Etika e Biznesit - Ymer Havolli

  • Published on
    22-Apr-2015

  • View
    25.254

  • Download
    17

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Etika e Biznesit - Ymer Havolli

Transcript

  • 1. UNIVERSITETI AAB-RIINVEST FAKULTETI EKONOMIK ETIKA E BIZNESIT ( Pjes t ligjeratave) Dr. Ymer Havolli Prishtin, 2009
  • 2. RESPEKTI, PRGJEGJSIA DHE REZULTATET Kush sht prgjegjs pr t vepruar n mnyr etike? Ju jeni prgjegjs. Nuk sht prgjegjse ndrmarrja, nuk sht vetm pronari i biznesit. Nuk sht vetm menaxheri i juaj. Prgjegjs sht do person. Prfundimisht, secili nga ne sht prgjegjs pr aksionet q prfshijn dhe kan t bjn me etikn n biznes, me veprimet e mira dhe t kqija n biznes. Fjala e par n etikn e biznesit sht RESPEKTI (R). sht nj qndrim, nj vler e cila duhet t aplikohet me njerz, me resurse q i disponon dhe me rrethinn e biznesit tuaj. Respekti prfshin sjelljen sikur: Respektin e gjithsecilit (konsumatorve, bashkpuntorve, kokurrentve) me dinjitet, Shfrytzimin e mjeteve t ndrmarrjes, pajisjeve, kapitalit, kohs, n mnyr efiiente dhe vetm pr biznes, Mbrojtjen dhe prparimin e rrethins suaj ku punoni, nprmjet ligjit, rregullave dhe rregullore t ndryshme t cilat ekzistojn, pr t mbrojtur botn q na rrethon dhe jetn ton. Problem tjetr ose fjal tjetr t ciln m s shumti e dgjojm sht prgjegjsia (RESPONSIBILITY- R-). Ju si ndrmarrs keni prgjegjsi pr suksesin tuaj t cilin e dshironi. Mirpo, duhet t keni prgjegjsi pr konsumator, bashkpuntor, pr ndrmarrjen tuaj dhe, n fund, edhe pr vetveten me aktivitete sikur q jan: Duke prodhuar prodhime dhe shrbime me cilsi, kualitet dhe n koh t caktuar, Duke bashkpunuar dhe duke ngritur pjesmarrjen tuaj n aktivitetet e ndrmarrjes, Duke i plotsuar krkesat e mundshme (t njerzve t zn n pun) dhe duke i vlersuar ato. R e tret n fushn e etiks s biznesit sht pr REZULTATET. sht mjaft e rndsishme q plotsimi i rezultateve t bhet n rrug t drejt, t kuptueshme dhe t pranueshme pr njerzit n marrdhnie pune. Ne vazhdimisht duhet t bjm prpjekje q t largohemi nga sintagma rezultatet e arsyetojn mnyrn e realizimit t tyre. Zakonisht angazhimi i ndrmarrsve sht realizimi i rezultateve t cilat jan parapar, prkatsisht prmbushja e krkesave t konsumatorve tuaj, t jeni m i miri ose n mnyr optimale prezent n tregun tuaj. Gjithashtu, nga ndrmarrsit pritet q kto rezultate t realizohen n mnyr t ligjshme dhe
  • 3. morale, duke qen n mnyr t qart etike. Nse keni humbur kto cilsi ju keni marr rrezikun mbi vete q t humbni biznesin dhe karriern tuaj. Duke marr parasysh RESPEKTIN, PRGJEGJSIN dhe REZULTATET, para se t ndrmirren aksione, duhet t shmangen arsyetimet pr moskryerjen e punve n mnyr t rregullt: dokush e bn t njjtn gj Ata kurr nuk harrojn (largojn nga mendja) Askush nuk ka dert pr kt pun Shefi do ta bj kt Askush nuk do ta dij Nuk pata koh ta bj n mnyr t rregullt - si duhet sht m e prafrta (ngjashm me at si sht dashur t kryhet) Disa rregulla jan t krijuara ashtu q duhet t thehen Kjo nuk sht pun e imja Gjrat e vogla kan kuptim t madh Etika e biznesit prmban dika m tepr sesa politika e ndrmarrjes, sesa ligji dhe rregulloret e ndryshme. Ato jan obligime - prgjegjsi m t mdha me t cilat ndrmarrjet ndeshen gjat afarizmit t tyre n nj ambient t gjer ku ato operojn, ku ndeshen me probleme t cilat e vshtirsojn dhe shpeshher e vn n pyetje funksionimin e saj, ndeshen me probleme t cilat n raste t caktuara e ngadalsojn procesin e parapar t zhvillimit, prandaj joshja pr t arritur atje ku synohet me do kusht, pa marr parasysh rreziqet dhe shmangiet nga ligjshmria, nuk sht tjetr vetm shkelje e etiks n biznes. Dhe sigurisht se telashet lindin kur kto shkelje ndodhin. Tani m duhet t ballafaqohen me akter t ndryshm, t cilt, n nj mnyr, jan t prekur nga veprimet joetike t biznesit t asaj ndrmarrjeje. Pr kt shkak, ndrmarrjet t cilat dshirojn t ken qndrim afatgjat n treg, t cilat dshirojn ti ruajn konsumatort, t jen korrekt ndaj konkurrentve dhe t jen prgjegjs para elementit shoqror - sigurisht se duhet t fillojn tu kushtojn kujdes gjrave t vogla, pr shkak se nga ato fillojn problemet, prkatsisht neglizhimi i tyre shkakton probleme q rezultojn me shkeje t rregullave t lojs n biznes. Pr shum njerz nga fusha e biznesit - gjrat e vogla n jetn e prditshme dhe neglizhimi i tyre, n shikim t par paraqet problem t vogl. Mirpo, n gjrat e vogla t punsuarit n ndrmarrje, konsumatort dhe m gjer vrejn sjelljet q n shikim t par nuk kan pesh t madhe. Mirpo, n pikpamje etike dhe t shndrrimit t ksaj prvoje n shprehi, vlerat etike n biznes jan n pikpyetje. Gjrat e vogla t cilat ne i kryejm pr do dit zakonisht harrohen nga ne. Mirpo, ato bjn nj ndikim n njerz, t cilt kan sjellje t caktuar. Mbani
  • 4. mend, sjellja e juaj paraqet nj shembull. Prve nse ju nuk jeni shefi, gjithher ekziston dikush tjetr q vshtron me kujdes pr tju sugjeruar se si t veproni n situata t ndryshme mir apo keq. Ata observues mund t jen puntort q ju prcjellin, fqinjt, bashkshorti, fmijt tuaj... far mesazhi jeni duke ju dhn ju atyre me veprimet tuaja, me aksionet tuaja, me sjelljet tuaja. Pr tju ndihmuar q t vlersoni etikn personale dhe t shihni dhe t konstatoni se ku jeni dhe ka duhet t prmirsoni, duhet t keni parasysh disa gjra: Mos gnjeni; Kujdes me shakat q i bni me t tjert; Kujdes si i trajtoni dhe ka flisni pr bashkpuntort; Kujdes pr gjrat q I thoni me rastin e shitjes s produkteve; Kujdes me e-mailat, letrat q i shkruani dhe i ridrgoni te t tjert; Mos i bni konsumatort q t ankohen (duke numruar edhe njerzit q i pasojn ata); Kujdes se ka vni n faturat e juaja q tiu paguhen, pr kohn e puns dhe raportin e shpenzimeve; Kujdes pr pajisjet e zyrs ose t laboratorit ku ju studioni dhe punoni Kujdes q ta mbani fjaln; Biznesin personal mos e bni n vendin e puns; T gjitha kto, nse analizohen me kujdes, reflektojn veten tuaj dhe ku ju gjendeni. Pra, praktikisht, do gj sht e rndsishme, pra edhe gjrat e vogla jan t rndsishme. Duhet t dim se n ka nuk duhet t bjm kompromis do pronar i biznesit e di se disa shtje n biznes jan obligueshme dhe se pr kto ka nj procedur t veant. Prandaj, nga aspekti i etiks a e dijn njerzit q ju i punsoni - q punojn n kompanin tuaj, se ka sht e obligueshme apo jo, cilat jan ato fusha. Fushat e obligueshme t biznesit jan ato situata n t cilat ju dhe puntort tuaj keni nj dhom pr manovrim, pr kompromis, pr marrveshje pr ta br punn dhe pr ta vendosur kufirin. Fushat e obligueshme jan situata ose shtje-aspekte ose rregulla specifike, t cilat krkojn nj - dhe vetm nj mnyr t interpretimit. Kompromisi nuk sht i pranueshm n kt fush. Siguria sht njra nga fushat e obligueshme, e cila menjher sht e kuptueshme. Jan disa procedura t siguris t cilat DUHET t respektohen.
  • 5. Mirpo, ka disa fusha t tjera n t cilat puntort e juaj mund t ndodh q t ken paqartsi dhe t kuptojn se prej nga n mnyr etike mund t korrektohet. Q t veprohet n mnyr etike sht me rndsi vitale pr ju dhe pr biznesin, qoft si pronar, puntor ose konsumator, t kuptoni se ka sht e obligueshme dhe jo e obligueshme. Normat universale Ka disa fusha universale n t cilat ka zero toleranc pr shmangie dhe prvetsime t ndryshme n ndrmarrje. Ato aspekte dhe norma universale prfshijn: Ligjet dhe rregulloret, Sigurin publike dhe sigurin e puntorve, Vrtetsin e regjistrimeve dhe deklaratave - saktsin e qndrimeve. Ndaluni dhe mendoni njher se ka do t ndodhte sikur t mos kishte ligje dhe rregullore. N ligjratn - njsit e mhershme - kemi thn se do t mbretronin ligjet e natyrs, prkatsisht ligji i t fortit. Rregullat, ligjet dhe normat e tjera, t cilat shoqria i ka ndrtuar, jan br me qllim q mos t lndohen rregullat, etika, dhe t gjitha normat q e rregullojn sjelljen ton n rrethinn e biznesit dhe gjetiu. Si t thuhet Jo me mirsjellje Ballafaqimi me situatn n t ciln partnert, bashkpronart ndrmarrin aktivitetet e ndryshme afariste pr t cilat jan t vetdijshm se nuk jan etike, do tju sjellin n situat t palakmueshme. Ju do t ballafaqoheni edhe me puntort, t cilt jan t vetjdishm pr shmangien nga rregullat dhe mnyrat e sjelljes etike, prandaj krkesa e menaxhmentit dhe e pronarve q n mnyr t detyrueshme ose duke t kushtzuar t ndrmarin aksione joetike. Puntort do t vijn dhe do t pyesin se ka do t thot kjo, si do t veproni ju? Sigurisht se kjo situat i provokon puntort, sepse krkohet nga ata q t realizojn aktivitete q nuk jan t rregullta. A do t krkonit ju q dikush n ndrmarjen tuaj - ku ju jeni duke punuar, tju detyroj q t kryeni pun t dyshimta nga aspekti etik me aksion t thjesht - shko m tej, pr t aritur m larg? Nse po, ju me vetdije po kryeni pun q sht joetike. Luftoni joshjen. Mbani qndrim. Thuani JO me mirsjellje.
  • 6. Mos akuzoni njerzit e tjer pr t qenurit tuaj joetik, por merrni qndrim t prer n vend t fjals UN pr t prshkruar ndjenjat tuaja rreth nj aktiviteti joetik, por prsri duke ditur q tu thuhet JO gjrave t cilat kan elemente joetike. Gjendja e vrejtjeve dhe shqetsimeve pa ndonj akuzim Un kam shqetsim serioz pr kt, dhe pr kt un kam nevoj pr mirkuptimin tuaj. Haptas besoj se kjo sht gabim, pr shkak... Un nuk do t bj dika q e di se sht gabim... Qllimi i nj aksioni alternativ pr t cilin ju e dini se sht etik Un mendoj se ka ju dshironi t realizoni, por un di nj rrug m t mir pr ta br kt.... Krko ndihmn dhe plqimin e njerzve Realisht un kam nevoj pr ndihmn tuaj. Un duh