dojrzaej </p> <p>i twrczej filozofii ycia. Jednak, jak sugeruje Allport, nie mona twierdzi, e </p> <p>religia jest jedyn jednoczc filozofi ycia. Cho posiada ona wszystkie logiczne </p> <p>atuty do integracji jednostki, to faktem jest, e niektrzy znajduje wysoki stopie </p> <p>tego zjednoczenia poza religi (Allport, 1963). </p> <p> 1God himself I may declare to be the supreme expression of personality, a necessary and final </p> <p>value required to explain and to conserve all other values of selfhood. </p> <p>WARTOCI I ICH ZNACZENIE </p> <p> ISSN 2082-7067 1(17)2014 KWARTALNIK NAUKOWY </p> <p>Erich Fromm </p> <p>Kolejnym psychologiem, ktry twierdzi, e potrzeba religii jest gboko </p> <p>zakorzeniona w ludzkiej naturze jest E. Fromm. Jednostka ludzka, wedug </p> <p>Fromma, stana w zoonej sytuacji penej anomalii i przeciwiestw, ktre </p> <p>panuj we wspczesnym wiecie. rdem tego kryzysu jest zespolenie dwch </p> <p>sytuacji: egzystencjalnej i historycznej. Korzenie egzystencjalnej sytuacji tkwi w </p> <p>dychotomii czowieka, czyli rozczepieniem miedzy jego ciaem a psychik (Gd, </p> <p>2011, s. 93). </p> <p>Uzyskanie samowiadomoci przez czowieka, rozumu oraz wyobrani, </p> <p>doprowadzio do zerwania harmonii, ktra cechuje egzystencj zwierzc. </p> <p>Jednostka jest anomali, ktra jest czci natury, poddan jej prawom, ale </p> <p>zarazem niezdoln do jej zmiany, cho przekracza reszt natury. Nigdy nie potrafi </p> <p>uwolni si od dychotomii swej egzystencji; nie moe pozby si swego umysu, </p> <p>nawet gdyby chcia; nie moe pozby si swego ciaa, tak dugo jak jest ywy </p> <p>(Fromm, 1966, s. 135). Rozum zmusza do staego rozwizywania powstaej </p> <p>dychotomii, ktra jest dla niego nie do pokonania. Ta skomplikowana sytuacja </p> <p>zmusza czowieka do szukania nowych potrzeb wykraczajcych poza te, ktre </p> <p>byy u jego zwierzcych pocztkw. Takie pragnienia zmuszaj do przywrcenia </p> <p>rwnowagi midzy czowiekiem a reszt natury. Taki stan rzeczy jest moliwy do </p> <p>osignicia przede wszystkim przez zaspokojenie potrzeby orientacji, ukadu </p> <p>odniesienia i czci, ktry sprawia, e czowiek uzyskuje odpowied na drczce </p> <p>pytania: gdzie si znajduje i co ma czyni. W nierozerwalnej dychotomii czowiek </p> <p>moe y tylko wtedy, gdy posiada religijn wiar (Gd, 2011, s. 94). </p> <p>Fromm definiuje religi jako kady system myli i dziaa podzielanych </p> <p>przez pewn grup, ktra dostarcza jednostce ukadu orientacji i przedmiotu czci </p> <p>(Fromm, 1966, s. 134). Tak pojta religia daje czowiekowi moliwo pokonania </p> <p>dychotomii midzy ciaem a psychik. Wizja harmonii moe sta si </p> <p>rzeczywistoci, jeeli nie w tym, to w przyszym wiecie. W takim ukadzie </p> <p>bstwo staje si hipotez harmonii i przedmiotem czci (Fromm, 1996). </p> <p>Zdaniem Fromma czowiek nie moe istnie bez posiadania ukadu </p> <p>orientacji i przedmiotu czci. Metody zaspokojenia tych potrzeb mog by rne. </p> <p>Niektre jednostki czcz zwierzta, wybrane elementy przyrody, wybitne osoby, </p> <p>przodkw, swj nard, parti, pienidze, czy sukces. W monoteistycznych </p> <p>religiach to wiara w Boga nadaje sens istnieniu czowieka (Fromm, 1966). </p> <p>Tak rozumiana religia prowadzi do rozwoju wadz umysowych czowieka </p> <p>i ludzkiej mioci. Pozwala na odnalezienie jednoci ze wiatem, samym sob </p> <p>i innymi ludmi. Wiara w Boga pozwala ostatecznie czowiekowi na rozwizanie </p> <p>panujcej w nim dychotomii i zaspokojenie jego wyszych potrzeb. </p> <p>WARTOCI I ICH ZNACZENIE </p> <p> F I D E S E T R A T I O </p> <p> Strona 169 </p> <p>Wiktor E. Frankl </p> <p>Jednym z psychologw przyjmujcych istnienie niewiadomej religijnoci </p> <p>i duchowoci jest W. E. Frankl. Czowieka w jego koncepcji nie mona zredukowa </p> <p>do struktury fizycznej, odruchowej, emocjonalnej, popdowej i procesw </p> <p>umysowych, ktre cechuj otaczajcy go wiat. Jest on bogatszy od otoczenia </p> <p>przez posiadanie specyficznego i wycznie ludzkiego zjawiska, jakim jest sens </p> <p>i warto, ktre przynale do sfery duchowej (Gd, 2011). </p> <p>Frankl podkrela, e czowiek z natury ukierunkowany jest intuicyjnie na </p> <p>Boga. Jednak jego religijno z wielu powodw moe si nie rozwija. Moe by </p> <p>stumiona pod wpywem niesprzyjajcych warunkw. Z tego faktu wypywa </p> <p>wniosek, e wiara w Boga jest wartoci dynamiczn. Musi by ona nieustannie </p> <p>pielgnowana i rozwijana, gdy w przeciwnym wypadku moe doj do jej </p> <p>stagnacji (Gd, 2011). </p> <p>Ujcie czowieka w aspekcie antropologicznym pozawala na rozwizanie </p> <p>problemu zwizanego z ustosunkowaniem si czowieka do samego siebie i swojej </p> <p>egzystencji. Jednostce ludzkiej nie chodzi w yciu tylko o zaspokojenie swoich </p> <p>popdw, przyjemnoci, lecz przede wszystkim o denie do znalezienia sensu </p> <p>i realizacji wartoci. Cech specyficznie ludzk jest cige zdobywanie pewnych </p> <p>wartoci, ktre wytyczaj cel i inspiruj do dziaania (Obuchowski, 1966). Ten </p> <p>stay dynamizm w yciu ludzkim zmusza czowieka do konfrontacji z samym </p> <p>sob, ze wiatem, czy wreszcie z Absolutem, na ktrego z natury jest </p> <p>niewiadomie ukierunkowany (Gd, 2011). </p> <p>Frankl ukazuje korzyci, jakie pyn z faktu, gdy religijno czowieka </p> <p>zostanie rozwinita. Tak stan sprzyja utrzymaniu rwnowagi duchowej </p> <p>i psychicznej, suy akceptacji wasnej godnoci i wartoci. Brak tej harmonii </p> <p>rodzi w czowieku przesdy i rne patologiczne formy (Frankl, 1978). </p> <p>Teoria Frankla ujmuje czowieka holistycznie i zasuguje na miano teorii </p> <p>personalistycznej. Gdy rozpatrujemy czowieka we wszystkich jego sferach: </p> <p>biologicznej, psychologicznej i duchowej, moemy dostrzec fakt, e czowiek </p> <p>pragnie zaspokoi swoje nisze popdy, ale take pragnie realizacji wartoci </p> <p>duchowych. </p> <p>Frankl, dowiadczajc bycia winiem w obozie koncentracyjnym w </p> <p>Dachau, dokona ciekawego spostrzeenia. Jego zdaniem o ile istniej co, co </p> <p>sprawia, e czowiek moe sprostowa sytuacji granicznej, jakim jest obz </p> <p>koncentracyjny, to jest tym jego wiedza o konkretnym i osobistym sensie jego </p> <p>istnienia (Frankl, 1962, s. 46). </p> <p>WARTOCI I ICH ZNACZENIE </p> <p> ISSN 2082-7067 1(17)2014 KWARTALNIK NAUKOWY </p> <p>2. Wartoci religijne w rnych klasyfikacjach </p> <p>Religia i wypywajce z niej wartoci duchowe s zwizane z egzystencj </p> <p>czowieka. To jednostka ludzka, dokonujc wyborw, posuguje si okrelon </p> <p>hierarchi wartoci, ktra pozwoli jej realizowa wyznaczone przez siebie cele. </p> <p>Warto sama w sobie nastrcza wiele trudnoci do ujcia jej w formie </p> <p>definicyjnej. Waciwe jej okrelenie rzutuje bowiem na holistyczn kategori </p> <p>aksjologii i jej rozumienia we wspczesnych naukach socjologicznych, </p> <p>psychologicznych czy filozoficznych. </p> <p>W naukach humanistycznych na og mwi si o dwch koncepcjach </p> <p>wartoci: obiektywistycznej i subiektywistycznej. Kada z nich ma inne zaoenia </p> <p>teoretyczne. </p> <p>W koncepcji obiektywistycznej wartoci traktowane s jako waciwoci </p> <p>przedmiotw, niezalene od tego, jak oceniaj je ludzie. S one wic autonomiczne </p> <p>i zewntrzne w stosunku do ocen. Ludzie w postpowaniu swym staraj si je </p> <p>urzeczywistni, lecz niczego w nich nie zmieniaj ani ich nie ubogacaj. </p> <p>Przysuguje im charakter absolutny i powszechnie wany (obnicki, 1993, s. </p> <p>127). Do tej kategorii zaliczamy tego rodzaju wartoci, jak: dobro, pikno, prawda </p> <p>i sprawiedliwo. Wartoci te istniej, jak twierdz zwolennicy tej koncepcji, </p> <p>niezalenie od tego czy je aprobujemy czy ignorujemy. </p> <p>Wartoci rozumiane w koncepcji subiektywistycznej s waciwociami </p> <p>ukonstytuowanymi przez czowieka w zalenoci od jego potrzeb, pragnie </p> <p>i de. S wytworem ocen i czym wtrnym do aktw wiadomoci (obnicki, </p> <p>1993, s. 127). Wedug tych zaoe nie ma wartoci samych w sobie, jakby chcieli </p> <p>zwolennicy teorii obiektywistycznej. S one efektem naszych subiektywnych </p> <p>przey (percepcji, odczu). Jak twierdzi ks. J. Mariaski, wartoci s </p> <p>subiektywnymi zjawiskami wiadomoci ludzkiej (Mariaski, 1989, s. 163). </p> <p>Dostrzegajc rnic pomidzy koncepcj subiektywistyczn i obiekty-</p> <p>wistyczn nie sposb nie doj do przekonania, e kada z nich akcentuje jaki </p> <p>wany aspekt rozumienia wartoci. Nie sposb przej obok nich obojtnie. W </p> <p>literaturze przedmiotu wikszo naukowcw przyjmuje charakter </p> <p>obiektywistyczno-subiektywistyczny wartoci, skd te czy obie definicje. </p> <p>Oznacza to, e warto jest zwizana z przedmiotem, jak i podmiotem, a wic </p> <p>zawiera w sobie co istniejcego autonomicznie od osoby oceniajcej, jak i co </p> <p>przez ni zdeterminowanego (obicki, 1993). </p> <p> W literaturze psychologicznej znane s rne teorie wartoci. G.W. Allport </p> <p>mwic o wartociach, podkrela szczeglnie przekonanie czowieka, </p> <p>wyznaczajce jego decyzje (wybory) i sposb postpowania. Postawy ludzkie s </p> <p>WARTOCI I ICH ZNACZENIE </p> <p> F I D E S E T R A T I O </p> <p> Strona 171 </p> <p>podporzdkowane wartociom, poniewa traktuje si je jako motywy </p> <p>ukierunkowujce dziaanie celowe, a cele dziaania sprowadza si do wartoci </p> <p>(Ole, 1989, s. 31). Zdawa on sobie jednak spraw z tego, e wartoci tworz </p> <p>ukad hierarchiczny i nie wszystkie s moliwe do zrealizowania, mimo </p> <p>budzcych u innych preferencji. </p> <p>Duy wpyw wartoci na postpowanie i postawy czowieka przedstawi w </p> <p>swej teorii M. Rokeach. Wedug jego zaoe wiat wartoci tworzy obszar </p> <p>zamknity, nieduy i dobrze zorganizowany. Kady czowiek posiada wasne </p> <p>wartoci i moe je ceni w rnym stopniu ni inni ludzie. rde wartoci mona </p> <p>szuka zarwno w samym czowieku, w jego osobowoci, w spoeczestwie </p> <p>i wytworze jakim jest szeroko rozumiana kultura (Karey, 2007). </p> <p>M. Rokeach w ramach swojej teorii dzieli wartoci na finalne (terminal </p> <p>values, ostateczne, autoteliczne) i instrumentalne (instrumental values, </p> <p>podstawowe). Pierwsza kategoria zajmuje najwysze miejsce w hierarchii </p> <p>wartoci. Urzeczywistnienie ich stanowi warto sam w sobie. Do niej zaliczy: </p> <p>pasjonujce ycie, wewntrzn harmoni, zbawienie i wartoci spoeczne (pokj </p> <p>na wiecie, bezpieczestwo narodowe, rwno, itd.). Druga kategoria jest </p> <p>elementem pomocniczym w osiganiu wartoci finalnych. Wrd tych wartoci </p> <p>instrumentalnych wyrni wartoci moralne, ktre ksztatuj konkretne </p> <p>zachowania i stany, jak mio, uprzejmo, przebaczenie oraz wartoci </p> <p>kompetencyjne, ktre maj charakter osobisty i wypywaj z osobowoci </p> <p>czowieka (twrcza wyobrania, zdolnoci czy ambicje) (obocki, 1993). </p> <p>Inny podzia wartoci poda Ch. Morris. Wyrnia on trzy podstawowe </p> <p>kategorie: </p> <p>1) wartoci operacyjne (tendencje lub dyspozycje jednostki w zakresie </p> <p>wyborw pewnego rodzaju obiektw lub ich cech), </p> <p>2) wartoci wyobraalne (zachowania korzystne dla osoby, ukierunkowane </p> <p>na antycypacj rezultatu tego zachowania), </p> <p>3) wartoci obiektywne (powinny by preferowane przez jednostk, </p> <p>niezalenie od tego czy ona je preferuje lub uwaa za godne podania) </p> <p>(Ole, 1989). </p> <p>Interesujcy podzia poda rwnie E. Spranger. Podzieli on wartoci </p> <p>wedug rnych typw ludzi, ktrzy preferuj okrelone wartoci w swoim yciu </p> <p>Wyrni on nastpujce wartoci: teoretyczne (odkrywanie prawdy, jak daje </p> <p>nauka), ekonomiczne (najwyszym dobrem s dobra materialne), estetyczne </p> <p>(przeywanie i odk...</p>