Wasichakuy / Edgar Zarate

  • Published on
    24-Apr-2015

  • View
    619

  • Download
    11

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Una cronica de la costruccion de una casa en un p0ueblo andino narrada en quechua por Edgar Zarate, un actoi inaugural de escritura en quechua

Transcript

<p>Chay nobimbripi, uqa rirqani huk conferenciaman qatun waykinchiq, Jos Mara Arguedas pachak santunta yuyariq, chay Villanova Unbirsidad nisqanta, Philadelphiapi. uqam qillqani qatum aanchiq Clorinda Matto de Turnerpa libronkunamanta: Aves sin nido; ndole; Herencia. Chaytam ricksichiq rirqani, guitarraytapas tukapakamurqanim wayki Fredy Roncallawan. Wakpi purispaymi, qatun yachachiq runakunata riksiramuni, Fernando Rivera Dazta, Julio Noriegata, Ulises Zevallos Aguilarta, Silvia Negy-Zekmita . Paykunam kallpachiwaptin kay uqa qillqayta qallaykuni, kanan wata, iskay waranqa chunka qukniyuqta. Icha huk punchaw pipas maypas qawanman nispay. uqapa llaktayqa manam qatunchu, chayna uchuylla kaspapas, qatunmi yachayninqa. Amaraq chay yachay chinkaptin, qillqaykusaq uqapa uchuy kaspay rikusqayta, tayta mamayta tapu tapurispa. Wasichakuy Eraklio wataman chayaykuchkana Rubustawan kuska chakuykusqanmanta. Uchuy qatusllapim tiyachkanku, Eracliopa taytan chakra quykusqan kuchupi. Qariqa kallpachakurun, hinaspan llamkayta qallaykun aynikustin, achka wiraqochakuman maskan Erakliotaqa llamkaq rinanpaq. Yanta apaymi rin, sara qallmayman, papa allayman, kinua tarpuyman, manam huk minkatapas payqa chinkachinchu. Huk tutam, kawitupi kuchpakuykuspamku rimayta qallaykunku: -Eraklio, qaykapitaq wasita rurasun, warmataq chayaramunman, maypim suyasun, kay qatusqa llumpay uchuychallam. -Taytanchiq Amakupa wasinta rirusun mincha, tuta tutamanta, pay miki allinta wasi ruraytaqa yachan, qallariymanta tukuykama. -Ari qakuwa. Paqarin manaraq inti yaykuyta paqpa aqata rantiramusaq apananchiqpaq. -Kokatawan rantiykamunki. Chay ruyaq wallpam runtunta mikuyta yacharusqa, chaytawan sipiramuy apananchiqpaq. -Hinaspaqa paqarin tuta yanurusun pay kunapa wasinpia quichisun llapamchiq mikunanchiqpaq.</p> <p>Chay punchaw chayaramuptinqa, manaraq inti qispimuyta iskaynin rin tayta Amakupa wasinman. Llullu killam tunpallata achkimun antaqa, uchuy chunniq wayquta rispiykuchkaptinkua Rubusta rikurun huk qatun suytu, manchachikuq kaqllata, chaymi kuyuchkasqa kay lawman waq lawman. Payqa puramintita mancharikun, qusampa makinmantam qapipakurun tiquy tiquyta. Achachaw! achachw! nistin. Eraklio nin, imatam rikurunki warmi, yanqachus!. Rubustaqa manan rimaytapas atinchu, aka akaytam waqta! Waqta! nin tuksispan. Maypi nistinmi Eraklioqa rikurun chay machachikutaqa. Yanqaam qamqa kasqanki, ninmi asistin. Wakqa waranwaypa chapranpa llantunmi kuyuchkan wayrawan kallpanwan, manan manchachikuchu, nin. Chayraq inti qispimuyta chayarunku Amacupa wasinman. uqallaymi tayta, nispanku wasi ukuman yaykuykunku. Kay aqachata upyaykusun nispam uchuy matipi wisiykuspa qaywankun mama Rubusta. Amaqa acha chau imapaqraq kay nispam chaskiykun, kuyuq urqu, puntay urqu, chawa qasa, waylur pata nispa tinkaykuspa tumaykun. Llapankum upyan vidankuta willakustin inti qanay kanankama. Ima wayram apamusunki tayta Eraklio, ninmi Amaqa tumayta tukuykuspa. Taytallay wasi rurayta yanapaykullaway, wiraqocha qanmiki allin yachaq kanki. Wawa chayanuptinqa maypima suyasaqku, qatusniykupas uchuychallamiki, chaymi wichiykuchkana, wayrapas tanqaykuchkanam. Amaqa umanta aspistin nin, ama llakikuychu chaypaqmi uqa kachkani. Ichuta quuyta qallaykamuy achkata; allay, pallay killa tukuruptinmi adobita ruraykusun waranqa qinata. Taytallay tayta wiraqucha, uqaykupas imatapas rurasaqkuchiki qamkunapaqa, chaytam mama Rubasta nin waqastin. Eraklio warminta nin rinrillanpi, qunirachimuy chay wallpa aychata mikunanchiqpaq. Iskaynin warmi yaykuykun tullpaman, Rubusta qallaykun wallpa kuchuyta mama Quana ataq ninata pukuyta qallaykun, uchuy yantachakunata qinastin. Llapanmi allinta mikuykunku, aqata upya</p> <p>upyarispa. Manaraq chaupi punchauta, Eraklio wasinta kusisqa ripunkun tamsa tamsa wamintin. Allay, pallay killa tukuruptin Eraklio quurun pusaq llamkaqta, dumingu punchawpaq. Amako chayarun aupaqta adobi ruraq, iskay adobirantin. kaspi kurral punkuta kichaykuspa nin uqallaymi! nispa yaykuykun qatuspa waqtanman, chaypi tiyaykun payqota qaywamuway nispa, tayta Erakliom kabra qarata wikutiykamun chaypi titay nispa. Iskay mati paiqota mikuruspa, qatuspa waqtanpi allpa quuyta qallaykunku, kokankuta akuykuspanku, qusta llamkaqwan. Llapanmanta achka allpata quurunku pikuwan palawan. Yakuwan allpata challaykuspa, tawa runa qawanpi saruyta qallaykun sukakustin, ichuta yapa yapastin. Iskay llamkaq pampata pampachayta qallaykun, adobe sikispa churanapaq. Amaqa mituta laqaykun iskay adobiram, qinaspa saru sarustin lluchkayarachin sumaqta, chaymanta makinwan pampachaykachin, qinaspa adobi sikiyta qallaykun iska iskayta. Huk runaataq achalmipi mituta qaypamun. Tukuypunchaumi iskay pachak adobita ruranku. Tukuy pampapi adobiqa sumaq wakasqa. Manaraq inti yakuchkaptin llapan llamkaq ripukun mikuyksupamku, quknin dumingukama nispanku. Eraklioqa cusisqam adobi waqtapi qeparun sapallan kuchita manchachispa, ama sarurunanpaq, chakinankama. Iskay punchaumanta Eraklioqa adobita tikrarun allin waspisnanpaq, allin chakinanpaq, Amakopa nisqanta qina. Yaqa pusaq punchawpim waranqa adobita qispirachinku. Yaqa huk killa qinapi. Sora ruray punchaw chayaramun. Rubusta yaqa suqta lliklla qunta moruchu sarata aparamun markanmanta. Iskaynin sara iskayta qallaykun tullpapa waqtanpi yanukustin quniy quniy ratulla tukurunku. Tukuykuspanku huk maqmaman sarataqa talliykun, yakuta yapaykun nuyunanpaq. Kimsa punchaumantam Eraklio pasan chamana apaq huk asnota pareqaykuspa Kullkunchaman. Chayaykuspan chamanapa punta puntallanta pakiyta qallankun, asno mikunankama. Ratuchallam quurun chamanataqa,</p> <p>qinaspan allinta wataykuspa, asnoman kargaykuspa kutirin llaqtaman wakin chamanata pay qipikuykuspa. Manaraq inti chaupi punchawman chayachkaptin, Eraklio chayarun qatusninman. Mikuykuspan chay chamanata sumaqta wasi kuchupi mastayta qallaykun, paucapa llaqinwan yapaykuspa. Rubustam huk balaypi chay nuyusqa sarata taqan, qinaspa chay chamanapa qawampi churaspan, sumaqta istiraykun llapan sarata. Chaymantaataq, huk kutitawan paukarwan chamanawan pampaykunku chay moro sarata. Chay qawanmanmi achka rumita qinaykun chay sara itinampaq. Pusaq punchawmanta, waqtachanta Rubsuta qawaykun qinaspan nin, am saraqa sapichakurusqaa, sullunpas wiaramusqana. Sapallanmi Rubustaqa urqurun llapa rumita chamanantinta, qinaspa kuchupi pirqaykun suytuta rumiwan chayman chay nuyusqa sarata muntuykun. Huk kutitawan chay chamanawan pampaykun yakuta machiykuspa. Sapa punchaumi yakuwan challan. Kimsa puchaumanta qawaykuptinmi sara miskillatana asnariykamun, sumaq allpa kolor qina pukay pukay. Kusisqam Rubusta qawaman urqurun sorata punchukunata mastaykuspan chaypi masaykun chakinampaq. Kananqa soraqa kachkanam chay wasi minka ruranapaq. Wasichakuqpa kunan llakinqa teja ruraymi. Amakupa wasinta kutinku yanapakuy maakuq, manaraq paray chayanuchkaptin. Chunka llamkaqta maskaramun killa tukuypaq, ninmi Amaku, quk punchawllapim chaytaqa rurarusun. Eraklioqa sapallan allpata uchkurun qatunsuta, qinaspan puka allpa apayta qallaykamun kinsa asnuwan sapa punchaw. Chay uchkuta quntarachin puka allpawan, yaqa chunka tawayuq punchawpi. Iskay punchaw manaraq chay teqa ruray chayarichkaptin, Eraklio achka yakuta maqchiykun puka allpaman, allin nuyunanpaq. teqa ruray punchaw chayaramun: -Qatariy Ama, kinsa kutitaam wallpa waqaramun. Riyaya tayta Erakliopa qatusninman aynikuq. Qayna punchawmiki qamun warmi qari rimaqniki</p> <p>aynikuway nispa. Mana riptikiqa llapan runan rimanqa, yanqa rimaq nispa, runapa siminqariki supaymi. uqa qamusaq warmakunapaq yanuykuspaam, mamanchiq Rubasta yanapaq. Ninmi Amakupa warmin, Quana. -Ari risaqya, payqa piras pampa saranchiqtach qallmachiwasun. Mamayki Aleqa molli ruru pallaqmi richkan, uchuy qari warmata pusachun, molliman siqaspan pallaysinanpaq. Qamkaikapuy caputuntinta apakunanpaq. Yanqataq mikuymanta kutimunman, wiaq warmakunaqa achkatamriki mikunku. Tuta tutaymanta allin qariqa kawitunmanta wikaparun, iskay kalapagonta wasi ukumanta aparasmuspan yakuwan nuyuykachin. Inti manaraq lluksimuchkaptin tayta Amaqa pasan, kalapagonta qipikuykuspa. Sukakustin rin qawan awinta qinaspa ratulla chayarun qatusmanqa. Tayta Eraklioqa yantata apaykuchkasqa qasta ukuman warmin yanukunanpaq. Allinta musyaramun tayta Eraklioqa tayta Amako chayamusqanta, qinaspan nin: -Tayta Amaku, imaynallam? -Allinllam, qamkunari? achu payqu tayta? -Ari, tinpurunam tayta, tiyakuy chay rumi qawapi. Rubusta, mikuynikita laqaykamuy taytanchiq Amakuman. -Tayta Eraklio, achkachu kachkan karka, teqanchis kaapaq? -Auriki, warmakunam allinsuta quuramun. -Pikunataq qamuchkan yanapakuq kunan punchaw? -Iskaynin wawqiymi qamuchkan churintin, pusaqmi kasun tayta. -Chayllapaq. Kokaikita aptiykamuway tayta.</p> <p>Tayta Amaqa kokata putquyninpi aptiykuptin, qawaykuspa nin: allintam qispinqa kay rurayninchip chaymanta akuyta qallaykun Eracliowan, chaymanta llapan llamkaqkuna chayaramun. Mikuykuspamku rinku chay quusqa puka allpa lawman, chayaruspamku tawa runa allpata buylluyta qallaykun yakuta maqchi maqchirispa llinkay llinkay kanankama, asnopa qarampi, aqota, asno akantinta yapa yaparispa tupachin. Huk llamkaq asno akata waqtayta qallaykun, huk ninataq aqota suysun. Amako mituta taqllayta qallaykun chuta chutarispa, sumaq pampayanankama, chaymantaataq kalapago qawaman qinaykuspa pampaman apan qinaspa wischuykun. Huk runaataq pampapi sukuykun teqata calapagomanta, qinaspanataq makiwan sumaqta yanapaykun arku qina kanankama. Tayta Eraklioataqmi mituta astamun iskay valdipi. Manaraq chawpi punchaw chayamuchkaptin, pachak pusaq chunka teqata qispirachinku. Mikuy chayaranun, mama Rubustapa mama Quanapa wasampi. Llapallanmi samaykamun qinaspa allinta mikuykuspanku, kokanta akuykuspanku, qallaykunku llamkayta mana sayarispa. Manaraq punchaw tukuruchkaptin, tawa pachak teqata rispirachinku. Sumaq pukallaam teqaqa pampapi istirayakun. Tukuy tuta tayta Eraklio teqapa waqtampi puun, chakinankama ama ima animal sarunanpaq. Antis chay teqaqa qatusnimpa waqtallampim. Kimsa punchawmanta, tayta Amacoqa kutirun chay teqa kaaq. Sumaqchatam llapa teqata quurunku, chawpinnam, waqtankunaman, qawankunaman, ukunkunaman achka karka qinaykun, qinaspa kaaykun. Tukuy tutam ninaqa rupan, iskayninmi waqtanpi tiyanku kukankuta akustin. Paqarintinta teqa chiriykuptin, warmakunawan astarachin qatuspa waqtanman. Kunan Amapa llakinqa raqay ruraymi. Tawa runam simintu aspiyta qallaykun, waskillata tawa iskinaman wataykuspanku, allin rawman rinankupaq, mana wasi wikso kanan. Chay tawa simuntu iskinapi qinaykun anco kichkata, palmantinta, kokata traguntinta qinaspa allpawan pampaykun. Kunanqa pacha mamaqa pagasqaam. Aspiyta tukuykuspankum, qatum</p> <p>rumikunawan quntarachin, suma sumaqta allinchaykunku rumitaqa. Iskay puchawllapi tukurunku simintu ruraytaqa. Huk punchawmi, raqay ruray minka qallaykun. Chunka suqtayuq ruman chayaramun. Tuta tutapayllatam mikuyta tukuykuspanku, kokan akoikuspanku, raqayta rurayta qallaykunku. Tawa llamkaqmi mituta rurayta qallaykun. Tayta Amaku, qaytuta watarun tawa iskinanman, chayta qawa qawarispa raqayta qispichinanpaq. Huk iskinapi, Amaku qallaykun wasi pirkayta, iskay yanapakuqwan. Iskay llamkaqmi simintupa waqtampi puramintita adobita monturamunku. Chayllamantam qapiykun adobitaqa pirkananpaq. Huk runaataqmi mituta apamun valdipi chay Amaku laqananpaq. Sumaqtam ruran qawa qawarispa, plumumta kacha kacharispa, ama wasi chipya lluksinanpaq. Manaraq inti yaykuykuchkaptin raqayta qispirachinku. Chaymantam, aqata upyayta qallaykunku. Llapan llamkaqpa warminkun chayaramun, wakinqa aqantin, wakinqa wawa qipintin. Llukniruptinmi lamparinta urquykamun mama Rubusta, chaymantaataq aparamun huk raqra radiochata. Chaywanmi llapan tusun raqay ukupi takistin. Amaqa ripukun warmintin puraminti llukniqpi, manaraq wasinta chayaykuchkaspa tunas pinkata qaytarun. Sinkam mana imatapas musyanchu, paqarintintaam chakinqa nanakuchkasqa pura puramintinta. Qawaykuptinmi puraminta tunas kichka kakuchkasqa, warmin Quana chulla chullamanta urqun chay kichkataqa. Tukuy punchawmi mana puriytapas atinchu, wasillapim tullpapi waqtanpi tiyan warminta yanapastin. Kimsa punchaw manaraq chay wasi qatachakuy chayaramuptin, aqa ruray qallakuykun. Mama Ale rin, Quana, tayta Amaku. Mama Ale, sora kutayta qallaykun maraypi tunaywan. Mama Quanaataq, huk tullpata rurarun allin qatunta qatuspa waqtanpi, qinaspa qatun perulta churkuykuspa paqpa yantawan waykun perulpa. Tayta Amaqa Erakliontin yaku apaq pasanku puquioman. Iskay maqma manmi quntaykachinku yakutaqa</p> <p>chaymantaataq, astawan paqpa apaq rinku Achiwanuyman. Ratullam kutiramunku, paqpa qipiyuq iskaynin. Yaku perulpi timpuykamuptin, sora kutata chayman qinaykunku, ratullam timpuykanun soraqa, huk maqmaman valdiwan wisin mama Ale. Llapan soratam timpurachinku, iskay maqmaman quntaykachinku. Tunpata chiriykuptinmi pichus valaywan, mama Ale sulluta wisiyta qallaykamun, chay qamchi nisqanta. Uchuy maqmaman qapiyta qallaykun huk mantelwan, qinaspa kutichinku chaytaqa maqmaman. Tukuykuspamkum, huk kutitawan chay qamchitaqa huktawan kutaykuspamku kaqlla timpuchinku. Tukuylla tutam chayta ruranku, sora timpusqa achka qamchiyuqta upita upyaspanku, puraminti miskim chay upiqa. Watuchita willaspankum, mana puuytapas tarinkuchu. Eraklion allinta asichin llapan runata, tukuy vida pasasqanta willakuspa, watuchikunata willakuspa. Eraklio nin: imallasa qaykallasa? Asa! ninkum wakinqa, qawan akachaw ukun aallaw, imataq? Tunas ninmi Quanaqa. Chayma kasqa. Hukchatawan ninmi Eraklioqa: llapan urqupa chumpin, imataq chay? Manam pipas yachasqachu chaytaqa, Eraklio nin, chayqa anmi. Asistinmi aqa rurayta tukurunku, yaqa wallpa waqaytaa. Kimsa maqman aqaqa chay qatus ukupi, sumaq allpa qina colorniyuq, puquyta qallaykamun. Chay aqa ruraqkunaqa sumaq kusisqam tiyanku, maqmata qawa qawarispanku. Chay qatun wasi qatachakuy punchaw chayarinun tayta Erakliopaq. am riruna llapan llamkaqpa wasinta yuyachiq. Tayta Lucastam maakaykamun arpantin qamunapaq, tayta Quansituta violinintinta. Qarawipaqataq mama Alita niykamun, mama ivistawan qarawinanpaq. Llapankum qamunqaku chay minka punchaw cusichinankupaq. - Pasacha !qatari! tayta Erakliom kunan punchaw wasichakuchkan, jarawiqmi richkani. Torikitam Intikillata qawanki, qataman suyllaq rispanmi pachanta puramintita uchkurarin, iskaynin muqunta, sikintintawan. Manan qullqi kanchu quk rantinapaq. Kay wasillapim pukllankichiq. Taytamamaykiqa</p> <p>inti yaykuytaam kutimunqaku, paykunapas minkapakuqmi rinku. uqaqa chawpi punchawtaam kutimusaq. Papaqa yanusqaam, chaytam mikunkichiq motentintawan. Yanqataq wasi punkuta kichasqata saqiykuwaq, kuchim wasita yaykuruspa chay pirwata uchkurunman, qinaspa trigonchista tukurunman. Nispam qatum mama Aliqa pasan tayta Erakliopa qatusninma. Chayaruptinmi, achka runakunam paiqota mikuchkasqaku qatuspa waqtampi. Kaspi punkuta kichaykuspam yakuykun ukuman, qinaspanmi nin: -uqallaymi mamay Rubusta. -Yaykukamuy mamay Ali, chay kullupi tiyaykuy, kunallanmi payqota qaraykamusqayki. -Ama mamay, ama, warmakunapaqmi tuta tutamanta yanukaramuni, chayta mikuspayam qamurq...</p>