Giao trinh triet hoc chuyen nganh

  • Published on
    22-Jan-2018

  • View
    497

  • Download
    0

Transcript

  1. 1. B gio dc v o to Gio trnh Trit hc mc - lnin (Dng trong cc trng i hc, cao ng) (Ti bn ln th ba c sa cha, b sung)
  2. 2. ng ch bin: GS, TS. Nguyn Ngc Long - GS, TS. Nguyn Hu Vui Tp th tc gi: PGS. TS. V Tnh PGS.TS. Trn Vn Thy GS, TS. Nguyn Hu Vui GS, TS. Nguyn Ngc Long TS. Vng Tt t TS. Dng Vn Thnh PGS, TS. on Quang Th TS. Nguyn Nh Hi PGS, TS. Trng Giang Long PGS.TS. on c Hiu TS. Phm Vn Sinh Th.S. V Thanh Bnh CN. Nguyn ng Quang 1
  3. 3. Phn I Khi lc v trit hc v lch s trit hc Chng I Khi lc v Trit hc I- Trit hc l g ? 1. Trit hc v i tng ca trit hc a) Khi nim "Trit hc" Trit hc ra i c phng ng v phng Ty gn nh cng mt thi gian (khong t th k VIII n th k VI trc Cng nguyn) ti mt s trung tm vn minh c i ca nhn loi nh Trung Quc, n , Hy Lp. Trung Quc, thut ng trit hc c gc ngn ng l ch trit ( ); ngi Trung Quc hiu trit hc khng phi l s miu t m l s truy tm bn cht ca i tng, trit hc chnh l tr tu, l s hiu bit su sc ca con ngi. n , thut ng dar'sana (trit hc) c ngha l chim ngng, nhng mang hm l tri thc da trn l tr, l con ng suy ngm dn dt con ngi n vi l phi. phng Ty, thut ng trit hc xut hin Hy Lp. Nu chuyn t ting Hy Lp c sang ting Latinh th trit hc l Philosophia, ngha l yu mn s thng thi. Vi ngi Hy Lp, philosophia va mang tnh nh hng, va nhn mnh n kht vng tm kim chn l ca con ngi. Nh vy, cho d phng ng hay phng Ty, ngay t u, trit hc l hot ng tinh thn biu hin kh nng nhn thc, nh gi ca con ngi, n tn ti vi t cch l mt hnh thi thc x hi. c rt nhiu cch nh ngha khc nhau v trit hc, nhng u bao hm nhng ni dung c bn ging nhau: Trit hc nghin cu th gii vi t cch l mt chnh th, tm ra nhng quy lut chung nht chi phi s vn ng ca chnh th ni chung, ca x hi loi ngi, ca con ngi trong cuc sng cng ng ni ring v th hin n mt cch c h thng di dng duy l. 2
  4. 4. Khi qut li, c th hiu: Trit hc l h thng tri thc l lun chung nht ca con ngi v th gii; v v tr, vai tr ca con ngi trong th gii y. Trit hc ra i do hot ng nhn thc ca con ngi phc v nhu cu sng; song, vi t cch l h thng tri thc l lun chung nht, trit hc ch c th xut hin trong nhng iu kin nht nh sau y: Con ngi phi c mt vn hiu bit nht nh v t n kh nng rt ra c ci chung trong mun vn nhng s kin, hin tng ring l. X hi pht trin n thi k hnh thnh tng lp lao ng tr c. H nghin cu, h thng ha cc quan im, quan nim ri rc li thnh hc thuyt, thnh l lun v trit hc ra i. Tt c nhng iu trn cho thy: Trit hc ra i t thc tin, do nhu cu ca thc tin; n c ngun gc nhn thc v ngun gc x hi. b) i tng ca trit hc Trong qu trnh pht trin, i tng ca trit hc thay i theo tng giai on lch s. Ngay t khi mi ra i, trit hc c xem l hnh thi cao nht ca tri thc, bao hm trong n tri thc v tt c cc lnh vc khng c i tng ring. y l nguyn nhn su xa lm ny sinh quan nim cho rng, trit hc l khoa hc ca mi khoa hc, c bit l trit hc t nhin ca Hy Lp c i. Thi k ny, trit hc t c nhiu thnh tu rc r m nh hng ca n cn in m i vi s pht trin ca t tng trit hc Ty u. Thi k trung c, Ty u khi quyn lc ca Gio hi bao trm mi lnh vc i sng x hi th trit hc tr thnh n l ca thn hc. Nn trit hc t nhin b thay bng nn trit hc kinh vin. Trit hc lc ny pht trin mt cch chm chp trong mi trng cht hp ca m trng trung c. S pht trin mnh m ca khoa hc vo th k XV, XVI to mt c s tri thc vng chc cho s phc hng trit hc. p ng yu cu ca thc tin, c bit yu cu ca sn xut cng nghip, cc b mn khoa hc chuyn ngnh nht l cc khoa hc thc nghim ra i vi tnh cch l nhng khoa hc c lp. S pht trin x hi c thc y bi s hnh thnh v cng c quan h sn xut t bn ch ngha, bi nhng pht hin ln v a l v thin vn cng nhng thnh tu khc ca c khoa hc t nhin v khoa hc nhn vn m ra mt thi k mi cho s pht trin trit hc. Trit hc duy vt ch ngha da trn c s tri thc ca khoa hc thc nghim pht trin nhanh chng trong cuc u tranh vi ch ngha duy tm v tn gio v t ti nh cao mi trong ch ngha duy vt th k XVII - XVIII Anh, Php, H Lan, vi nhng i biu tiu biu nh Ph.Bcn, T.Hpx (Anh), ir, Henvtiut (Php), Xpinda (H Lan)... V.I.Lnin c bit nh gi cao cng lao ca cc nh duy vt Php thi k ny i vi s pht trin ch ngha duy vt trong lch s trit hc trc 3
  5. 5. Mc. "Trong sut c lch s hin i ca chu u v nht l vo cui th k XVIII, nc Php, ni din ra mt cuc quyt chin chng tt c nhng rc ri ca thi trung c, chng ch phong kin trong cc thit ch v t tng, ch c ch ngha duy vt l trit hc duy nht trit , trung thnh vi tt c mi hc thuyt ca khoa hc t nhin, th ch vi m tn, vi thi o c gi, v.v."1 . Mt khc, t duy trit hc cng c pht trin trong cc hc thuyt trit hc duy tm m nh cao l trit hc Hghen, i biu xut sc ca trit hc c in c. S pht trin ca cc b mn khoa hc c lp chuyn ngnh cng tng bc lm ph sn tham vng ca trit hc mun ng vai tr "khoa hc ca cc khoa hc". Trit hc Hghen l hc thuyt trit hc cui cng mang tham vng . Hghen t coi trit hc ca mnh l mt h thng ph bin ca s nhn thc, trong nhng ngnh khoa hc ring bit ch l nhng mt khu ph thuc vo trit hc. Hon cnh kinh t - x hi v s pht trin mnh m ca khoa hc vo u th k XIX dn n s ra i ca trit hc Mc. on tuyt trit vi quan nim "khoa hc ca cc khoa hc", trit hc mcxt xc nh i tng nghin cu ca mnh l tip tc gii quyt mi quan h gia vt cht v thc trn lp trng duy vt trit v nghin cu nhng quy lut chung nht ca t nhin, x hi v t duy. Trit hc nghin cu th gii bng phng php ca ring mnh khc vi mi khoa hc c th. N xem xt th gii nh mt chnh th v tm cch a ra mt h thng cc quan nim v chnh th . iu ch c th thc hin c bng cch tng kt ton b lch s ca khoa hc v lch s ca bn thn t tng trit hc. Trit hc l s din t th gii quan bng l lun. Chnh v tnh c th nh vy ca i tng trit hc m vn t cch khoa hc ca trit hc v i tng ca n gy ra nhng cuc tranh lun ko di cho n hin nay. Nhiu hc thuyt trit hc hin i phng Ty mun t b quan nim truyn thng v trit hc, xc nh i tng nghin cu ring cho mnh nh m t nhng hin tng tinh thn, phn tch ng ngha, ch gii vn bn... Mc d vy, ci chung trong cc hc thuyt trit hc l nghin cu nhng vn chung nht ca gii t nhin, ca x hi v con ngi, mi quan h ca con ngi ni chung, ca t duy con ngi ni ring vi th gii xung quanh. 2. Vn c bn ca trit hc Trit hc cng nh nhng khoa hc khc phi gii quyt rt nhiu vn c lin quan vi nhau, trong vn cc k quan trng l nn tng v l im xut pht gii quyt nhng vn cn li c gi l vn c bn ca trit hc. Theo ngghen: "Vn c bn ln ca mi trit hc, c bit l ca trit hc hin i, l vn quan h gia t duy vi tn ti"1 . 1. V.I.Lnin: Ton tp, Nxb. Tin b, Mtxcva, 1980, t.23, tr. 50. 1. C.Mc v Ph.ngghen: Ton tp, Nxb. Chnh tr quc gia, H Ni, 1995, t.21, tr. 403. 4
  6. 6. Gii quyt vn c bn ca trit hc khng ch xc nh c nn tng v im xut pht gii quyt cc vn khc ca trit hc m n cn l tiu chun xc nh lp trng, th gii quan ca cc trit gia v hc thuyt ca h. Vn c bn ca trit hc c hai mt, mi mt phi tr li cho mt cu hi ln. Mt th nht: Gia thc v vt cht th ci no c trc, ci no c sau, ci no quyt nh ci no? Mt th hai: Con ngi c kh nng nhn thc c th gii hay khng? Tr li cho hai cu hi trn lin quan mt thit n vic hnh thnh cc trng phi trit hc v cc hc thuyt v nhn thc ca trit hc. II- Chc nng th gii quan ca trit hc 1. Trit hc - ht nhn l lun ca th gii quan Th gii quan l ton b nhng quan nim ca con ngi v th gii, v bn thn con ngi, v cuc sng v v tr ca con ngi trong th gii . Trong th gii quan c s ho nhp gia tri thc v nim tin. Tri thc l c s trc tip cho s hnh thnh th gii quan, song n ch gia nhp th gii quan khi n tr thnh nim tin nh hng cho hot ng ca con ngi. C nhiu cch tip cn nghin cu v th gii quan. Nu xt theo qu trnh pht trin th c th chia th gii quan thnh ba loi hnh c bn: Th gii quan huyn thoi, th gii quan tn gio v th gii quan trit hc. Th gii quan huyn thoi l phng thc cm nhn th gii ca ngi nguyn thy. thi k ny, cc yu t tri thc v cm xc, l tr v tn ngng, hin thc v tng tng, ci tht v ci o, ci thn v ci ngi, v.v. ca con ngi ho quyn vo nhau th hin quan nim v th gii. Trong th gii quan tn gio, nim tin tn gio ng vai tr ch yu; tn ngng cao hn l tr, ci o ln t ci thc, ci thn vt tri ci ngi. Khc vi huyn thoi v gio l ca tn gio, trit hc din t quan nim ca con ngi di dng h thng cc phm tr, quy lut ng vai tr nh nhng bc thang trong qu trnh nhn thc th gii. Vi ngha nh vy, trit hc c coi nh trnh t gic trong qu trnh hnh thnh v pht trin ca th gii quan. Nu th gii quan c hnh thnh t ton b tri thc v kinh nghim sng ca con ngi; trong tri thc ca cc khoa hc c th l c s trc tip cho s hnh thnh nhng quan nim nht nh v tng mt, tng b phn ca th gii, th trit hc, vi phng thc t duy c th to nn h thng l lun bao gm nhng quan nim chung nht v th gii vi t cch l mt chnh th. Nh vy, trit hc l ht nhn l lun ca th gii quan; trit hc gi vai tr nh hng cho qu trnh cng c v pht trin th gii quan ca mi c nhn, mi cng ng trong lch s. 5
  7. 7. Nhng vn c trit hc t ra v tm li gii p trc ht l nhng vn thuc v th gii quan. Th gii quan ng vai tr c bit quan trng trong cuc sng ca con ngi v x hi loi ngi. Tn ti trong th gii, d mun hay khng con ngi cng phi nhn thc th gii v nhn thc bn thn mnh. Nhng tri thc ny dn dn hnh thnh nn th gii quan. Khi hnh thnh, th gii quan li tr thnh nhn t nh hng cho qu trnh con ngi tip tc nhn thc th gii. C th v th gii quan nh mt "thu knh", qua con ngi nhn nhn th gii xung quanh cng nh t xem xt chnh bn thn mnh xc nh cho mnh mc ch, ngha cuc sng v la chn cch thc hot ng t c mc ch, ngha . Nh vy th gii quan ng n l tin xc lp nhn sinh quan tch cc v trnh pht trin ca th gii quan l tiu ch quan trng v s trng thnh ca mi c nhn cng nh ca mi cng ng x hi nht nh. Trit hc ra i vi t cch l ht nhn l lun ca th gii quan, lm cho th gii quan pht trin nh mt qu trnh t gic da trn s tng kt kinh nghim thc tin v tri thc do cc khoa hc a li. l chc nng th gii quan ca trit hc. Cc trng phi chnh ca trit hc l s din t th gii quan khc nhau, i lp nhau bng l lun; l cc th gii quan trit hc, phn bit vi th gii quan thng thng. 2. Ch ngha duy vt, ch ngha duy tm v thuyt khng th bit a) Ch ngha duy vt v ch ngha duy tm Vic gii quyt mt th nht vn c bn ca trit hc chia cc nh trit hc thnh hai trng phi ln. Nhng ngi cho rng vt cht, gii t nhin l ci c trc v quyt nh thc ca con ngi c coi l cc nh duy vt; hc thuyt ca h hp thnh cc mn phi khc nhau ca ch ngha duy vt. Ngc li, nhng ngi cho rng, thc, tinh thn c trc gii t nhin c gi l cc nh duy tm; h hp thnh cc mn phi khc nhau ca ch ngha duy tm. - Ch ngha duy vt: Cho n nay, ch ngha duy vt c th hin di ba hnh thc c bn: ch ngha duy vt cht phc, ch ngha duy vt siu hnh v ch ngha duy vt bin chng. + Ch ngha duy vt cht phc l kt qu nhn thc ca cc nh trit hc duy vt thi c i. Ch ngha duy vt thi k ny trong khi tha nhn tnh th nht ca vt cht ng nht vt cht vi mt hay mt s cht c th v nhng kt lun ca n mang nng tnh trc quan nn ngy th, cht phc. Tuy cn rt nhiu hn ch, nhng ch ngha duy vt cht phc thi c i v c bn l ng v n ly gii t nhin gii thch gii t nhin, khng vin n Thn linh hay Thng . + Ch ngha duy vt siu hnh l hnh thc c bn th hai ca ch ngha duy vt, th hin kh r cc nh trit hc th k XV n th k XVIII v nh cao vo th k th XVII, XVIII. y l thi k m c hc c in thu c nhng thnh tu rc r nn trong 6
  8. 8. khi tip tc pht trin quan im ch ngha duy vt thi c i, ch ngha duy vt giai on ny chu s tc ng mnh m ca phng php t duy siu hnh, my mc - phng php nhn th gii nh mt c my khng l m mi b phn to nn n lun trong trng thi bit lp v tnh ti. Tuy khng phn nh ng hin thc nhng ch ngha duy vt siu hnh cng gp phn khng nh vo vic chng li th gii quan duy tm v tn gio, in hnh l thi k chuyn tip t m trng trung c sang thi phc hng. + Ch ngha duy vt bin chng l hnh thc c bn th ba ca ch ngha duy vt, do C.Mc v Ph.ngghen xy dng vo nhng nm 40 ca th k XIX, sau c V.I.Lnin pht trin. Vi s k tha tinh hoa ca cc hc thuyt trit hc trc v s dng kh trit thnh tu ca khoa hc ng thi, ch ngha duy vt bin chng, ngay t khi mi ra i khc phc c hn ch ca ch ngha duy vt cht phc thi c i, ch ngha duy vt siu hnh v l nh cao trong s pht trin ca ch ngha duy vt. Ch ngha duy vt bin chng khng ch phn nh hin thc ng nh chnh bn thn n tn ti m cn l mt cng c hu hiu gip nhng lc lng tin b trong x hi ci to hin thc y. - Ch ngha duy tm: Ch ngha duy tm chia thnh hai phi: ch ngha duy tm ch quan v ch ngha duy tm khch quan. + Ch ngha duy tm ch quan tha nhn tnh th nht ca thc con ngi. Trong khi ph nhn s tn ti khch quan ca hin thc, ch ngha duy tm ch quan khng nh mi s vt, hin tng ch l phc hp nhng cm gic ca c nhn, ca ch th. + Ch ngha duy tm khch quan cng tha nhn tnh th nht ca thc nhng theo h y l l th tinh thn khch quan c trc v tn ti c lp vi con ngi. Thc th tinh thn khch quan ny thng mang nhng tn gi khc nhau nh nim, tinh thn tuyt i, l tnh th gii, v.v.. Ch ngha duy tm trit hc cho rng thc, tinh thn l ci c trc v sn sinh ra gii t nhin; nh vy l bng cch ny hay cch khc tha nhn s sng to ra th gii. V vy, tn gio thng s dng cc hc thuyt duy tm lm c s l lun, lun chng cho cc quan im ca mnh. Tuy nhin, c s khc nhau gia ch ngha duy tm trit hc vi ch ngha duy tm tn gio. Trong th gii quan tn gio, lng tin l c s ch yu v ng vai tr ch o. Cn ch ngha duy tm trit hc li l sn phm ca t duy l tnh da trn c s tri thc v l tr. V phng din nhn thc lun, sai lm ca ch ngha duy tm bt ngun t cch xem xt phin din, tuyt i ha, thn thnh ha mt mt, mt c tnh no ca qu trnh nhn thc mang tnh bin chng ca con ngi. Cng vi ngun gc nhn thc lun, ch ngha duy tm ra i cn do ngun gc 7
  9. 9. x hi. S tch ri lao ng tr c vi lao ng chn tay v a v thng tr ca lao ng tr c i vi lao ng chn tay trong cc x hi c to ra quan nim v vai tr quyt nh ca nhn t tinh thn. Cc giai cp thng tr v nhng lc lng x hi phn ng ng h, s dng ch ngha duy tm lm nn tng l lun cho nhng quan im chnh tr - x hi ca mnh. Mt hc thuyt trit hc tha nhn ch mt trong hai thc th (vt cht hoc tinh thn) l ngun gc ca th gii c gi l nht nguyn lun (nht nguyn lun duy vt hoc nht nguyn lun duy tm). Trong lch s trit hc cng c nhng nh trit hc xem vt cht v tinh thn l hai nguyn th tn ti c lp, to thnh hai ngun gc ca th gii; hc thuyt trit hc ca h l nh nguyn lun. Li c nh trit hc cho rng vn vt trong th gii l do v s nguyn th c lp to nn; l a nguyn lun trong trit hc (phn bit vi thuyt a nguyn chnh tr). Song ch l biu hin tnh khng trit v lp trng th gii quan; rt cuc chng thng sa vo ch ngha duy tm. Nh vy, trong lch s tuy nhng quan im trit hc biu hin a dng nhng suy cho cng, trit hc chia thnh hai trng phi chnh: ch ngha duy vt v ch ngha duy tm. Lch s trit hc cng l lch s u tranh ca hai trng phi ny. b) Thuyt khng th bit y l kt qu ca cch gii quyt mt th hai vn c bn ca trit hc. i vi cu hi "Con ngi c th nhn thc c th gii hay khng?", tuyt i a s cc nh trit hc (c duy vt v duy tm) tr li mt cch khng nh: tha nhn kh nng nhn thc th gii ca con ngi. Hc thuyt trit hc ph nhn kh nng nhn thc ca con ngi c gi l thuyt khng th bit. Theo thuyt ny, con ngi khng th hiu c i tng hoc c hiu chng ch l hiu hnh thc b ngoi v tnh xc thc cc hnh nh v i tng m cc gic quan ca con ngi cung cp trong qu trnh nhn thc khng bo m tnh chn thc. Tnh tng i ca nhn thc dn n vic ra i ca tro lu hoi nghi lun t trit hc Hy Lp c i. Nhng ngi theo tro lu ny nng s hoi nghi ln thnh nguyn tc trong vic xem xt tri thc t c v cho rng con ngi khng th t n chn l khch quan. Tuy cn nhng mt hn ch nhng Hoi nghi lun thi phc hng gi vai tr quan trng trong cuc u tranh chng h t tng v quyn uy ca Gio hi thi trung c, v hoi nghi lun tha nhn s hoi nghi i vi c Kinh thnh v cc tn iu tn gio. T hoi nghi lun (scepticisme) mt s nh trit hc i n thuyt khng th bit (agnosticisme) m tiu biu l Cant th k XVIII. III- Siu hnh v bin chng Cc khi nim "bin chng" v "siu hnh" trong lch s trit hc c dng theo mt s ngha khc nhau. Cn trong trit hc hin i, c bit l trit hc mcxt, chng c dng, trc ht ch hai phng php chung nht i lp nhau ca trit hc. 8
  10. 10. Phng php bin chng phn nh "bin chng khch quan" trong s vn ng, pht trin ca th gii. L lun trit hc ca phng php c gi l "php bin chng". 1. S i lp gia phng php siu hnh v phng php bin chng a) Phng php siu hnh Phng php siu hnh l phng php: + Nhn thc i tng trng thi c lp, tch ri i tng ra khi cc chnh th khc v gia cc mt i lp nhau c mt ranh gii tuyt i. + Nhn thc i tng trng thi tnh ti; nu c s bin i th y ch l s bin i v s lng, nguyn nhn ca s bin i nm bn ngoi i tng. Phng php siu hnh lm cho con ngi "ch nhn thy nhng s vt ring bit m khng nhn thy mi lin h qua li gia nhng s vt y, ch nhn thy s tn ti ca nhng s vt y m khng nhn thy s pht sinh v s tiu vong ca nhng s vt y, ch nhn thy trng thi tnh ca nhng s vt y m qun mt s vn ng ca nhng s vt y, ch nhn thy cy m khng thy rng"1 . Phng php siu hnh bt ngun t ch mun nhn thc mt i tng no trc ht con ngi cng phi tch i tng y ra khi nhng mi lin h v nhn thc n trng thi khng bin i trong mt khng gian v thi gian xc nh. Song phng php siu hnh ch c tc dng trong mt phm vi nht nh bi hin thc khng ri rc v ngng ng nh phng php ny quan nim. b) Phng php bin chng Phng php bin chng l phng php: + Nhn thc i tng trong cc mi lin h vi nhau, nh hng nhau, rng buc nhau. + Nhn thc i tng trng thi vn ng bin i, nm trong khuynh hng chung l pht trin. y l qu trnh thay i v cht ca cc s vt, hin tng m ngun gc ca s thay i y l u tranh ca cc mt i lp gii quyt mu thun ni ti ca chng. Nh vy phng php bin chng th hin t duy mm do, linh hot. N tha nhn trong nhng trng hp cn thit th bn cnh ci "hoc l... hoc l..." cn c c ci "va l... va l..." na; tha nhn mt chnh th trong lc va l n li va khng phi l n; tha nhn ci khng nh v ci ph nh va loi tr nhau li va gn b vi nhau2 . Phng php bin chng phn nh hin thc ng nh n tn ti. Nh vy, phng php t duy bin chng tr thnh cng c hu hiu gip con ngi nhn thc 1 Sd, t.20, tr. 37. 2 Xem Sd, tr. 696. 9
  11. 11. v ci to th gii. 2. Cc giai on pht trin c bn ca php bin chng Cng vi s pht trin ca t duy con ngi, phng php bin chng qua ba giai on pht trin, c th hin trong trit hc vi ba hnh thc lch s ca n: php bin chng t pht, php bin chng duy tm v php bin chng duy vt. + Hnh thc th nht l php bin chng t pht thi c i. Cc nh bin chng c phng ng ln phng Ty thi k ny thy cc s vt, hin tng ca v tr sinh thnh, bin ha trong nhng si dy lin h v cng tn. Tuy nhin, nhng g cc nh bin chng hi thy c ch l trc kin, cha phi l kt qu ca nghin cu v thc nghim khoa hc. + Hnh thc th hai l php bin chng duy tm. nh cao ca hnh thc ny c th hin trong trit hc c in c, ngi khi u l Cant v ngi hon thin l Hghen. C th ni, ln u tin trong lch s pht trin ca t duy nhn loi, cc nh trit hc c trnh by mt cch c h thng nhng ni dung quan trng nht ca phng php bin chng. Song theo h bin chng y bt u t tinh thn v kt thc tinh thn, th gii hin thc ch l s sao chp nim nn bin chng ca cc nh trit hc c in c l bin chng duy tm. + Hnh thc th ba l php bin chng duy vt. Php bin chng duy vt c th hin trong trit hc do C.Mc v Ph.ngghen xy dng, sau c V.I.Lnin pht trin. C.Mc v Ph.ngghen gt b tnh cht thn b, k tha nhng ht nhn hp l trong php bin chng duy tm xy dng php bin chng duy vt vi tnh cch l hc thuyt v mi lin h ph bin v v s pht trin di hnh thc hon b nht. 3. Chc nng phng php lun ca trit hc Phng php lun l l lun v phng php; l h thng cc quan im ch o vic tm ti, xy dng, la chn v vn dng cc phng php. Xt phm vi tc dng ca n, phng php lun c th chia thnh ba cp : Phng php lun ngnh, phng php lun chung v phng php lun chung nht. - Phng php lun ngnh (cn gi l phng php lun b mn) l phng php lun ca mt ngnh khoa hc c th no . - Phng php lun chung l phng php lun c s dng cho mt s ngnh khoa hc. - Phng php lun chung nht l phng php lun c dng lm im xut pht cho vic xc nh cc phng php lun chung, cc phng php lun ngnh v cc phng php hot ng khc ca con ngi. Vi t cch l h thng tri thc chung nht ca con ngi v th gii v vai tr ca con ngi trong th gii ; vi vic nghin cu nhng quy lut chung nht ca t nhin, x hi v t duy, trit hc thc hin chc nng phng php lun chung nht. 10
  12. 12. Trong trit hc Mc - Lnin, l lun v phng php thng nht hu c vi nhau. Php bin chng duy vt l l lun khoa hc phn nh khi qut s vn ng v pht trin ca hin thc; do , n khng ch l l lun v phng php m cn l s din t quan nim v th gii, l l lun v th gii quan. H thng cc quan im ca ch ngha duy vt mcxt, do tnh ng n v trit ca n em li tr thnh nhn t nh hng cho hot ng nhn thc v hot ng thc tin, tr thnh nhng nguyn tc xut pht ca phng php lun. Bi dng th gii quan duy vt v rn luyn t duy bin chng, phng v chng ch ngha ch quan, trnh phng php t duy siu hnh va l kt qu, va l mc ch trc tip ca vic hc tp, nghin cu l lun trit hc ni chung, trit hc Mc - Lnin ni ring. Cu hi n tp 1. c trng ca tri thc trit hc. S bin i i tng ca trit hc qua cc giai on lch s? 2. Vn c bn ca trit hc. C s phn bit ch ngha duy vt v ch ngha duy tm trong trit hc? 3. S i lp gia phng php bin chng v phng php siu hnh? 4. Vai tr ca trit hc trong i sng x hi? 11
  13. 13. Chng II Khi lc v lch s trit hctrc mc A. trit hc phng ng I- trit hc n c, trung i 1. Hon cnh ra i trit hc v c im ca trit hc n c, trung i iu kin t nhin: n c i l mt lc a ln pha Nam chu , c nhng yu t a l rt tri ngc nhau: Va c ni cao, li va c bin rng; va c sng n chy v pha Ty, li va c sng Hng chy v pha ng; va c ng bng ph nhiu, li c sa mc kh cn; va c tuyt ri gi lnh, li c nng chy, nng bc... iu kin kinh t - x hi: X hi n c i ra i sm. Theo ti liu kho c hc, vo khong th k XXV trc Cng nguyn (tr. CN) xut hin nn vn minh sng n, sau b tiu vong, nay vn cha r nguyn nhn. T th k XV tr. CN cc b lc du mc Arya t Trung xm nhp vo n . H nh c ri ng ha vi ngi bn a Dravida to thnh c s cho s xut hin quc gia, nh nc ln th hai trn t n . T th k th VII trc Cng nguyn n th k XVI sau Cng nguyn, t nc n phi tri qua hng lot bin c ln, l nhng cuc chin tranh thn tnh ln nhau gia cc vng triu trong nc v s xm lng ca cc quc gia bn ngoi. c im ni bt ca iu kin kinh t - x hi ca x hi n c, trung i l s tn ti rt sm v ko di kt cu kinh t - x hi theo m hnh "cng x nng thn", trong , theo Mc, ch quc hu v rung t l c s quan trng nht tm hiu ton b lch s n c i. Trn c s phn ha v tn ti bn ng cp ln: tng l (Brahman), qu tc (Ksatriya), bnh dn t do (Vaisya) v tin n (Ksudra). Ngoi ra cn c s phn bit chng tc, dng di, ngh nghip, tn gio. iu kin v vn ha: Vn ha n c hnh thnh v pht trin trn c s iu kin t nhin v hin thc x hi. Ngi n c i tch ly c nhiu kin thc v thin vn, sng to ra lch php, gii thch c hin tng nht thc, nguyt thc... y, ton hc xut hin sm: pht minh ra s thp phn, tnh c tr s , bit v i s, lng gic, php khai cn, gii phng trnh bc 2, 3. V y hc xut hin nhng danh y ni ting, cha bnh bng thut chm cu, bng thuc tho mc. Nt ni bt ca vn ha n c, trung i l mang du n su m v tn ngng, tn gio. Vn ha n c, trung i c chia lm ba giai on: 12
  14. 14. a) Khong t th k XXV - XV tr. CN gi l nn vn minh sng n. b) T th k XV - VII tr. CN gi l nn vn minh Vda. c) T th k VI - I tr. CN l thi k hnh thnh cc trng phi trit hc tn gio ln gm hai h thng i lp nhau l chnh thng v khng chnh thng. H thng chnh thng bao gm cc trng phi tha nhn uy th ti cao ca Kinh Vda. H thng ny gm su trng phi trit hc in hnh l Smkhya, Mimns, Vdanta, Yoga, Nyya, Vai'sesika. H thng trit hc khng chnh thng ph nhn, bc b uy th ca kinh Vda v o Blamn. H thng ny gm ba trng phi l Jaina, Lokyata v Buddha (Pht gio). Trit hc n c i c nhng c im sau: Trc ht, trit hc n l mt nn trit hc chu nh hng ln ca nhng t tng tn gio. Gia trit hc v tn gio rt kh phn bit. T tng trit hc n giu sau cc l nghi huyn b, chn l th hin qua b kinh Vda, Upanisad. Tuy nhin, tn gio ca n c i c xu hng "hng ni" ch khng phi "hng ngoi" nh tn gio phng Ty. V vy, xu hng tri ca cc h thng trit hc - tn gio n u tp trung l gii v thc hnh nhng vn nhn sinh quan di gc tm linh tn gio nhm t ti s "gii thot" tc l t ti s ng nht tinh thn c nhn vi tinh thn v tr (Atman v Brahman). Th hai, cc nh trit hc thng k tc m khng gt b h thng trit hc c trc. Th ba, khi bn n vn bn th lun, mt s hc phi xoay quanh vn "tnh khng", em i lp "khng" v "c", quy ci "c" v ci "khng" th hin mt trnh t duy tru tng cao. Nhn nh v trit hc n c, trung i Trit hc n c, trung i t ra v bc u gii quyt nhiu vn ca trit hc. Trong khi gii quyt nhng vn thuc bn th lun, nhn thc lun v nhn sinh quan, trit hc n th hin tnh bin chng v tm khi qut kh su sc; a li nhiu ng gp qu bu vo kho tng di sn trit hc ca nhn loi. Mt xu hng kh m nt trong trit hc n c, trung i l quan tm gii quyt nhng vn nhn sinh di gc tn gio vi xu hng "hng ni", i tm ci i ng trong ci Tiu ng ca mt thc th c nhn. C th ni: s phn tnh nhn sinh l mt nt tri v c u th ca nhiu hc thuyt trit hc n c, trung i (tr trng phi Lokyata), v hu ht cc hc thuyt trit hc ny u bin i theo xu hng t v thn n hu thn, t t nhiu duy vt n duy tm hay nh nguyn. Phi chng, iu phn nh trng thi tr tr ca "phng thc sn xut chu " n vo t duy trit hc; n lt mnh, trit hc li tr thnh mt trong nhng nguyn nhn ca trng thi tr tr ! 13
  15. 15. 2. T tng trit hc ca Pht gio (Buddha) o Pht ra i vo th k VI tr. CN. Ngi sng lp l Siddharta (Tt t a). Sau ny ng c ngi i tn vinh l Sakyamuni (Thch ca Mu ni), l Buddha (Pht). Pht l tn theo m Hn - Vit ca Buddha, c ngha l gic ng. Pht gio l hnh thc gio on c xy dng trn mt nim tin t c Pht, tc t bin ln tr tu v t bi ca Siddharta. Kinh in ca Pht gio gm Kinh tng, Lut tng v Lun tng. Pht gio cng lun v thuyt lun hi v nghip, cng tm con ng "gii thot" ra khi vng lun hi. Trng thi chm dt lun hi v nghip c gi l Nit bn. Nhng Pht gio khc cc tn gio khc ch chng sinh thuc bt k ng cp no cng c "gii thot". Pht gio nhn nhn th gii t nhin cng nh nhn sinh bng s phn tch nhn - qu. Theo Pht gio, nhn - qu l mt chui lin tc khng gin on v khng hn lon, c ngha l nhn no qu y. Mi quan h nhn qu ny Pht gio thng gi l nhn duyn vi ngha l mt kt qu ca nguyn nhn no s l nguyn nhn ca mt kt qu khc. V th gii t nhin, bng s phn tch nhn qu, Pht gio cho rng khng th tm ra mt nguyn nhn u tin cho v tr, c ngha l khng c mt ng Ti cao (Brahman) no sng to ra v tr. Cng vi s ph nh Brahman, Pht gio cng ph nh phm tr([Anatman], ngha l khng c ti) v quan im "v thng". Quan im "v ng" cho rng vn vt trong v tr ch l s "gi hp" do hi nhn duyn nn thnh ra "c" (tn ti). Ngay bn thn s tn ti ca thc th con ngi chng qua l do "ng un" (5 yu t) hi t li l: sc (vt cht), th (cm gic), tng (n tng), hnh (suy l) v thc ( thc). Nh vy l khng c ci gi l "ti" (v ng). Quan im "v thng" cho rng vn vt bin i v cng theo chu trnh bt tn: sinh - tr - d - dit. Vy th "c c" - "khng khng" lun hi bt tn; "thong c", "thong khng", ci cn th chng cn, ci mt th chng mt. V nhn sinh quan, Pht gio t vn tm kim mc tiu nhn sinh s "gii thot" (Moksa) khi vng lun hi, "nghip bo" t ti trng thi tn ti Nit bn [Nirvana]. Ni dung trit hc nhn sinh tp trung trong thuyt "t "- c ngha l bn chn l, cng c th gi l "t diu " vi ngha l bn chn l tuyt vi. 1. Kh [Duhkha - satya]. Pht gio cho rng cuc sng l kh, t nht c tm ni kh (bt kh): sinh, lo (gi), bnh (m au), t (cht), th bit ly (thng yu nhau phi xa nhau), on tng hi (on ght nhau nhng phi sng gn vi nhau), s cu bt c (mong mun nhng khng c), ng th un (nm yu t un t li nung nu lm kh s). 2. Tp hay nhn (Samudayya - satya). Pht gio cho rng cuc sng au kh l c nguyn nhn. ct ngha ni kh ca nhn loi, Pht gio a ra thuyt "thp nh nhn duyn" - l mi hai nguyn nhn v kt qu ni theo nhau, cui cng dn n cc au kh ca con ngi: 1/ V minh, 2/ Hnh; 3/ Thc; 4/ Danh sc; 5/ Lc nhp; 6/ 14
  16. 16. Xc; 7/ Th; 8/ i; 9/ Th; 10/ Hu; 11/ Sinh; 12/ Lo - T. Trong "v minh" l nguyn nhn u tin 3. Dit (Nirodha - satya). Pht gio cho rng mi ni kh c th tiu dit t ti trng thi Nit bn. 4. o (Marga - satya). o ch ra con ng tiu dit ci kh. l con ng "tu o", hon thin o c c nhn gm 8 nguyn tc (bt chnh o): 1/ Chnh kin (hiu bit ng t ); 2/ Chnh t (suy ngh ng n); 3/ Chnh ng (ni li ng n); 4/ Chnh nghip (gi nghip khng tc ng xu); 5/ Chnh mnh (gi ngn dc vng); 6/ Chnh tinh tin (rn luyn tu lp khng mt mi); 7/ Chnh nim (c nim tin bn vng vo gii thot); 8/ Chnh nh (tp trung t tng cao ). Tm nguyn tc trn c th thu tm vo "Tam hc", tc ba iu cn hc tp v rn luyn l Gii - nh - Tu. Gii l gi cho thn, tm thanh tnh, trong sch. nh l thu tm, nhip tm cho sc mnh ca tm khng b ngoi cnh lm xo ng. Tu l tr tu. Pht gio coi trng khai m tr tu thc hin gii thot. Sau khi Siddharta mt, Pht gio chia thnh hai b phn: Thng to v i chng. Phi Thng ta b (Theravada) ch trng duy tr gio l cng cch hnh o thi c Pht ti th; phi i chng b (Mahasamghika) vi t tng ci cch gio l v hnh o cho ph hp vi thc t. Khong th k II tr. CN xut hin nhiu phi Pht gio khc nhau, v trit hc c hai phi ng ch l phi Nht thit hu b (Sarvaxtivadin) v phi Kinh lng b (Sautrnstika). Vo u cng nguyn, Pht gio i tha xut hin v ch trng "t gic", "t tha", h gi nhng ngi i lp l Tiu tha. n , Pht gio bt u suy dn t th k IX v hon ton sp trc s tn cng ca Hi gio vo th k XII. II- Trit hc trung hoa c, trung i 1. Hon cnh ra i v c im ca trit hc Trung Hoa c, trung i Trung Hoa c i l mt quc gia rng ln c hai min khc nhau. Min Bc c lu vc sng Hong H, xa bin, kh hu lnh, t ai kh khan, cy c tha tht, sn vt him hoi. Min Nam c lu vc sng Dng T kh hu m p, cy ci xanh ti, sn vt phong ph. Trung Hoa c i c lch s lu i t cui thin nin k III tr. CN ko di ti tn th k III tr. CN vi s kin Tn Thy Hong thng nht Trung Hoa bng uy quyn bo lc m u thi k phong kin tp quyn. Trong khong 2000 nm lch s y, lch s Trung Hoa c phn chia lm hai thi k ln: Thi k t th k IX tr. CN v trc v thi k t th k VIII n cui th k III tr. CN. 15
  17. 17. Thi k th nht c cc triu i nh H, nh Thng v Ty Chu. Theo cc vn bn c, nh H ra i khong th k XXI tr. CN, l ci mc nh du s m u cho ch chim hu n l Trung Hoa. Khong na u th k XVII tr. CN, ngi ng u b tc Thng l Thnh Thang lt Vua Kit nh H, lp nn nh Thng t t Bc, tnh H Nam by gi. n th k XIV tr. CN, Bn Canh di v t n thuc huyn An Dng H Nam ngy nay. V vy, nh Thng cn gi l nh n. Vo khong th k XI tr. CN, Chu V Vng con Chu Vn Vng git Vua Tr nh Thng lp ra nh Chu (giai on u ca nh Chu l Ty Chu) a ch n l Trung Hoa ln nh cao. Trong thi k th nht ny, nhng t tng trit hc xut hin, tuy cha t ti mc l mt h thng. Th gii quan thn thoi, tn gio v ch ngha duy tm thn b l th gii quan thng tr trong i sng tinh thn x hi Trung Hoa by gi. T tng trit hc thi k ny gn cht thn quyn v th quyn v ngay t u n l gii s lin h mt thit gia i sng chnh tr - x hi vi lnh vc o c lun l. ng thi, thi k ny xut hin nhng quan nim c tnh cht duy vt mc mc, nhng t tng v thn tin b i lp li ch ngha duy tm, thn b thng tr ng thi. Thi k th hai l thi k ng Chu (thng gi l thi k Xun Thu - Chin Quc) l thi k chuyn bin t ch chim hu n l sang ch phong kin. Di thi Ty Chu, t ai thuc v nh Vua th di thi ng Chu quyn s hu ti cao v t ai thuc tng lp a ch v ch s hu t nhn v rung t hnh thnh. T , s phn ha sang hn da trn c s ti sn xut hin. X hi lc ny vo tnh trng ht sc o ln. S tranh ginh a v x hi ca cc th lc ct c y x hi Trung Hoa c i vo tnh trng chin tranh khc lit lin min. y chnh l iu kin lch s i hi gii th ch n l th tc nh Chu, hnh thnh x hi phong kin; i hi gii th nh nc ca ch gia trng, xy dng nh nc phong kin nhm gii phng lc lng sn xut, m ng cho x hi pht trin. S bin chuyn si ng ca thi i t ra v lm xut hin nhng t im, nhng trung tm cc "k s" lun tranh lun v trt t x hi c v ra nhng hnh mu ca mt x hi trong tng lai. Lch s gi thi k ny l thi k "Bch gia ch t" (trm nh trm thy), "Bch gia minh tranh" (trm nh ua ting). Chnh trong qu trnh y sn sinh cc nh t tng ln v hnh thnh nn cc trng phi trit hc kh hon chnh. c im cc trng phi ny l lun ly con ngi v x hi lm trung tm ca s nghin cu, c xu hng chung l gii quyt nhng vn thc tin chnh tr - o c ca x hi. Theo Lu Hm (i Ty Hn), Trung Hoa thi k ny c chn trng phi trit hc chnh (gi l Cu lu hoc Cu gia) l: Nho gia, Mc gia, o gia, m Dng gia, Danh gia, Php gia, Nng gia, Tung honh gia, Tp gia. C th ni, tr Pht gio c du nhp t n sau ny, cc trng phi trit hc c hnh thnh vo thi Xun Thu - Chin Quc c b sung hon thin qua nhiu giai on lch s trung c, tn ti trong sut qu trnh pht trin ca lch s t tng Trung Hoa cho ti thi cn i. Ra i trn c s kinh t - x hi ng Chu, so snh vi trit hc phng Ty 16
  18. 18. v n cng thi, trit hc Trung Hoa c, trung i c nhng c im ni bt. Th nht, nhn mnh tinh thn nhn vn. Trong t tng trit hc c, trung i Trung Hoa, cc loi t tng lin quan n con ngi nh trit hc nhn sinh, trit hc o c, trit hc chnh tr, trit hc lch s pht trin, cn trit hc t nhin c phn m nht. Th hai, ch trng chnh tr o c. Sut my ngn nm lch s cc trit gia Trung Hoa u theo ui vng quc lun l o c, h xem vic thc hnh o c nh l hot ng thc tin cn bn nht ca mt i ngi, t ln v tr th nht ca sinh hot x hi. C th ni, y chnh l nguyn nhn trit hc dn n s km pht trin v nhn thc lun v s lc hu v khoa hc thc chng ca Trung Hoa. Th ba, nhn mnh s hi ho thng nht gia t nhin v x hi. Khi kho cu cc vn ng ca t nhin, x hi v nhn sinh, a s cc nh trit hc thi Tin Tn u nhn mnh s hi ha thng nht gia cc mt i lp, coi trng tnh ng nht ca cc mi lin h tng h ca cc khi nim, coi vic iu ho mu thun l mc tiu cui cng gii quyt vn . Nho gia, o gia, Pht gio... u phn i ci "thi qu" v ci "bt cp". Tnh tng hp v lin h ca cc phm tr "thin nhn hp nht", "tri hnh hp nht", "th dng nh nht", "tm vt dung hp"... th hin c im hi ha thng nht ca trit hc trung, c i Trung Hoa. Th t l t duy trc gic. c im ni bt ca phng thc t duy ca trit hc c, trung i Trung Hoa l nhn thc trc gic, tc l c trong s cm nhn hay th nghim. Cm nhn tc l t mnh gia i tng, tin hnh giao tip l tr, ta v vt n khp, khi dy linh cm, qun xuyn nhiu chiu trong chc lt, t m nm bn th tru tng. Hu ht cc nh t tng trit hc Trung Hoa u quen phng thc t duy trc quan th nghim lu di, bng chc gic ng. Phng thc t duy trc gic c bit coi trng tc dng ca ci tm, coi tm l gc r ca nhn thc, "ly tm bao qut vt". Ci gi l "n tn cng chn l" ca o gia, Pht gio, L hc, v.v. nng v m th, ch da vo trc gic m cm nhn, nn thiu s chng minh rnh rt. V vy, cc khi nim v phm tr ch l trc gic, thiu suy lun lgc, lm cho trit hc Trung Hoa c i thiu i nhng phng php cn thit xy dng mt h thng l lun khoa hc. Nhn nh v trit hc Trung Hoa thi c, trung i: Nn trit hc Trung Hoa c i ra i vo thi k qu t ch chim hu n l ln x hi phong kin. Trong bi cnh lch s y, mi quan tm hng u ca cc nh t tng Trung Hoa c i l nhng vn thuc i sng thc tin chnh tr - o c ca x hi. Tuy h vn ng trn quan im duy tm gii thch v a ra nhng bin php gii quyt cc vn x hi, nhng nhng t tng ca h c tc dng rt ln, trong vic xc lp mt trt t x hi theo m hnh ch qun ch phong kin trung ng tp quyn theo nhng gi tr chun mc chnh tr - o c phong kin phng 17
  19. 19. ng. Bn cnh nhng suy t su sc v cc vn x hi, nn trit hc Trung Hoa thi c cn cng hin cho lch s trit hc th gii nhng t tng su sc v s bin dch ca v tr. Nhng t tng v m Dng, Ng hnh tuy cn c nhng hn ch nht nh, nhng l nhng trit l c sc mang tnh cht duy vt v bin chng ca ngi Trung Hoa thi c, c nh hng to ln ti th gii quan trit hc sau ny khng nhng ca ngi Trung Hoa m c nhng nc chu nh hng ca nn trit hc Trung Hoa. 2. Mt s hc thuyt tiu biu ca trit hc Trung Hoa c, trung i a) Thuyt m - Dng, Ng hnh m Dng v Ng hnh l hai phm tr quan trng trong t tng trit hc Trung Hoa, l nhng khi nim tru tng u tin ca ngi xa i vi s sn sinh bin ha ca v tr. Vic s dng hai phm tr m - Dng v Ng hnh nh du bc tin b t duy khoa hc u tin nhm thot khi s khng ch v t tng do cc khi nim Thng , Qu thn truyn thng em li. l ci ngun ca quan im duy vt v bin chng trong t tng trit hc ca ngi Trung Hoa. - T tng trit hc v m - Dng "Dng" nguyn ngha l nh sng mt tri hay nhng g thuc v nh sng mt tri v nh sng; "m" c ngha l thiu nh sng mt tri, tc l bng rm hay bng ti. V sau, m - Dng c coi nh hai kh; hai nguyn l hay hai th lc v tr: biu th cho ging c, hot ng, hi nng, nh sng, khn ngoan, rn ri, v.v. tc l Dng; ging ci, th ng, kh lnh, bng ti, m t, mm mng, v.v. tc l m. Chnh do s tc ng qua li gia chng m sinh ra mi s vt, hin tng trong tri t. Trong Kinh Dch sau ny c b sung thm lch trnh bin ha ca v tr c khi im l Thi cc. T Thi cc m sinh ra Lng nghi (m dng), ri T tng, ri Bt qui. Vy, ngun gc v tr l Thi cc, ch khng phi m Dng. a s hc gi i sau cho Thi cc l th kh "Tin Thin", trong tim phc hai nguyn t ngc nhau v tnh cht l m - Dng. y l mt quan nim tin b so vi quan nim Thng lm ch v tr ca cc i trc. Hai th lc m - Dng khng tn ti bit lp m thng nht, ch c ln nhau theo cc nguyn l sau: - m - Dng thng nht thnh thi cc. Nguyn l ny ni ln tnh ton vn, tnh chnh th, cn bng ca ci a v ci duy nht. Chnh n bao hm t tng v s thng nht gia ci bt bin v bin i. - Trong m c Dng, trong Dng c m. Nguyn l ny ni ln kh nng bin i m - Dng bao hm trong mi mt i lp ca Thi cc. Cc nguyn l trn c khi qut bng vng trn khp kn, c hai hnh en trng tng trng cho m Dng, hai hnh ny tuy cch bit hn nhau, i lp nhau nhng m 18
  20. 20. ly nhau, xon ly nhau. - T tng trit hc v Ng hnh T "Ng hnh" c dch l nm yu t. Nhng ta khng nn coi chng l nhng yu t tnh m nn coi l nm th lc ng c nh hng n nhau. T "Hnh" c ngha l "lm", "hot ng", cho nn t "Ng hnh" theo ngha en l nm hot ng, hay nm tc nhn. Ngi ta cng gi l "ng c" c ngha l nm th lc. "Th nht l Thy, hai l Ha, ba l Mc, bn l Kim, nm l Th. Cui Ty Chu, xut hin thuyt Ng hnh an xen. Ng hnh c dng gii thch s sinh trng ca vn vt trong v tr. "Th mc ha an xen thnh ra trm vt", "ho hp th sinh ra vt, ng nht th khng tip ni" (Quc ng - trnh ng). Tc l ni nhng vt ging nhau th khng th kt hp thnh vt mi, ch c nhng vt c tnh cht khc nhau mi c th ha sinh thnh vt mi. Tip theo l thuyt Ng hnh tng thng, ri xut hin thuyt Ng hnh tng sinh b khuyt ch cha y ca thuyt Ng hnh an xen. T tng Ng hnh n thi Chin Quc pht trin thnh mt thuyt tng i hon chnh l "Ng hnh sinh thng". "Sinh" c ngha l da vo nhau m tn ti, thng c ngha l i lp ln nhau. Nh vy, t tng trit hc v Ng hnh c xu hng phn tch cu trc ca vn vt v quy n v nhng yu t khi nguyn vi nhng tnh cht khc nhau, nhng tng tc vi nhau. Nm yu t ny khng tn ti bit lp tuyt i m trong mt h thng nh hng sinh - khc vi nhau theo hai nguyn tc sau: + Tng sinh (sinh ha cho nhau): Th sinh Kim; Kim sinh Thy; Thy sinh Mc; Mc sinh Ha; Ho sinh Th, v.v.. + Tng khc (ch c ln nhau): Th khc Thy; Thy khc Ha; Ha khc Kim; Kim khc Mc; v Mc khc Th, v.v.. Thuyt m Dng v Ng hnh c kt hp lm mt vo thi Chin Quc i biu ln nht l Tru Din. ng dng h thng l lun m Dng Ng hnh "tng sinh tng khc" gii thch mi vt trong tri t v gia nhn gian. T pht sinh ra quan im duy tm Ng c c trc c sau. T thi Tn Hn v sau, cc nh thng tr c thc pht trin thuyt m Dng Ng hnh, bin thnh mt th thn hc, chng hn thuyt "thin nhn cm ng" ca ng Trng Th, hoc "Phng mnh tri" ca cc triu i sau i Hn. b) Nho gia (thng gi l Nho gio) Nho gia do Khng T (551 - 479 tr. CN sng lp) xut hin vo khong th k VI tr. CN di thi Xun Thu. Sau khi Khng T cht, Nho gia chia lm tm phi, quan trng nht l phi Mnh T (327 - 289 tr. CN) v Tun T (313 - 238 tr. CN). 19
  21. 21. Mnh T i su tm hiu bn tnh con ngi trn c s o nhn ca Khng T, ra thuyt "tnh thin", ng cho rng, "thin mnh" quyt nh nhn s, nhng con ngi c th qua vic tn tm dng tnh m nhn thc c th gii khch quan, tc ci gi "tn tm, tri tnh, tri thin", "vn vt u c trong ta". ng h thng ha trit hc duy tm ca Nho gia trn phng din th gii quan v nhn thc lun. Tun T pht trin truyn thng trng l ca Nho gia, nhng tri vi Mnh T, ng cho rng con ngi vn c "tnh c", coi th gii khch quan c quy lut ring. Theo ng sc ngi c th thng tri. T tng trit hc ca Tun T thuc ch ngha duy vt th s. Kinh in ca Nho gia thng k ti b T th v Ng kinh. T th c Trung dung, i hc, Lun ng, Mnh T. Ng kinh c: Thi, Th, L, Dch, Xun Thu. H thng kinh in hu ht vit v x hi, v nhng kinh nghim lch s Trung Hoa, t vit v t nhin. iu ny cho thy r xu hng bin lun v x hi, v chnh tr o c l nhng t tng ct li ca Nho gia. Nhng ngi sng lp Nho gia ni v v tr v t nhin khng nhiu. H tha nhn c "thin mnh", nhng i vi qu thn li xa lnh, knh trng. Lp trng ca h v vn ny rt mu thun. iu chng t tm l ca h l mun gt b quan nim thn hc thi n - Chu nhng khng gt ni. Quan nim "thin mnh" ca Khng T c Mnh T h thng ha, xy dng thnh ni dung trit hc duy tm trong h thng t tng trit hc ca Nho gia. - V o c Nho gio sinh ra t mt x hi chim hu n l trn ng suy tn, v vy, Khng T luyn tic v c sc duy tr ch y bng o c. "o" theo Nho gia l quy lut bin chuyn, tin ha ca tri t, mun vt. i vi con ngi, o l con ng ng n phi noi theo xy dng quan h lnh mnh, tt p. o ca con ngi, theo quan im ca Nho gia l phi ph hp vi tnh ca con ngi, do con ngi lp nn. Trong Kinh Dch, sau hai cu "Lp o ca tri, ni m v dng", "Lp o ca t, ni nhu v cng" l cu "Lp o ca ngi, ni nhn v ngha". "Nhn ngha" theo cch hiu thng thng th "nhn l lng thng ngi", "ngha" l d thy chung; bt nhn l c, bt ngha l bc; mi c khc ca con ngi u t nhn ngha m ra cng nh mun vt mun loi trn tri, di t u do m dng v nhu cng m ra. c "nhn" xt trong mi lin h vi c "ngha" th "nhn" l bn cht ca ngha, bn cht y l thng ngi. c "ngha"xt trong mi lin h vi "nhn" th "ngha" l hnh thc ca "nhn". "Ngha" l phn ta phi lm. l mnh lnh ti cao. Vi Nho gia, "ngha" v "li" l hai t hon ton i lp. Nh Nho phi bit phn bit "ngha" v "li" v s phn bit ny l 20
  22. 22. ti quan trng trong gio dc o c. "o Nhn" c ngha rt ln vi tnh ca con ngi do tri ph. Tnh ca con ngi do tri ph m c bung li, th lng trong cuc sng th tnh khng th trnh khi tnh trng bin cht theo mun vn tp tc, tp qun. Trong hon cnh y con ngi c th tr thnh v o, dn n c nc v o v thin h v o. V vy, Khng T khuyn nn coi trng "gio" hn "chnh", t gio ha ln trn chnh tr. "c" gn cht vi o. T "c" trong kinh in Nho gia thng c dng ch mt ci g th hin phm cht tt p ca con ngi trong tm hn thc cng nh hnh thc, dng iu, v.v.. C th din t mt cch khi qut kinh in Nho gia v mi quan h gia o v c trong cuc sng con ngi: ng i li li ng n phi theo xy dng quan h lnh mnh, tt p l o; noi theo o mt cch nghim chnh, ng n trong cuc sng th c c c trong sng qu bu trong tm. Trong kinh in Nho gia, ta thy nm quan h ln, bao qut gi l "ng lun" c khi qut l: Vua - ti, cha - con, chng - v, anh - em (hoc trng u), bu bn. Khi ni n nhng c thng xuyn phi trau di, cn c hai ch "ng thng" trong Kinh L, nhiu danh nho nu ln nm c (gi l ng thng): Nhn, ngha, l, tr, tn. Tm li, ni dung c bn o c ca Nho gia l lun thng. "Lun" c nm iu chnh gi l "ng lun", u l nhng quan h x hi, trong c ba iu chnh l vua ti, cha con, chng v gi l tam cng. Trong ba iu ln ny c hai iu mu cht l quan h vua ti biu hin bng ch trung, quan h cha con biu hin bng ch hiu. Gia trung v hiu th trung l u tin. Ch trung ng u ng lun. "Thng" c nm iu chnh gi l "ng thng", u l nhng c tnh do tri ph cho mi ngi: Nhn, ngha, l, tr, tn. ng u ng thng l nhn ngha. Trong nhn ngha th nhn l ch. o ca Khng T trc ht l o nhn. Lun v thng gn b vi nhau, nhng trn l thuyt v trong thc tin lun ng trc thng. - V chnh tr Ch trng lm cho x hi c trt t, Khng T cho rng trc ht l thc hin "chnh danh". Chnh danh c ngha l mt vt trong thc ti cn phi cho ph hp vi ci danh n mang. Vy, trong x hi, mi ci danh u bao hm mt s trch nhim v bn phn m nhng c nhn mang danh y phi c nhng trch nhim v bn phn ph hp vi danh y. l ngha thuyt chnh danh ca Khng T. V cch tr nc an dn, Nho gia kin tr vng o v ch trng l tr. "L" hiu theo ngha rng l nhng nghi thc, quy ch, k cng, trt t, tn ti ca cuc sng chung trong cng ng x hi v c li c x hng ngy. Vi ngha ny, L l c s ca x hi c t chc bo m cho phn nh trn di r rng, khng b xo trn, ng thi nhm ngn nga nhng hnh vi v tnh cm c nhn thi qu. "L" hiu theo ngha mt c trong "ng thng" th l s thc hnh ng nhng 21
  23. 23. gio hun k cng, nghi thc do Nho gia ra cho nhng quan h "tam cng", "ng lun", "tht gio" v cho c s th cng thn linh. l ngi th phi hc l, bit l v c l. Con ngi hc l t tui tr th. Vi ngha ny, "L" l ni dung c bn ca l gio o Nho. L vi nhng cch hiu trn l c s, l cng c chnh tr, l v kh ca mt phng php tr nc, tr dn lu i ca Nho gio. Phng php y gi l "l tr". L, c th a tt c hot ng vo nn np, c th ngn chn mi li lm sp xy ra. V vy, nhng iu quy nh v l vn ra i rt sm, nhiu v t m hn nhng iu v php lut. Vi i tng ng o l nng dn lao ng, lp tr v ph n, o Nho cho h l i tng d sai khin th nhng quy nh v l m rm r, phin phc, cay nghit s lm cho h mt i nhiu v phm cht con ngi. T kinh nghim ca mnh, Khng T tng kt c nhiu quy lut nhn thc, nhng ch yu l thc tin gio dc v v phng php hc hi. t ti "o nhn", Nho gia rt quan tm ti gio dc. Do khng coi trng c s kinh t - k thut ca x hi, cho nn gio dc ca Nho gia ch yu hng vo rn luyn o c con ngi. Nhng, t tng v gio dc, v thi v phng php hc tp ca Khng T chnh l b phn giu sc sng nht trong t tng Nho gia. Nho gia c b sung v hon thin qua nhiu giai on lch s trung i: Hn, ng, Tng, Minh, Thanh, nhng tiu biu hn c l di triu i nh Hn v nh Tng, gn lin vi cc tn tui ca cc bc danh Nho nh ng Trng Th (thi Hn), Chu n Di, Trng Ti, Trnh Ho, Trnh Di, Chu Hy (thi Tng). Qu trnh b sung v hon thin Nho gia thi trung i c tin hnh theo hai xu hng c bn: Mt l h thng ha kinh in v chun mc ha nhng quan im trit hc Nho gia theo mc ch ng dng vo i sng x hi, phc v li ch thng tr ca giai cp phong kin. ng Trng Th (thi Hn) ngi m u xu hng ny lm ngho nn i nhiu gi tr nhn bn v bin chng ca Nho gia c i. Tnh duy tm thn b ca Nho gia trong cc quan im v x hi cng c cao. Tnh khc nghit mt chiu trong cc quan h Tam cng, Ng thng thng c nhn mnh. Hai l hon thin cc quan im trit hc v x hi ca Nho gia thng qua con ng dung hp nhiu ln gia Nho, o, Php, m Dng, Ng hnh v Pht gio. im khi u ca s dung hp y l thi Hn v im chung kt ca s dung hp y l di thi nh Tng. c) o gia Ngi sng lp l Lo T, h l L, tn l Nh, ngi nc S, sng vo thi Xun Thu - Chin Quc. Lo T tip nhn t tng ca Dng Chu, ca m Dng Ng hnh v php bin chng ca Kinh Dch sng lp nn o gia. T liu t tng l cun o c Kinh. Trang T (khong 396 - 286 tr. CN) h Trang, tn Chu, l mt n s. ng pht trin hc thuyt Lo T xy dng mt h thng t tng su sc th hin trong cun Nam Hoa Kinh. 22
  24. 24. T tng trit hc: Quan im v o. "o" l s khi qut cao nht ca trit hc Lo - Trang. ngha ca n c hai mt: th nht o l bn nguyn ca v tr, c trc tri t, khng bit tn n l g, tm t tn cho n l "o". V "o" qu huyn diu, kh ni danh trng nn c th quan nim hai phng din "v" v "hu". "V" l nguyn l v hnh, l gc ca tri t. "Hu" l nguyn l hu hnh l m ca vn vt. Cng dng ca o l v cng, o sng to ra vn vt. Vn vt nh c o m sinh ra, s sinh sn ra vn vt theo trnh t "o sinh mt, mt sinh hai, hai sinh ba, ba sinh ra vn vt". o cn l cha t vn vt v o l php tc ca vn vt. Th hai, o cn l quy lut bin ha t thn ca vn vt, quy lut y gi l c. "o" sinh ra vn vt [v n l nguyn l huyn diu], c bao bc, nui dng ti thnh thc vn vt (l nguyn l ca mi vt). Mi vt u c c m c ca bt k s vt no cng t o m ra, l mt phn ca o, c nui ln mi vt ty theo o. o c ca o gia l mt phm tr v tr quan. Khi gii thch bn th ca v tr, Lo T sng to ra phm tr Hu v V, tr thnh nhng phm tr c bn ca lch s trit hc Trung Hoa. Quan im v i sng x hi: Lo T cho rng bn tnh nhn loi c hai khuynh hng "hu vi" v "v vi". "V vi" l khuynh hng tr v ngun gc sng vi t nhin, tc hp th vi o. V vy, Lo T a ra gii php cho cc bc tr nc l "ly v vi m x s, ly bt ngn m dy i. lp qun bnh trong x hi, phi tr kh nhng "thi qu" nng ci "bt cp", ly "nhu nhc thng cng thng", "ly yu thng mnh", "tri tc" khng "cnh tranh bo ng", "cng thnh thn thoi", "d c bo on". Trang T thi phng mt cch phin din tnh tng i ca s vt cho rng trong phm tr "o" "vn vt u thng nht". ng ra t tng trit hc nhn sinh "t vt", tc l i x nh mt (t nht) i vi nhng ci tng phn, xo b ng sai. Mc ch ca ng l t ph qu, vinh nhc ra mt bn tin vo vng quc "tiu dao", thanh m, m bc, lng l, v vi... V nhn thc: Lo T cao t duy tru tng, coi khinh nghin cu s vt c th. ng cho rng "khng cn ra ca m bit thin h, khng cn nhm qua khe ca m bit o tri". Trang T xut pht t nhn thc lun tng i ca mnh m ch ra rng, nhn thc ca con ngi i vi s vt thng c tnh phin din, hn ch. Nhng ng ri vo quan im bt kh tri, cm thy "i c b bn m s hiu bit li v b bn, ly ci c b bn theo ui ci v b bn l khng c". ng li cho rng, ngn ng v t duy lgc khng khm ph c o trong v tr. Trong ba thi k: S Hn, Ngy Tn, S ng, hc thuyt o gia chim a v thng tr v t tng trong x hi. Sut lch s hai ngn nm, t tng o gia tn ti nh nhng t tng vn ha truyn thng v l s b sung cho trit hc Nho gia. B. Lch s trit hc Ty u trc Mc Lch s trit hc Ty u c phn ra nhiu giai on: Trit hc c i trong s 23
  25. 25. phn k ch giai on x hi chim hu n l; trit hc trung c ch giai on x hi phong kin; trit hc cn i ch giai on x hi t bn ang hnh thnh v pht trin. Cn trit hc c in c ch giai on trit hc c th k XVIII - XIX. I- Trit hc Hy Lp C i 1. Hon cnh ra i v c im ca trit hc Hy Lp c i T tng trit hc ra i x hi Hy Lp c i, x hi chim hu n l vi nhng mu thun gay gt gia tng lp ch n dn ch v ch n qu tc. Nhng cuc xm lng t bn ngoi lm suy yu nn kinh t th cng Hy Lp. Do thun li v ng bin nn kinh t thng nghip kh pht trin. Mt s ngnh khoa hc c th thi k ny nh ton hc, vt l hc, thin vn, thu vn, v.v. bt u pht trin. Khoa hc hnh thnh v pht trin i hi s khi qut ca trit hc. Nhng t duy trit hc thi k ny cha pht trin cao; tri thc trit hc v tri thc khoa hc c th thng ho vo nhau. Cc nh trit hc li cng chnh l cc nh khoa hc c th. Thi k ny cng din ra s giao lu gia Hy Lp v cc nc rp phng ng nn trit hc Hy Lp cng chu s nh hng ca trit hc phng ng. S ra i v pht trin ca trit hc Hy Lp c i c mt s c im nh: gn hu c vi khoa hc t nhin, hu ht cc nh trit hc duy vt u l cc nh khoa hc t nhin; s ra i rt sm ch ngha duy vt mc mc, th s v php bin chng t pht; cuc u tranh gia ch ngha duy vt v ch ngha duy tm biu hin qua cuc u tranh gia ng li trit hc ca mcrt v ng li trit hc ca Platn, i din cho hai tng lp ch n dn ch v ch n qu tc; v mt nhn thc, trit hc Hy Lp c i theo khuynh hng ca ch ngha duy gic. 2. Mt s trit gia tiu biu a) Hraclit (520 - 460 tr. CN) Hraclit l nh bin chng ni ting Hy Lp c i. Khc vi cc nh trit hc phi Mil, Hraclit cho rng khng phi l nc, apeirn, khng kh, m chnh la l ngun gc sinh ra tt thy mi s vt. "Mi ci bin i thnh la v la thnh mi ci ta nh trao i vng thnh hng ha v hng ha thnh vng". La khng ch l c s ca mi vt m cn l khi nguyn sinh ra chng. "Ci cht ca la - l s ra i ca khng kh, v ci cht ca khng kh l s ra i ca nc, t ci cht ca nc sinh ra khng kh, t ci cht ca khng kh - la, v ngc li"1 . Bn thn v tr khng phi do cha Tri hay mt lc lng siu nhin thn b no to ra. N "mi mi , ang v s l ngn la vnh vin ang khng ngng bng chy v tn li". V ton b v tr ta nh ngn la bt dit, Hraclit tip cn c vi quan nim duy vt nhn mnh tnh vnh vin v bt dit ca th gii. 1 Cc nh duy vt Hy Lp c i, Nxb. T tng, Mtxcva, 1955, tr. 48 (ting Nga). 24
  26. 26. Di con mt ca Hraclit, mi s vt trong th gii ca chng ta u thay i, vn ng, pht trin khng ngng. Lun im bt h ca Hraclit: "Chng ta khng th tm hai ln trn cng mt dng sng". Hraclit tha nhn s tn ti v thng nht ca cc mt i lp nhng trong cc mi quan h khc nhau. Chng hn, "mt con kh d p n u nhng vn l xu nu em so n vi con ngi"2 . V tr l mt th thng nht, nhng trong lng n lun lun din ra cc cuc u tranh gia cc s vt, lc lng i lp nhau. Nh cc cuc u tranh m mi c hin tng s vt ny cht i, s vt khc ra i. iu lm cho v tr thng xuyn pht trin v tr mi khng ngng. V th u tranh l vng quc ca mi ci, l quy lut pht trin ca v tr. Bn thn cuc u tranh gia cc mt i lp lun din ra trong s hi ho nht nh. b) mcrt (khong 460 - 370 tr. CN) mcrt l i biu xut sc nht ca ch ngha duy vt c i. Ni bt trong trit hc duy vt ca mcrt l thuyt nguyn t. Nguyn t l ht vt cht khng th phn chia c na, hon ton nh b v khng th cm nhn c bng trc quan. Nguyn t l vnh cu khng thay i trong lng n khng c ci g xy ra na. Nguyn t c v vn hnh dng. Theo quan nim ca mcrt, cc s vt l do cc nguyn t lin kt li vi nhau to nn. Tnh a dng ca nguyn t lm nn tnh a dng ca th gii cc s vt. Nguyn t t thn, khng vn ng, nhng khi kt hp vi nhau thnh vt th th lm cho vt th v th gii vn ng khng ngng. Linh hn, theo mcrt, cng l mt dng vt cht, c cu to t cc nguyn t c bit c hnh cu, linh ng nh ngn la, c vn tc ln, lun lun ng v sinh ra nhit lm cho c th hng phn v vn ng. Do linh hn c mt chc nng quan trng l em li cho c th s khi u vn ng. Trao i cht vi mi trng bn ngoi cng l mt chc nng ca linh hn v c thc hin thng qua hin tng th ca con ngi. Nh vy linh hn l khng bt t, n cht cng vi th xc. mcrt phn nhn thc con ngi thnh dng nhn thc do cc c quan cm gic em li v nhn thc nh l tnh. Nhn thc em li do c quan cm gic l loi nhn thc m ti, cha em li chn l. Cn nhn thc l tnh l nhn thc thng qua phn on v cho php t chn l, v n ch ra ci khi nguyn ca th gii l nguyn t, tnh a dng ca th gii l do s sp xp khc nhau ca cc nguyn t. mcrt c nhng quan im tin b v mt o c. Theo ng, phm cht con ngi khng phi li ni m vic lm. Con ngi cn hnh ng c o c. Cn hnh phc ca con ngi l kh nng tr tu, kh nng tinh thn ni chung, nh cao ca hnh phc l tr thnh nh thng thi, tr thnh cng dn ca th gii. 2 Cc nh duy vt Hy Lp c i, Nxb. T tng, Mtxcva, 1955, tr. 49 (ting Nga). 25
  27. 27. c) Platn (427 - 347 tr. CN) Platn l nh trit hc duy tm khch quan. im ni bt trong h thng trit hc duy tm ca Platn l hc thuyt v nim. Trong hc thuyt ny, Platn a ra quan nim v hai th gii: th gii cc s vt cm bit v th gii nim. Theo ng, th gii cc s vt cm bit l khng chn thc, khng ng n, v cc s vt khng ngng sinh ra v mt i, lun lun thay i, vn ng, trong chng khng c ci g n nh, bn vng, hon thin. Cn th gii nim l th gii ca nhng ci phi cm tnh, phi vt th, l th gii ca ng n, chn thc v cc s vt cm bit ch l ci bng ca nim. Nhn thc ca con ngi, theo Platn khng phi l phn nh cc s vt cm bit ca th gii khch quan, m l nhn thc v nim. Th gii nim c trc th gii cc vt cm bit, sinh ra th gii cm bit. V d: ci cy, con nga, nc l do nim siu t nhin v ci cy, con nga, nc sinh ra. Hoc khi nhn cc s vt thy bng nhau l v trong u ta c sn nim v s bng nhau. T quan nim trn, Platn a ra khi nim "tn ti" v "khng tn ti". "Tn ti" theo ng l ci phi vt cht, ci c nhn bit bng tr tu siu nhin, l ci c tnh th nht. Cn "khng tn ti" l vt cht, ci c tnh th hai so vi ci tn ti phi vt cht. Nh vy, hc thuyt v nim v tn ti ca Platn mang tnh cht duy tm khch quan r nt. L lun nhn thc ca Platn cng c tnh cht duy tm. Theo ng tri thc, l ci c trc cc s vt cm bit m khng phi l s khi qut kinh nghim trong qu trnh nhn thc cc s vt . Do vy nhn thc con ngi khng phi l phn nh cc s vt ca th gii khch quan, m ch l qu trnh nh li, hi tng li ca linh hn nhng ci lng qun trong qu kh. Trn c s , Platn phn hai loi tri thc: tri thc hon ton ng n, tin cy v tri thc m nht. Loi th nht l tri thc nim, tri thc ca linh hn trc khi nhp vo th xc v c c nh hi tng. Loi th hai ln ln ng sai, l tri thc nhn c nh vo nhn thc cm tnh, khng c chn l. Nhng quan nim v x hi ca Platn th hin tp trung trong quan nim v nh nc l tng. ng ph phn ba hnh thc nh nc trong lch s v xem l nhng hnh thc xu. Mt l, nh nc ca bn vua cha xy dng trn s kht vng giu c, ham danh vng a ti s cp ot. Hai l, nh nc qun phit l nh nc ca s t k giu c p bc s ng, nh nc i lp gia giu v ngho a ti cc ti c. Ba l, nh nc dn ch l nh nc ti t, quyn lc thuc v s ng, s i lp giu - ngho trong nh nc ny ht sc gay gt. Cn trong nh nc l tng s tn ti v pht trin ca nh nc l tng da trn s pht trin ca sn xut vt cht, s phn cng hi ho cc ngnh ngh v gii quyt mu thun gia cc nhu cu x hi. d) Arixtt (384 - 322 tr. CN) 26
  28. 28. Cc nh sng lp ch ngha Mc coi Arixtt l b c bch khoa nht trong s cc nh t tng c i Hy Lp. Trit hc ca ng cng vi trit hc ca mcrt v Platn lm nn giai on pht trin cao nht ca trit hc Hy Lp. L b c bch khoa, Arixtt nghin cu nhiu ngnh khoa hc: trit hc, lgc hc, tm l hc, khoa hc t nhin, s hc, chnh tr hc, o c hc, m hc. S ph phn ca Arixtt i vi Platn l s ng gp quan trng trong lch s trit hc. c bit l s ph phn i vi hc thuyt nim ca Platn. Theo Arixtt, nim ca Platn l khng c li cho nhn thc ca con ngi, v n thuc v th gii bn kia - l ci phi thc th, do n khng c li cho ct ngha tri thc v cc s vt ca th gii quanh ta, da vo n con ngi khng th nhn bit c th gii bn ngoi. Gi tr ca trit hc Arixtt cn th hin quan im v th gii t nhin. T nhin l ton b nhng s vt c mt bn th vt cht mi mi vn ng v bin i. Thng qua vn ng m gii t nhin c biu hin ra. Vn ng khng tch ri vt th t nhin. Vn ng ca gii t nhin c nhiu hnh thc: s tng v gim; s thay i v cht hay s chuyn ha; s ra i v tiu dit; s thay i trong khng gian, v.v.. Quan nim v gii t nhin ca Arixtt cng biu hin s dao ng gia ch ngha duy vt v ch ngha duy tm. Gii t nhin, theo ng va l vt cht u tin, c s ca mi sinh tn, va l hnh dng (ci a t bn ngoi vt cht). Nhn thc ca con ngi l thu nhn hnh dng ch khng phi chnh s vt. Nhn thc lun ca Arixtt c mt vai tr quan trng trong lch s trit hc Hy Lp c i. L lun nhn thc ca ng c xy dng mt phn trn c s ph phn hc thuyt Platn v " nim" v "s hi tng". Trong l lun nhn thc ca mnh, Arixtt tha nhn th gii khch quan l i tng ca nhn thc, l ngun gc, kinh nghim v cm gic. T nhin l tnh th nht, tri thc l tnh th hai. Cm gic c vai tr quan trng trong nhn thc, nh cm gic v i tng m c tri thc ng, c kinh nghim v l tr hiu bit c v i tng. y, Arixtt tha nhn tnh khch quan ca th gii. V cc giai on ca nhn thc, Arixtt tha nhn giai on cm tnh l giai on th nht; giai on nhn thc trc quan (v d s quan st nht thc, nguyt thc bng mt thng); cn nhn thc l tnh l giai on th hai, giai on ny i hi s khi qut ha, tru tng ha rt ra tnh tt yu ca hin tng. Sai lm c tnh cht duy tm ca Arixtt y l thn thnh ha nhn thc l tnh, coi n nh l chc nng ca linh hn, ca Thng . Tuy nhin, nhn chung nhn thc lun ca Arixtt cha ng cc yu t ca cm gic lun v kinh nghim lun c khuynh hng duy vt. Arixtt cng c nhng nghin cu su sc v cc vn ca lgc hc v php 27
  29. 29. bin chng. ng hiu lgc hc l khoa hc v chng minh, trong phn bit hai loi lun on t ci ring n ci chung (quy np) v t ci chung n ci ring (din dch). ng cng trnh by cc quy lut ca lgc: quy lut ng nht, quy lut cm mu thun trong t duy, quy lut bi tr ci th ba. Arixtt cn a ra phng php chng minh ba on (tam on lun), v.v.. Php bin chng ca Arixtt ngoi s th hin cc quan nim v cc vt th t nhin v s vn ng ca chng, cn th hin r trong s gii thch v ci ring v ci chung. Khi ph phn Platn tch ri " nim" nh l ci chung khi cc s vt cm bit c nh l ci ring, Arixtt c gng kho st ci chung trong s thng nht khng tch ri vi ci ring. Theo ng, nhn thc ci chung trong ci n l l thc cht ca nhn thc cm tnh. o c hc c Arixtt xp vo loi khoa hc quan trng sau trit hc. Trong o c hc ng c bit quan tm n vn phm hnh. Theo ng phm hnh l ci tt p nht, l li ch ti cao m mi cng dn cn phi c. Phm hnh ca con ngi th hin quan nim v hnh phc. X hi c nhiu quan nim khc nhau v o c, song, theo Arixtt, hnh phc phi gn lin vi hot ng nhn thc, vi c vng l iu thin. Tm li, trit hc ca Arixtt tuy cn nhng hn ch, dao ng gia ch ngha duy vt v ch ngha duy tm, nhng ng vn xng ng l b c v i nht trong cc b c v i ca trit hc c i Hy Lp. II- Trit hc Ty u thi Trung c 1. Hon cnh ra i v c im trit hc Ty u thi trung c X hi Ty u vo th k II - V l x hi nh du s tan r ca ch n l v s ra i ch phong kin. Nn kinh t ca thi k ny nm trong tay nhng ngi tiu nng, nhng ngi khn cng, ph thuc, nhc nh v mt c nhn v ti tm v tr tu. Thi k u trung c l thi k ca s suy i ton b i sng x hi. nhng th k tip theo, ch phong kin cng to ra c mt s pht trin x hi cao hn x hi c i: k thut v ngh th cng dn dn c pht trin; dn c tng nhanh, cc thnh th ra i, to ra nhng tin cho s phc hng mi ca khoa hc v vn ha. Nh th thi trung c l mt t chc tp quyn hng mnh, tn gio bao trm ln mi lnh vc ca i sng x hi lm cho trit hc, lut hc, chnh tr hc bin thnh cc b mn ca thn hc. c im ca trit hc thi k ny l khuynh hng pht trin ca ch ngha kinh vin. Ch ngha kinh vin Thin cha gio th hin tp trung hc thuyt ca Tmt acanh. Trong lnh vc trit hc, Tmt acanh c mu lm cho hc thuyt ca Arixtt thch hp vi gio l o Thin Cha, bin trit hc ca mnh thnh c s gio 28