Znaczenie pierwszej relacji w yciu czowieka

  • Published on
    11-Jan-2017

  • View
    214

  • Download
    1

Transcript

  • Mgr Urszula TatajPuzyna

    Mgr Dorota Sys

    Doktorantki UKSW

    Znaczenie pierwszej relacji w yciu czowieka

    Wprowadzenie

    Historia kadego czowieka rozpoczyna si od poczcia. Pierwsze miesice jego

    bytowania w onie matki tworz szczegln wi z rodzicielk, ktra w duej mierze ma take

    ju charakter wychowawczy. Matka, jako pierwszy nauczyciel pocztego dziecka, rodzi je

    w znaczeniu duchowym, zanim jeszcze urodzi go fizycznie. (Jan Pawe II, 1994, 16).

    Minuta wychowania dziecka w okresie wewntrzmacicznym warta jest miesica jego

    ksztacenia po urodzeniu, powie w wywiadzie udzielonym w 1974 roku dr David Cheek

    poonik i czoowy psychoterapeuta Wydziau Lekarskiego Uniwersytetu w San Francisco

    (Fijakowski, 2005).

    W onie matki dziecko uczy si budowania relacji, ktre s jednym z najwaniejszych

    warunkw prawidowego funkcjonowania czowieka. Jako tej pierwszej relacji bdzie

    determinowa nastpne relacje, jakie dziecko nawie z najbliszym otoczeniem. Ta pierwsza

    relacja jest niejako baz, matryc na ktrej bd budowane kolejne kontakty z innymi

    ludmi.

    Wspczesna nauka przedstawia wiele dowodw na to, e to wanie przed-urodzeniowy

    okres ycia dziecka determinuje wiele jego cech, e jest to najwaniejszy etap jego ycia.

    (Wolaski, 1983, s. 335) Osignicia genetyki, biologii oraz psychologii prenatalnej diametralnie

    zmieniy dotychczasow wizj dziecka w fazie prenatalnej. Dziki tym badaniom dostrzeono w

    dziecku prenatalnym ludzkie cechy, ustalono, e jest ono w fazie intensywnego rozwoju

    (odczuwa, zapamituje, uczy si, .) (KornasBiela, 2011, s. 147-171).

    Poczcie dziecka ma ogromne znaczenie dla matki. To jedyne w swoim rodzaju

    psychofizyczne zjednoczenie z dzieckiem prenatalnym jest szczegln szans jej osobistego

    rozwoju, gdy wzmacnia w niej wraliwo na potrzeby innego czowieka, wyostrza intuicj i

    empati, rozwija w kobiecie zdolno do obdarowywania sob. Ten jedyny sposb obcowania

    kobiety z dzieckiem prenatalnym pomaga kobiecie w rozwoju jej osobowoci.(KornasBiela,

    2009, s. 382-386) Cho mczyzna ojciec dziecka nie bierze w tym procesie bezporedniego

    udziau, poczcie dziecka rwnie w nim inicjuje rozwj emocjonalny. Jeli kobieta zaprosi

    mczyzn to tego specyficznego kontaktu z dzieckiem, pozwoli mu wspprzeywa ten czas

    we wsplnocie rodzinie, pomoe tym samym mczynie nada osobisty wymiar jego

    ojcostwa.

    Dla cywilizacji mioci jest spraw zasadnicz, aeby mczyzna czu si obdarzony

    macierzystwem kobiety, swojej ony (Jan Pawe II, 1994, 16).

  • RELACJE W RODZINIE

    ISSN 2082-7067 3(19)2014 KWARTALNIK NAUKOWY

    Pozostawanie we wsplnocie matka- dziecko- ojciec, ma charakter wychowawczy dla

    kadego z jej czonkw. Warto by rodzice pocztego dziecka od samego pocztku wsuchiwali

    si w oznaki nowego ycia (na dugo przed pierwszymi ruchami dziecka), by rozpoznali

    sygnay i podjli dialog z dzieckiem, ktre jest w peni gotowe do nawizania z nimi pierwszej

    relacji.

    1. Znaczenie relacji w yciu czowieka

    Najwaniejszym czynnikiem decydujcym o szczciu czowieka, jak wykazuj badania

    s dobre relacje z innymi ludmi. Czowiek potrzebuje innych ludzi, aby wzrasta, rozwija si,

    dojrzewa, czu si zadowolonym i spenionym w yciu.

    Ludzie wzajemnie stymuluj si intelektualnie, ucz si od siebie, motywuj si

    wzajemnie do wsplnego wysiku i aktywnoci. Dziki relacjom z innymi dana osoba czuje si

    akceptowana, dowiadcza opieki i troski, lepiej radzi sobie ze stresem. Bliskie relacje

    zapobiegaj depresji, sprawiaj, e ludzie czuj si zdrowsi, szczliwsi.

    Jak podkrelaj psychologowie i psychoterapeuci - czowiek ma siln potrzeb

    przynalenoci. Z tego powodu na og chtnie i atwo tworzy wizi, z trudem je zrywa i bardzo

    le znosi ich brak. Czsto utrzymuje nawet szkodliwe relacje, gdy takie zwizki wydaj si

    o wiele lepsze ni brak jakiejkolwiek relacji (por. np. Kos, 2010).

    Badania dowodz a praktyka potwierdza, e jednym z najwaniejszych warunkw

    prawidowego funkcjonowania czowieka s relacje emocjonalne z bliskimi osobami. To one

    determinuj takie sfery ycia jak sposb mylenia, system wartoci czy styl reagowania na

    bodce zewntrzne pynce z otoczenia.

    Dobre relacje z bliskimi osobami uatwiaj i decyduj o formach i sposobach

    adoptowania si czowieka do rodowiska. Na uwag zasuguj zwaszcza pozytywne i trwae

    wizi dziecka z rodzicami (opiekunami), ktre stanowi fundament prawidowego rozwoju

    psychicznego i ksztatuj model bezpiecznego nawizywania relacji dziecka w dorosym yciu

    (KornaszewskaPolak, 2013).

    Jako wzajemnych relacji w rodzinie, szczeglnie relacji rodzice dziecko, ma znaczcy

    wpyw na rozwj dziecka i jego poczucie bezpieczestwa. Dziecko ju od poczcia jest

    podmiotem, jest aktywn osob, a nie tylko odbiorc, ktry biernie przyjmuje bodce

    docierajce z otoczenia. Budowanie relacji z otoczeniem jest podstaw funkcjonowania

    i wczania dziecka w wiat. W pierwszych trzech latach ycia powinna wytwarza si

    specyficzna, silna relacja przywizanie ktra sprawia, e rodzice staj si dla dziecka

    najwaniejszymi osobami. Dziki tej wizi ksztatowane s podstawowe cechy osobowoci,

    a przede wszystkim dziecko rozwija si emocjonalnie, zyskuje poczucie bezpieczestwa

    i przekonanie, e jest kochane, co daje mu moliwo kochania innych w przyszoci. Badania

    dowodz, e w sytuacji, gdy owa pierwsza relacja jest zaburzona powstaj niewaciwe

    mechanizmy regulacji zachowa dziecka, ktre skutkuj zanieniem samooceny lub

    nadmiernym skoncentrowaniem na sobie (Wacka-Matyja, 2010, s. 4951).

    Dziki szczeglnym relacjom w rodzinie moliwy jest werbalny i przede wszystkim

    pozawerbalny przekaz wartoci, treci, znacze, wzorcw zachowa, symboliki. Moe wpywa

    to pozytywnie na ksztatowanie tosamoci dziecka, o ile ten przekaz dokonywany jest w relacji

  • RELACJE W RODZINIE

    F I D E S E T R A T I O

    Strona 17

    nazwanej przywizaniem, czyli w rodzinie z jej szczeglnym rodzajem relacji, wizi i oglnej

    atmosfery ycia rodzinnego. Pierwsze dowiadczenia dziecka w duej mierze zale rwnie od

    modelu rodziny oraz systemu wychowania wybranego wiadomie lub niewiadomie przez

    rodzicw. Barbara HarwasNapieraa (2010, s. 12 4) przeprowadzia badania, ktre wskazay,

    e ograniczenie relacji wsplnotowych w rodzinie, rozlunienie struktury rodziny i jej

    atomizacja oraz atwe wchodzenie rodzicw w tzw. poziome relacje (ktre nie s relacjami

    wychowawczymi) dziaaj negatywnie na rozwj i ksztatowanie si tosamoci dziecka.

    2. Psychologia prenatalna

    Zainteresowanie wczesnym, przedurodzeniowym etapem psychicznego rozwoju dziecka

    jest nowym zjawiskiem kulturowospoecznym. Jeszcze w latach szedziesitych XX wieku

    dziecko nienarodzone a take noworodek traktowany by jako istota gucha, lepa, bez czucia

    i bez emocji, pozbawiona ycia psychicznego. Dziki badaniom ostatnich lat wiemy, e dziecko w

    fazie prenatalnej ma pene moliwoci kontaktu ze swoimi rodzicami (KornasBiela, 2009,

    s. 128-133).

    Problematyk wychowania czowieka w okresie prenatalnym zajmuj si pedagogika

    i psychologia prenatalna. Jako nauki interdyscyplinarne badaj rzeczywisto ona kobiety,

    a wic zarwno samo dziecko, jego rodzicw oraz wzajemne relacje midzy nimi (KornasBiela,

    2002).

    Psychologia prenatalna zajmujc si badaniem rozwoju dziecka przed urodzeniem oraz

    w czasie okoourodzeniowym, potwierdzia e dziecko ju w fazie prenatalnej ma zdolno

    komunikowania si z otoczeniem, jest gotowe do podjcia dialogu ze swoimi rodzicami. Smuci

    fakt, e to czsto rodzice nie s gotowi, by podj z nim dialog, by wej z nim w relacj.

    3. Relacja matka - dziecko

    Psycholog Barbara Smoliska (2010) pisze, e pierwsza i najwaniejsza wi w yciu

    czowieka to wi z matk. Tworzenie si relacji midzy dzieckiem a matk ma swj pocztek

    ju w fazie prenatalnej, kiedy dziecko przebywa jeszcze we wntrzu ciaa kobiety. Nie potrafimy

    do koca wyjani natury tego zjawiska, ale badania empiryczne potwierdzaj, e stosunek

    matki do dziecka prenatalnego ma wpyw na jego rozwj. Dziecko odbiera uczucia matki na

    drodze neurohormonalnej. Dla nienarodzonego dziecka nie jest obojtne czy wzrasta

    w atmosferze pustki uczuciowej czy negatywnego stosunku do niego czy otoczone jest

    akceptacj i mioci. Kiedy matka oczekujca dziecka przeywa uczucia radoci i szczcia do

    jej krwi wydzielaj si rne zwizki chemiczne (np. endorfiny) i dziecko niejako kpane jest w

    neurohormonach szczcia. S one obecne w organizmie dziecka ju w 6 tygodniu ycia

    prenatalnego. Silnie negatywny stosunek matki do pocztego dziecka, przeywanie przez ni

    dugotrwaego stresu poczonego z niezaspokojeniem potrzeb psychicznych, niepokoju,

    napicia, depresji, nieszczcia, powoduje e do krwi wydzielane s hormony stresu (kortyzol),

    ktre negatywnie wpywaj na poczucie bezpieczestwa dziecka.

    Myli i uczucia matki s rodzajem energii chemicznej, ktra jest odbierana przez

    dziecko w fazie prenatalnej. Fascynacja matki pocztym dzieckiem, rado z jego obecnoci, jest

  • RELACJE W RODZINIE

    ISSN 2082-7067 3(19)2014 KWARTALNIK NAUKOWY

    informacj dla dziecka, e jest kochane i oczekiwane. Dziki tym informacjom may czowiek

    jeszcze zanim si urodzi formuje swoje nastawienie do wiata i osobowociowe predyspozycje

    (KornasBiela, 2002, s. 90-95). Wczesna wi emocjonalna dziecka prenatalnego z matk

    (z rodzicami) modeluje jego pniejszy sposb odbierania rzeczywistoci ze wiata

    zewntrznego. Warto dooy stara by ju w fazie prenatalnej wychowa optymist,

    pozytywnie nastawionego do wiata zewntrznego.

    Liczne badania potwierdzaj, e dowiadczenia dziecka w fazie prenatalnej s bardzo

    istotne dla jego zdrowia fizycznego i psychicznego. Okres rozwoju prenatalnego to czas

    ksztatowania si podwalin pod osobowo dziecka. W tym czasie bowiem powstaj pierwsze

    skojarzenia, pierwsze lady pamiciowe, predyspozycje. Wtedy wanie obi si psychika

    dziecka, bo to co pierwsze jest najtrwalsze. Matka, ktra zaspokaja potrzeby dziecka w fazie jego

    ycia prenatalnego, reaguje na jego sygnay, komunikuje si z nim na drodze werbalnej

    i pozawerbalnej, rozwija z nim wi emocjonaln, wyposaa dziecko w poczucie zaufania,

    informuje je, e wiat jest przyjazny a ono da sobie w nim rad (KornasBiela, 2009, s. 119

    125).

    Dziecko przed urodzeniem nabywa stopniowo zdolnoci do uczenia si i zapa-

    mitywania. Jego mzg poprzez wizania synaptyczne midzy komrkami nerwowymi

    ksztatuje si.

    W zalenoci od tego jakie bodce bd mu przekazywane, w mzgu tworzy si

    okrelona sie pocze. Kade dowiadczenie w fazie prenatalnej ma znaczenie dla tworzenia

    si mapy mzgu u dziecka. Mzg czowieka przez cae ycie podlega bodcom, ktre go

    rozwijaj, lecz bazuje na tej pierwszej sieci pocze, na tych pierwszych dowiadczeniach z fazy

    prenatalnej (KornasBiela, 2009, s. 128135).

    4. Relacja ojciec dziecko

    Rodzicielstwa, jak zauwaa prof. Wodzimierz Fijakowski, nie mona zredukowa tylko

    do macierzystwa, gdy dziecko rodzioby si z luk spowodowan brakiem czynnika

    ojcowskiego ju od chwili poczcia (Fijakowski, 1985, s. 43-44). wiadomo poczcia dziecka

    wprowadza zmiany rwnie w yciu mczyzny ojca dziecka. Zmieniaj si jego plany,

    hierarchia wartoci, zwiksza zakres obowizkw.

    Rne s reakcje ojcw na pojawienie si dziecka, zale od rodzaju wyznawanych

    wartoci, wzorcw wyniesionych z domu czy orientacji yciowej.

    Niekiedy u ojcw mog pojawi si dolegliwoci psychosomatyczne. Podobnie jak

    wystpuj dolegliwoci ciowe u kobiet, ojciec dziecka moe rwnie dowiadczy tzw.

    symptomatologii ciy, zwanej zespoem wylgania1.

    Syndrom kuwady, znany te jako zesp couvade (fr. couver wysiadywa, lee), to

    wspwystpowanie symptomw ciy u mczyzny. Mczyni, majcy zosta ojcami, mog

    odczuwa prawie wszystkie towarzyszce odmiennemu stanowi kobiety, objawy mdoci,

    zgag, bezsenno, zwikszony apetyt, hutawk hormonaln, nadmierny apetyt lub brak

    aknienia. Korzenie syndromu couvade tkwi w staroytnych rytuaach kultur prymitywnych,

    1 Zesp wylgania (couvade). S to objawy fizyczne wystpujce u mczyzn ojcw pocztych dzieci.

  • RELACJE W RODZINIE

    F I D E S E T R A T I O

    Strona 19

    gdzie zwizek midzy stosunkiem seksualnym a zapodnieniem nie by jednoznacznie okrelony.

    Badania dowodz, e dolegliwoci fizyczne pojawiaj si czciej u mczyzn po poczciu

    pierwszego dziecka. Wtedy nowa sytuacja wywouje u mczyzny silniejszy lk i niepokj.

    Tumione przez niego emocje przeradzaj si w zaburzenia psychosomatyczne, objawiajce si

    pogorszeniem stanu zdrowia (KornasBiela, 2002, s. 83-86).

    Zgodnie z tradycj naszej kultury mczyzna stawa si ojcem dopiero wwczas, gdy

    rytualnym gestem pooy noworodka na swoich kolanach i nada mu imi tym samym

    przyjmowa go do rodziny (KornasBiela, 2002, s. 71). Wspczesna kultura roli mczyzny nie

    ogranicza tylko do biologicznego poczcia dziecka, ale traktuje go jako ojca w aspekcie

    psychicznym i spoecznym od momentu poczcia (LichtenbergKokoszka, 2008, s. 13).

    Mczyzna, ktry wiadomie przeywa faz prenataln swojego dziecka, ktry jest

    zaangaowany w poznanie i dobre przeycie nowej sytuacji, w ktrej si znalaz, bdzie lepiej

    realizowa rol ojca po urodzeniu dziecka i z satysfakcj j wypenia. Potrzebne jest jednak

    mczynie wsparcie i przyzwolenie matki dziecka oraz otoczenia, na zmiany, jakie musz

    w nim zaj w sferze psychicznej i spoecznej, a czasem take fizycznej. Zmiany te zachodz

    w samym mczynie, a take w jego relacjach maeskich, rodzinnych i wytwarzajcych si

    relacjach z pocztym dzieckiem (DbrowskaWnuk, 2010, s. 8398).

    Literatura podaje, e relacja ojciec dziecko tworzy si jeszcze w fazie prenatalnej,

    poniewa dziecko poznaje swojego ojca przez gos i dotyk, kiedy jest jeszcze w onie matki.

    Obecno ojca daje poczucie spokoju i stabilizacji rodziny. Kontakt fizyczny z tat

    tworzy atmosfer bezpieczestwa dziecku, dlatego powinien on m.in. na rwni z matk

    uczestniczy w zaspakajaniu potrzeb fizjologicznych noworodka. Taka rwnowaga pozwala

    unikn zaborczoci i pozwala na przywizanie dziecka, czyli nawizanie prawidowych relacji

    z obojgiem rodzicw (Koodziej, 2010, s. 36 40).

    Badania na temat wizi uczuciowych w rodzinach wskazuj, e ksztatowaniu si wizi

    ojca z dzieckiem sprzyja brak dystansu emocjonalnego, czyli bliski kontakt oraz moliwo

    wzajemnej wymiany uczu. Natomiast przeszkod w budowaniu relacji jest wysoki poziom

    bezradnoci w wychowaniu, spowodowany niskimi kompetencjami mczyzny w nawizywaniu

    relacji z otoczeniem lub brakiem wsppracy rodzicielskiej. Jednak najwaniejsza w prawi-

    dowym rozwoju dziecka jest wi budowana na realniej, fizycznej obecnoci i interakcji

    pomidzy dzieckiem a rodzicem (Baej, Kazimierczak, LewandowskaWalter, 2010).

    Dziecko dla prawidowego rozwoju osobowoci i tosamoci potrzebuje zarwno matki,

    jak i ojca, zatem rodzicielstwo to komplementarne, rwnouprawnione i uzupeniajce si

    macierzystwo i ojcostwo (Myers 2003, s. 132), rozpoczynajce si ju w chwili poczcia, a nie

    narodzin dziecka. Jan Pawe II w Licie do Rodzin napisa: Dla cywilizacji mioci jest spraw

    zasadnicz, aeby mczyzna czu si obdarzony macierzystwem kobiety, swojej ony. I to ma z

    kolei ogromny wpyw na cay proces wychowawczy. Ogromnie wiele zaley od tego, czy i w jaki

    sposb uczestniczy on w tej pierwszej fazie obdarzania czowieczestwem, czy i jak angauje sw

    msko i swoje ojcostwo w macierzystwo wasnej ony (Jan Pawe II, 1994, 16).

  • RELACJE W RODZINIE

    ISSN 2082-7067 3(19)2014 KWARTALNIK NAUKOWY

    5. Relacja dziecko rodzice

    Okazuje si, e ju poczcie dziecka wpywa na zmiany fizyczne, psychiczne i spoeczne

    zarwno u matki jak i u ojca. To wanie poczcie si dziecka oddziauje na rodzicw,

    rozpoczyna nowy etap w yciu kadego z nich.

    W psychologii prenatalnej okres midzy poczciem a narodzinami dziecka okrela si

    czasem tzw. kryzysu rozwojowego. Trzeba wyranie zaznaczy, e jest on norm pierwszego

    okresu po poczciu dziecka. Dobrze przeyty, pozytywnie rozwizane problemy z nim zwizane,

    prowadzi rodzicw do pozytywnej integracji, do funkcjonowania na wyszym poziomie

    dojrzaoci psychicznej, do bardziej satysfakcjonujcego ycia maeskorodzinnego (Kornas

    Biela, 2004, s.42).

    Pierwsze tygodnie po poczciu s trudne zarwno dla kobiety jak i ojca dziecka.

    Zmieniaj si ich plany, zwiksza si zakres obowizkw, inny jest sposb spdzania wolnego

    czasu.

    W bardzo krtkim czasie rodzice pocztego dziecka musz przewartociowa

    dotychczasowe ycie, wchodz na wyszy poziom moralny (Cudak, 2000, s. 29).

    Elbieta Sujak pisze i: skok rozwojowy, jaki dokonuje si w czowieku poprzez przyjcie

    ojcostwa i macierzystwa, cho na og mniej dramatycznie przeywany, ma wiksz wag anieli

    wielka ewolucja modzieczego dojrzewania (Sujak, 1998, s. 21).

    Z bada naukowych wynika, e poczcie dziecka inicjuje stymulacj rozwoju dla

    rodzicw. Jest okazj do ujawnienia si ich potencjalnych zdolnoci i przymiotw takich jak

    otwarto, cierpliwo, empatia, czuo, tkliwo. Rodzice ksztatuj w sobie wartociowe

    postawy, stymuluj wasny rozwj i kontakty z innymi. Coraz czciej obserwuje si e

    macierzystwo i ojcostwo staje si wiadomie wybran drog do samorealizacji, sfer rozwoju

    osobistego, przestrzeni dajc satysfakcj z ycia zarwno kobiecie jak i mczynie (Kornas

    Biela, 2009, s. 103-105).

    Rodzice ju w fazie prenatalnej obdarzaj swym dojrzaym czowieczestwem (jeli tak

    jest w rzeczywistoci) poczte dziecko, ono z kolei obdarza ich ca nowoci i wieoci

    czowieczestwa, ktre z sob przynosi na wiat (Jan Pawe II, 1994, 16)

    Podsumowanie

    Czowiek uczy si budowania pierwszych relacji ju w fazie prenatalnej. Zbudowana

    w onie matki pierwsza relacja, jest jednym z najwaniejszych warunkw prawidowego

    funkcjonowania dziecka w przyszoci. Jako tej pierwszej bdzie determinowa nastpne

    relacje, jakie dziecko nawie po urodzeniu z najbliszym otoczeniem.

    W onie matki ksztatuj si podwaliny pod osobowo dziecka. W tym czasie powstaj

    pierwsze skojarzenia, pierwsze lady pamiciowe, predyspozycje. Wtedy wanie obi si

    psychika dziecka, bo to co pierwsze jest najtrwalsze.

    Dlatego tak wane jest, by matka zaspokajaa potrzeby dziecka w fazie jego ycia

    prenatalnego. By reagowaa na jego sygnay, komunikowaa si z nim na drodze werbalnej i

    pozawerbalnej, by rozwijaa z nim wi emocjonaln. Dziki tej relacji wyposaa dziecko

  • RELACJE W RODZINIE

    F I D E S E T R A T I O

    Strona 21

    w poczucie zaufania, informuje je, e wiat jest przyjazny a ono da sobie w nim rad.

    Ta jedyna w swoim rodzaju relacja kobiety z dzieckiem prenatalnym pomaga rwnie

    kobiecie w rozwoju jej osobowoci. Psychofizyczne zjednoczenie matki z dzieckiem prenatalnym

    jest szczegln szans jej osobistego rozwoju, gdy wzmacnia w niej wraliwo na potrzeby

    innego czowieka, wyostrza intuicj i empati, rozwija w kobiecie zdolno do obdarowywania

    sob.

    Kontakt z dzieckiem w fazie prenatalnej rwnie w ojcu inicjuje rozwj emocjonalny.

    Jeli kobieta zaprosi ojca dziecka do tego specyficznego kontaktu z dzieckiem w fazie

    prenatalnej, jeli pozwoli mu wspprzeywa ten czas we wsplnocie, pomoe tym samym

    mczynie nada osobisty wymiar jego ojcostwa.

    Jak wykazuj badania najwaniejszym czynnikiem decydujcym o szczciu czowieka s

    dobre relacje z innymi ludmi. Warto zatem zadba o to, by dziecko od samego pocztku swego

    istnienia mogo uczy si budowania relacji z rodzicami, gdy jest to jeden z warunkw jego

    prawidowego funkcjonowania w przyszoci.

    Bibliografia:

    Baej M., Kazimierczak M., LewandowskaWalter A. (2010), Wizi uczuciowe i postawy

    wychowawcze w rodzinach o ograniczonych kompetencjach opiekuczowychowawczych,

    (w:) Rozwojowe i wychowawcze aspekty ycia rodzinnego. T. Rostowska (red.),

    Warszawa.

    Cudak H. (2000), Funkcje rodziny w pierwszych okresach rozwojowych dziecka, Warszawa.

    DbrowskaWnuk M. (2010), Oczekiwanie na narodziny pierwszego dziecka jako sytuacja trudna

    w yciu mczyzny, (w:) Rozwojowe i wychowawcze aspekty ycia rodzinnego. T.

    Rostowska (red.), Warszawa.

    Fijakowski W. (1985), Dar rodzenia, Warszawa.

    Fijakowski W. (2005), Rodzicielstwo przed urodzeniem dziecka,

    (www.adonai.pl)

    HarwasNapieraa B. (2010), Rodzina w kontekcie wspczesnych zagroe, (w:) Rozwojowe i

    wychowawcze aspekty ycia rodzinnego. T. Rostowska (red.), Warszawa.

    Jan Pawe II (1994), List do Rodzin Gratissimam Sane, Rzym.

    Koodziej W. (2010), Rola ojca w yciu rodziny i dziecka, (w:) Rodzice i dzieci w rnych

    systemach rodzinnych, I. Janicka. (red.), Krakw.

    Klos A. (2010), Najlepsze ycie to ycie towarzyskie,

    (http://www.rp.pl/artykul/584046.html).

    Kornas-Biela D. (2002), Dziecko prenatalne jako przedmiot zainteresowa psychologicznych

    organizacji i stowarzysze naukowych, (w:) Oblicza dziecistwa, D. Kornas-Biela (red.)

    Lublin.

    Kornas-Biela D. (2011), Okres prenatalny, (w:) J. Trempaa (red.) Psychologia rozwoju czowieka.

    Podrcznik akademicki, Warszawa.

    KornasBiela D. (2009), Pedagogika prenatalna, nowy obszar nauk o wychowaniu, Lublin.

    KornasBiela D. (2002), Wok pocztku ycia ludzkiego, Warszawa.

    http://www.adonai.pl/http://www.rp.pl/artykul/584046.html

  • RELACJE W RODZINIE

    ISSN 2082-7067 3(19)2014 KWARTALNIK NAUKOWY

    KornasBiela D. (2004), Wok pocztku ycia ludzkiego, Warszawa.

    KornaszewskaPolak M. (2013), Pe a relacje midzy maonkami, Kwartalnik Naukowy Fides et

    Ratio, 3(15), s. 44-57.

    LichtenbergKokoszka E. (2008), Cia zagadnieniem biomedycznym i psychopedagogicznym,

    Krakw.

    Myers D.G. (2003), Psychologia, Pozna.

    Smoliska B. (2010), Rodzina chrzecijaska w spoeczestwie zsekularyzowanym, Serwis

    Ruchw Katolickich 2010,

    (http://www.orrk.pl/index.php/kongresy-tematyczne/rodzina/325-rodzina-

    chrzecijaska-w-spoeczestwie-zsekularyzowanym).

    Sujak E. (1998), Kontakt psychiczny w maestwie i rodzinie, Warszawa.

    WackaMatyjak K. (2010), Rodzinne uwarunkowania poczucia bezpieczestwa modziey

    z rodzin penych, niepenych i zrekonstruowanych, (w:) Rozwojowe i wychowawcze aspekty

    ycia rodzinnego. T. Rostowska (red.), Warszawa.

    Wolaski N. (1983), Biomedyczne podstawy rozwoju i wychowania, Warszawa.

    http://www.orrk.pl/index.php/kongresy-tematyczne/rodzina/325-rodzina-chrzecijaska-w-spoeczestwie-zsekularyzowanymhttp://www.orrk.pl/index.php/kongresy-tematyczne/rodzina/325-rodzina-chrzecijaska-w-spoeczestwie-zsekularyzowanym