Współczesne wartościowanie sztuk ... - ?· ma swoje lustra na każdym etapie rozwoju człowieka,…

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

31

IWONA SZMELTERWSPCZESNE WARTOCIOWANIE SZTUK WIZUALNYCH. PRZYSZO

SZTUKI?

Wstp

O POTRZEBIE WARTOCIOWANIA. WIZUALNA KULTURA NIE OPOWIEDZIANA HISTORIA

Sztuka wizualna i jej transformacje zajmuj tysice opisw i uwag rnych autorw, ale wikszo z nich omija zagadnienia wartociowania, tym bardziej nie podejmuje tematu hierarchii wartoci. Naley to do przyjtego kodu rozpraw o sztuce nowoczesnej i wspczesnej, z ktrego wyania si paradygmat, e wszystko moe by sztuk. Nie pora teraz wyrokowa, czy taki paradygmat jest sztuczny czy prawdziwy i jak dugi bdzie czas jego dominacji. W tym pryzmacie ogldu rzeczywistoci nie chodzi o tolerancj, ale raczej nieograniczono takiego pogldu, ktry z czasem sta si prawie obowizujc doktryn przeczc wolnoci bada1. Podobnie pozornie nie ma wyranych nastpstw formalnych w obliczu sztuki od czasu transformacji systemw politycznych w Europie rodkowej. Zmienio si jednak tak wiele, e warto podj ten temat, jak pisze Anna Markowska: na mapie problemw artystycznych pojawiy si zupenie nowe zagadnienia: zaczto porusza problemy spoeczne, takie jak sprawiedliwo, rnice tosamoci, dyskryminacja, wykluczenie, a ponadto zagubienie, wstyd, czy niemono odnalezienia swego miejsca w rzeczywistoci i dodaje pojawi si problem utraty lokalnej specyfiki, w zwizku z wchanianiem wszystkiego przez globalny art world . Konkluduje: Dramatycznie wzrs przeto problem budowania lokalnej hierarchii wartoci, gdy ukryta fala neokolonializmu zdaje si dyktowa Polakom z zewntrz, w oparciu jedynie o kryteria komercyjne, kto jest wielkim artyst2. Ta smutna diagnoza i dane jakich dowiadczamy historycznie na przestrzeni ostatnich dwch dekad, prowadz do potrzeby zmiany paradygmatu nauki o sztuce wizualnej, ktry nie jest dany raz na zawsze. Zmianom w paradygmacie sztuki najnowszej, ktr moe by wszystko suy proponowana w tym opracowaniu konceptualna rama dla rozwaania wartoci najnowszych utworw sztuki wizualnej i kryteriw jej ochrony. Nie da ona prostej odpowiedzi, ale raczej zachca, by samemu znale rozwizania poprzez wcignicie w zagadnienia artystw, odbiorcw sztuki, kuratorw, konserwatorw i tych wszystkich, ktrzy s zdolni wyj poza wskie specjalizacje swych profesji i ktrym nie jest obojtny obraz sztuki. Zawieraj si w niej aktualne dowiadczenia i analiza zagadnie prowadzona wstecz, ab ovo rozwaajca to, co stao si nowego w sztuce, jak zmieniaa si hierarchia wartociowania na linii czasu. Zarys konceptualnej ramy wartociowania jest przedstawiony wedug planu, ktry w zamyle autorki ma umoliwi aktywne uczestnictwo czytelnika. Wstp traktuje o tym, dlaczego wizualna kultura to w naturalny sposb nieskoczona i nie opowiedziana historia. Po czym nastpuje wprowadzenie w zagadnienia wartociowania sztuk wizualnych i opis rde sztuki na linii czasu. Narracja dochodzi do czasu obecnych zmian w obrazie kultury i autorka proponuje wspczesne rozumienie dziedzictwa

32

sztuki w sposb kompleksowy, dokonane za pomoc wielu kryteriw. Tu nastpuje punkt zwrotny w postaci pytania: jak by odpowiedni osob by przyj odpowiedzialno za te kryteria i wybory? odpowied wymaga aktywnego wczenia si w dowiadczalny proces wartociowania. Bdzie to moliwe dziki kolejnym krokom badawczym w przedstawionej poniej metodzie proponowanej przez midzynarodowe gremia. Jednak nim przystpimy w praktyce do wartociowania, przeczytajmy opracowanie do koca. Jest uzupenione rodzajem refleksji teoretycznej. Dalej jest przedstawiona wyboista droga od lokalnej do globalnej strategii decyzyjnej w obecnym wiecie, ktry wydaje si by w trakcie powanych zmian cywilizacyjnych. Konkluzja dotyczy teraniejszoci funkcjonowania sztuki najnowszej, w ktrej opisane przedtem metody mog pomc w wartociowaniu utworw sztuki wizualnej. Powszechnie wiadomo, e definiowanie w opisach sztuki nie idzie w parze z jej wolnoci, moe jedynie opisywa utwory dostpne poznaniu a nie skrajnie indywidualne dziea czy zjawiska sztuki charakteryzujce si nieokrelonoci granic, syntez, hybrydowoci. Dla profesjonalnego rozpoznania utworu potrzebne jest dowiadczenie, ktre winno by wyraane nie w imieniu jednostki arbitralnie oceniajcej, ale poprzez cieranie si racji i dialog w sposb uzgodniony w zespole profesjonalistw. Dowiadczenie wzbogacamy o niezbdne dodatkowe kategorie dla dokonania jakiejkolwiek identyfikacji w dziedzinie sztuki najnowszej, bo to, co czowiek widzi, zaley zarwno od tego, na co patrzy, jak i od tego, co nauczy si dostrzega w swym dotychczasowym dowiadczeniu wizualnym i pojciowym uwaa filozof nauki Thomas S. Kuhn, kontynuujc, e bez dowiadczenia dostrzegamy jedynie kakofonie dwikw i barw3. W wartociowaniu utworu liczy si przede wszystkim dzieo i jego twrca. Rola porednikw i kuratorw w XXI wieku jest bardzo widoczna, lecz dorana w charakterze. Mona j porwna do jednego z gosw w chrze. Sztuka wyraa si bezporednio poprzez utwory i ich kontekst, odrzucajc naciski, dogmaty i definicje, ktre s zmienne na linii czasu4.

WPROWADZENIE W ZAGADNIENIA WARTOCIOWANIASZTUK WIZUALNYCH Pojcie sztuki wizualnej jest otwarte wobec rzeczywistoci kulturalnej. W proponowanej ramie mylowej powstaje ono w kontekcie badania najnowszej sztuki i niezbdnego budowania jej dokumentacji, bez ktrych (traktowanych cznie) mogoby nie przetrwa wiele utworw. Poznanie w wietle wspczesnej krytyki sztuki czsto obarczone jest defetyzmem, ktry by moe bierze si z przesycenia stanem chaosu i czarnowidztwem mediw. Wedug linii mylowej tu proponowanej potrzeb namysu nad wartociami uzasadnia zatem nie tylko stan biecy sztuki, ale przede wszystkim mylenie o przyszoci, w tym opracowaniu oparte na filozofii ochrony wartoci dziedzictwa. Rozwaania oparte s na zaoeniu, e egzystencja kulturowa ma swoje lustra na kadym etapie rozwoju czowieka, od paleolitu do wspczesnoci. Obecnie brakuje kompetentnego opisu spucizny sztuki najnowszej wraz z prb jej wartociowania przy bardzo istotnym rozrnieniu wartociowania sztuki od sytuacji na rynku sztuki. Inicjatywy badania rynku s regularnie podejmowane i na og maj charakter komercyjny poprzez ankietowanie okrelonych galerii i sprzedawcw. Ciekawe, e jednoczenie typowo komercyjne podejcie do wiata wasnoci dzie sztuki jako gwarancji dobrego umieszczenia kapitau dodaje gratis dobrostan waciciela jako bohatera swojej epoki5. Nie zajmujemy si przeto pienidzmi i sukcesem komercyjnym majcymi swoje odbicie w cenach dzie sztuki. Biorc pod uwag powysze rozwaania tez poniszego opracowania jest niezbdno wspczesnego opisu wartociowania sztuk wizualnych a dalekosinym celem jest przedstawienie opisu na linii czasu doprowadzonej do umownego dzisiaj, a take prba hierarchii wartociowania dziedzictwa sztuki. Jest to pora by wprowadzi rozwaania o wartoci i przyszoci sztuki dokonane w wietle ram wspczesnego wartociowania sztuk wizualnych jako wanego elementu dziedzictwa kultury. Na szczcie dla rnorodnoci form z filozoficznego punktu widzenia warto dziea sztuki jest terminem zoonym. Oznacza cechy okrelane w zalenoci od individuum, a rwnoczenie podkrela, e jest dobrem. Mwimy zatem, e obiekt ma warto i jest dobrem. Atrakcj sztuki, ktrej sztywnej definicji nie

33

oczekujemy, wydaje si jej niedowiedzenie dajce odbiorcy szans na wasny odbir jej wartoci. Wedug Wadysawa Tatarkiewicza sztuka jest odtwarzaniem rzeczy, bd konstruowaniem form, bd wyraaniem przey jeli wytwr tego odtwarzania, konstruowania, wyraania - jest zdolny zachwyca, bd wzrusza, bd wstrzsa. W tym zasobie wspczesne sztuki wizualne maj prawdopodobnie najbardziej rnorodny charakter, co czyni ich opis ekwilibrystyk wrd lawiny opisw i publicystyki obecnych w instytucjach. Dziki cigej aktywnoci galerii i nowych instytucji, szeregu midzynarodowych biennale znamy obraz sztuki, czy te artworldu cytujc termin za Arthurem Danto. Od kilku dekad obejmuje on sztuk konceptualn, ready-made i inne nowe formy, ktre zdominoway pimiennictwo dotyczce spucizny XX wieku i weszy do krwioobiegu dziedzictwa. Niebezpieczestwa zmian w sztuce przedstawia ukasz Guzek: W konsekwencji, rozpuszczajc sztuk w praktyce zewntrznej (wobec sztuki), pozbawimy si (my, historycy sztuki) swojego przedmiotu: dziea sztuki rozpatrywanego jako forma. Poniekd ten proces ju si dokonuje. Kuratorskie metody opracowywania sztuki dokonuj jej konwersji na literatur. Angaowane s rozmaite dyscypliny wiedzy, z ktrych budowana jest interpretacja. Jednak pomija si sam sztuk. Jest to zrozumiae z punktu widzenia potrzeb instytucjonalnego systemu promocji sztuki i artystw oraz z punktu widzenia, wyimaginowanej czsto, spoecznej uytecznoci sztuki (z czego rozliczane s instytucje publiczne). Jednak skutkiem jest to, e ogromna cz tzw. dyskursu sztuki nie jest o sztuce (nie rozpatruje sztuki jako formy wizualnej). Kuratorskie podejcie do sztuki pokazuje wic sabo uznania za kontekst sztuki caoci wiata zewntrznego, gdy grozi to utrat z pola widzenia samej sztuki. W ostatnich dekadach zepchnito na margines zainteresowa sam sztuk, nastpia ryzykowna sytuacja utraty roli artystw, ktra jest potgowana przez dzisiejsz praktyk kulturaln. Funkcjonuje potny nacisk i sia oddziaywania jak sprawiaj mieszane czynniki, takie jak polityka, mocny nurt ekonomiczny, moda, snobizm, wreszcie media i reklama, ktre w zakresie sztuki na og obudnie nie przyznaj si, e s handlowe w charakterze. Tymczasem poznanie naukowe wiedzie od heurystyki odkrywajcej przedmiot bada poprzez hermeneutyk jak interpretowa pozyskany materia podstawowy i pomocniczy. Umiejscowienie artefaktu ma miejsce we waciwym mu kontekcie i systemie artystycznym i ma wieloraki charakter poprzez morfologi i poetyk, ideologi i technologi dziea. W rezultacie wiodcej roli informacji w postrzeganiu wiata za pomoc mediw przekazu dotychczasowa triada: twrca dzieo odbiorca ustpuje miejsca mechanizmowi promocji: twrca prezenter odbiorca

.

W tej nowej sytuacji rola prezenterw ma ogromne znaczenie dla biecej sytuacji, ale moe nie sprawdzi si w przyszoci. Niekiedy ostentacyjny rozgos medialny i wyrubowana cena s newsami powodujcymi skoki